CUỘC TỔ CHỨC BÁN BÁNH GIÚP DÂN BỊ LỤT THANH HÓA

I

Gió mưa một trận khéo vô tình,

Mấy huyện sinh linh hạt tỉnh Thanh.

Chìm nổi đã đành theo vận nước!

Giống nòi cảnh thế dễ làm thinh?

II

Làm thinh không nỡ phải ra tay,

Kẻ của người công giúp hội này.

Bồ liễu theo gương người nghĩa khí!

Nhiễu điều phủ giá mới từ đây.

III

Từ đây đã hiểu chữ tương thân,

Công đức chia nhau gánh một phần.

Nghề mọn riêng tay giùm việc nghĩa,

Tiếng oanh gọi bạn khắp xa gần.

IV

Xa gần nô nức cuộc làm lành,

Sắp đặt đều tay bọn gái mình.

Lan xạ thơm tho trường hợp tác,

Nữ công thêm rạng vẻ tinh anh!

In trong Nữ công thường thức nhị tập, Nhà in Tiếng Dân, Huế.

THƯỢC DƯỢC MỚI NỞ

Bấy lâu nắng giữ với mưa gìn,

Mừng thấy chồi xuân đã có tin.

Hoa nhuộm vàng non trăm vẻ khéo,

Lá đơm xanh nghít một màu in.

Thướt tha trước gió cười chi bậu,

Thấp thoáng bên mành bạn với min.

Khen khéo thờ ơ mùi đạm bạc,

Phẩm này sắc ấy giá muôn nghìn.

HỌA BÀI THƠ NĂM MỚI

Của cụ Phúc Môn bá[1] nguyên vận

Phong cảnh ngày xuân đáng mấy thơ

Ngàn vàng một khắc cái thời giờ

Ngâm hòa Mai Cát hương ngào ngạt

Đàn dạo Lan Đình[2] vận nhặt thưa

Thỏ thẻ tiếng chim oanh học nói

Lơ thơ chiều lá liễu buông tơ

Thiều quang chín chục còn hơn nữa

Nao nức gần xa những đợi chờ.

HỌA BÀI MỪNG LÍNH TÙNG CHINH[3] ĐÃ VỀ

Của cụ Phúc Môn bá nguyên vận

Cuộc hòa mừng thấy chiến binh về

Được lắm điều khen khỏi tiếng chê

Mở mặt giúp công đền nợ nước

Ra tay chịu khó học thêm nghề

Khải hoàn ca dậy trong ba xứ

Kỷ niệm đài cao dựng tám nghê

Có thế mới là không thẹn mặt

Làm nên danh dự chốn hương quê.

                                      Hữu Thanh, số 13, ngày 1-2-1922

TÂN NIÊN KỸ THUẬT

(Họa văn của thân ông, Tổng đốc Thanh Hóa Ưng đại nhân[4])

Trời nam sông núi vẫn cao sâu

Xuân sắc hây hây nhuộm một màu

Vàng trắng đua chen đầy mặt đất

Móc mưa nhuần nhã thấm bèo rau

Danh trường sớm muộn lòng không bận

Lợi thị hơn thua thế mặc dầu

Ngày tháng thoi đưa năm cũ mới

Bút nghiên vui thú xướng hòa nha.

Trung Bắc Tân văn, số ra ngày 25-2-1924

LÊN CHÙA TỨC CẢNH

Mình biết mình hơn kẻ biết mình

Khi về khi ở mặc ưa tình

Không đeo níu cảnh, không phiền lụy

Chẳng cúi luồn ai, chẳng nhục vinh

Dạo núi mỏi chân, ngồi niệm Phật

Thăm chùa viếng bạn, lại xem kinh

Ờ ờ Cực lạc là đây nhỉ!

Nguyện những bao giờ khéo để dành[5]

(Tư liệu gia đình)

TẶNG TRƯỜNG DIỆU ĐỨC[6]

Khoác áo nhu hòa thiệt khỏe không

Hiếu tình hai chữ trả đền xong

Thờ thân nuôi trẻ hai triêng[7] nặng

Mến đạo thương đời một điểm trong

Công quả đã tròn nền Diệu Đức

Phẩm tài chi kém bạn Phương Dung

Nêu cao đuốc tuệ cho bồ liễu

Như mảnh trăng tròn giữa biển Đông.

(Tư liệu gia đình)

AN TRUYỀN HIẾU TỬ CHUYỆN

Ông hiếu tử tên là Đoàn Huân, người tỉnh Thừa Thiên, huyện Phú Vang, làng An Truyền, ông sinh năm Ất Sửu (Tự Đức thập bát niên) 1865.

