Cái viễn tượng ấy khỏi sao không làm cho Lan Khai ngậm ngùi và chính nó đã đem đến cho ông cái ý viết nên cuốn truyện Cô Dung này để làm sống lại một dĩ vãng và để kỷ niệm những người đàn bà ở nước Việt Nam đã xây dựng nền tảng xã hội trên những thủ đoạn hy sinh lặng lẽ của mình.

Nước Việt Nam còn đến nay, chúng ta đã đành phải biết ơn những bậc anh hùng dũng sĩ đã tưới “máu” để duy trì lấy đất nước, nhưng chúng ta càng phải biết ơn những người đàn bà vô danh đã giữ vững được giống nòi trên bốn nghìn năm không bằng “máu” mà bằng “tình”.

Người anh hùng, sau việc làm, còn để lại dược tên tuổi.

Người đàn bà, sau một đời hy sinh, sẽ để lại được cái gì, dù chỉ là một chút vang bóng?

Để đền bù cho sự khuyết điểm ấy, Lan Khai viết Cô Dung. Tiểu thuyết Cô Dung là đài kỷ niệm “Chiến sỹ vô danh” của tất cả các thế hệ phụ nữ Việt Nam, qua bao nhiêu đời đã hy sinh cho sự tồn tại của Tổ quốc.

Mai, 1938

Thiều Quang

Có thể nói Peter Abrahams chính là một trong số không nhiều nhà văn ngay lập tức đã chiếm được cảm tình của đông đảo bạn đọc Việt Nam sau khi cuốn tiểu thuyết Con đường sấm sét của ông được Nhà xuất bản Văn học xuất bản.

Nhiều năm đã trôi qua, mặc dù trong các tủ sách văn học nước ngoài đã có thêm hàng trăm tác phẩm của nhiều nhà văn nổi tiếng thế giới khác, nhưng số đông độc giả ngưỡng mộ tài năng văn học của Peter Abrahams vẫn không ngừng tăng lên.

Sinh năm 1919 tại Nam Phi nhưng phải sang cư trú tại Anh (năm 1941), Peter Abrahams kiên quyết chống chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa phân biệt chủng tộc - những nguyên nhân trực tiếp gây ra nhiều cuộc xung đột đẫm máu và nước mắt mà hiện vẫn còn là vấn đề thời sự nóng bỏng không chỉ riêng ở lục địa Đen.

Ngoài những tư tưởng tiến bộ, nhân đạo và tính hiện thực được nêu bật trong các tác phẩm Người thợ mỏ 1945, Con đường sấm sét 1948, Xâm lược 1950, Vòng hoa dành cho Uđômo 1956… những trang sách của Peter Abrahams còn cuốn hút người đọc thuộc mọi tầng lớp nhờ chúng được thể hiện từ một cây bút tiểu thuyết hết sức điêu luyện.

Sau khi gấp cuốn Quyền lực của đêm tối này lại, cùng với những hiểu biết mới về đời sống chính trị, văn hóa, xã hội ở Nam Phi, chúng ta sẽ không thể quên được những CON NGƯỜI như Xêmmi Naiđu, Giô Nanđa, Điki Najaccar… và nhất là Risarđ Nkôzi, Đi Nankhu bởi đôi trai gái ấy không những dám vượt qua mọi trở ngại do khác biệt về dân tộc, màu da để đến với nhau trong một tình yêu chân thành, say đắm mà còn sẵn sàng hiến dâng cả cuộc đời mình cho cuộc đấu tranh chống chính quyền phân biệt chủng tộc.

Vào năm 1969, ở tại nhà lao Tân Hiệp, hai anh bạn tù dân tộc Ra-đê là Y Bang Niê và Y Đuan Niê kể cho tôi nghe một chuyện Xà Niêng mà theo các anh, đó là sự thực: trước đây, có một người Pháp, làm việc ở Pleiku, trong một chuyến săn đi sâu vào trong rừng già, bắt được một con Xà Niêng. Ông đã tìm đủ mọi cách thuần hóa con “vật-người” ấy, rồi lấy làm vợ, nhưng cô Xà Niêng đã sớm lìa đời...

Tiểu thuyết của Henry Fielding. Trần  Kiêm dịch từ nguyên bản tiếng Anh:

THE HISTORY OF TOM JONES, A FOUNDLING.

Nhà xuất bản MAC DONALD, London, 1935. NXB Văn học, 1984.