Người có tính chí hiếu, gặp phải năm Giáp Thìn thiên tai dữ dội về miền hạ bạn, các nhà của nhơn dân bị gió bão, nước trôi mất hết. Nhưng nhà ông Đoàn Huân tám người chỉ hao ba đứa con nít mà thôi. Trong khi tai biến thì ông cõng mẹ lánh nạn, không kể vợ con nhà cửa chi hết. Thế mà lòng trời cũng không phụ người thảo, sau nước xuống trở về mới biết là người vợ và hai đứa con gặp kẻ cứu vớt. Nhà cửa lại sum họp như xưa.

Nhiều người truyền tụng cái sự tích của ông đã làm ra nhiều bài thi văn khen ngợi. Từ lúc ấy đến giờ, 22 năm nhưng ông còn mạnh khỏe, nhà ở tại chợ Chuồn tức làng An Truyền. Hiện nay ông có một người con gái út tên là Quật Tỉnh hay chữ Hán làm nghề thuốc Bắc có tiếng. Người bạn tôi nhơn có mời cô Quật Tỉnh đến xem mạch uống thuốc cho nên nghe được sự tích rất rõ ràng.

Thiết tưởng sự hiếu hạnh phải nên truyền bá để làm gương tốt khuyến miễn người đời, cho nên không nệ mình học thiển tài sơ, bèn soạn một bài tiểu truyện như sau này:

Nhà lan nhân lúc rảnh rang

Quốc văn góp nhặt ít hàng vịnh ngâm

Đấng nhi tử hiếu tâm mấy kẻ

Sử sách còn mách để làm gương

Nguyễn Phùng gặp buổi gian nan[8]

Bên tình bên hiếu, biết đàng trọng khinh

Người Xuân An liều mình cứu mẹ[9]

Dẫu hổ lang sức khỏe khôn đương

Trời nam vững đặt mối rường

Dạy người lấy đạo cương thường mà nên

Xuân thu trải đã mấy phen

Phong thuần, tục mỹ nên truyền đến nay

Huyện Phú Vang danh hay hiếu tử

Ông Đoàn Huân người xứ An Truyền

Phụ thân sớm khuyết non tiên

Phụng thờ lão mẫu cần chuyên một lòng

Miếng cam chỉ[10] vợ chồng thuận thảo

Chữ thần hôn hết đạo thừa hoan

Điền viên vui thú thanh nhàn

Da mồi tóc bạc ngày càng tốt tươi

Tính khẳng khái trọng lời ngay thẳng

Việc bất bình thường chẳng nể ai

Ghét quân ăn xổi ở thời

Giang tay muốn dứt những loài thị phi

Cơn nóng nảy khôn gì chống lại

Tiếng từ thân khôn dạy liền nguôi

Cho hay lòng thảo tính trời

Dẫu rằng sắt đá dám dời tấc gang

Phúc nhà nối cháu lan con quế

Cảnh sân thềm nhiều vẻ phong quang

Nào ngờ tụ tán bi hoan

Hóa công xoay trở lẽ thường thế thôi

Phong ba nổi bời bời một trận

 Bão năm Thìn tai vận nên kinh

Gió to đổ chợ, xiêu đình

Nước dâng người vật tan tành đôi nơi

Tiếng kêu khóc vang trời dậy đất

Khắp xung quanh ngói lật, tranh bay

Nghìn trùng sóng bạc láng lai

Mênh mông một sắc nước trời như nhau

Nhà Đoàn thị trước sau ngập hết

Kế đã cùng không biết làm sao

Trẻ già xúm xít lao nhao

Đoàn càng đau đớn như bào ruột gan

Trông thấy mẹ hình đơn bóng chiếc

Với vợ con thảm thiết phân pho[11]

Cù lao[12] ơn nặng hải hồ

Liều đem tính mệnh đền bù mới an

Đành ngơ mắt bỏ đoàn tình ái

Cõng mẹ già hăng hái ra đi

Trong vòng tử biệt sinh ly

Sóng vùi gió dập hồn lìa phách xiêu

Xanh thăm thẳm tầng cao cũng thấu

Tấm hiếu thành có phụ ai đâu

Những người thảo thuận bấy lâu

Trong cơn họa phúc gẫm âu chuyển vần

Đoàn từ lúc phò thân lánh nạn

Qua ngày sau nước cạn trở về

Xóm làng trôi hết bốn bề

Cửa nhà tan nát nào hề thấy ai

Một mình đứng giữa cồn gai

Khác gì chim cú lạc loài vườn không

Thương thay kẻ tay bồng tay dắt

Nỗi mất còn nước mắt khôn lau

Vật mình than thở hồi lâu

Bỗng nghe có tiếng đường sau gọi chàng

Như giấc mộng mơ màng mới tỉnh

Chữ trùng phùng tiên định rất xinh

Vợ chồng gương vỡ lại lành

Con thơ năm đứa trời dành cho hai

Ngỡ là hoa rụng nước trôi

Ai hay khổ tận cam lai một giờ

Nay gia đạo hơn xưa sum họp

Sự nghiệp thêm bồi lợp rất mau

Phúc lành hưởng thụ về sau

Của tiền công đức, vợ hầu phủ phê

Con cái thảy đề huề trưởng đại

Trước hao ba rày lại sinh ba

Mới hay thiên đạo cũng già

Hảo hoàn[13] hai chữ có xa đâu mà

Khuyên ai nấy: thảo nhà vẹn giữ

Thời hóa ra muôn sự đều hay

An Truyền hiếu tử lược bày

Làm bia kỷ niệm sau này soi chung.

Trung Bắc Tân văn, số ra ngày 25-9-1925

TRẢ LỜI CHO NGƯỜI HỎI THĂM XUÂN THÀNH PHONG CẢNH[14]

Nghe mấy tiếng hỏi thăm hờ hững

Với non sông như bận tấc lòng

Cảnh đâu như cảnh não nồng[15]

Mượn tình gió mát trăng trong trả lời

Khách có biết đầy vơi là thế

Cuộc nương dâu bãi bể làm sao

Xoay vần đắp đổi biết bao

Định như thế ấy tiêu hao thế này

Luống hoa cỏ độ rày xanh nghít

Đám lâu đài nghi ngút tận mây

Mọi bề hình thức đua bơi

Theo chiều tiến hóa đổi thay đủ phường

Đường quan kéo dọc ngang tơ nhện

Suốt năm canh sáng điện như ngày

 Sanh ca dìu dặt khắp cơ

Hào hoa công tử thiên tài mỹ nhân

Nhà ngôn luận đều tân nhân vật

Chốn văn đàn ngôi bậc thiếu chi

Khoe khoang hồ thỉ[16] nam nhi

Người phen bác sĩ, người thi biệt tài

Trường Quốc Tử nay dời Thượng Tứ

Lầu Di Luân làm thự diễn đàn

Có phòng lưu học hai hàng

Thể thao có chỗ, giảng đàng có nơi

Trường Uy-la-bác ngó ngay Bến Dại

Cầu sắt qua sông cái Trường Tiền

Mai chiều con nước xuống lên

Giọng đưa đò hát nghe quen cũng tình

Các thắng cảnh trong thành có sử

Viện Tàng thư gần cửa Giác Hoàng

Nhà Bác cổ, nhà Bảo tàng

Đỉnh chung còn đó, ngọc vàng còn đây

Ngày tiết lễ hương bay nức dặm

Cảnh phố phường xanh thẳm đua chen

Nắng mưa trải bấy nhiêu phen

Thực hành tư tưởng đôi bên cũng là

Nền phong hóa xem qua đã biết

Tính phù hoa mỗ việc mỗ càng

Cạnh tranh công nghệ thị trường

Tấn tuồng đương diễn cải lương đó mà

Văn minh cũ mới pha pha

Ngựa xe quần áo cửa nhà vẫn sang

Thú ăn chơi nghênh ngang đủ vẻ

Cách khôn ngoan có lẽ còn non

Khóm tùng đỉnh Ngự chon von

Tuyết sương mấy độ hao mòn vì đâu

Chuông Bảo Quốc, trống lầu Thiên Mụ

Sĩ hồng trần thức ngủ hỡi ai

Ước nguyền sông dải, non mài

Dấu thiêng chung đúc mấy đời còn ghi

Khi nắng tạnh dẫu khi mưa gió

Gốc bồ đề còn đó trơ trơ

Khách qua đường khéo ngẩn ngơ

Nước sông Hương chảy bao giờ cho khô

Hàng tạp hóa tha hồ hết nửa

Mối lợi to các cửa chia nhau

Ai ngờ nghĩ trước suy sau

Thấy nông nỗi ấy không đau đớn lòng

Số là cũng tiếc chung mới nói

Đường còn xa nhắn với cỏ cây

Chồi non mầm tốt sau này

Trăm hay cho lắm không tày một quen.

Trung Bắc Tân văn, số ra ngày 4-2-1926

BỐN BÀI THƠ TỨ TUYỆT

Tại Hội Nữ công xem các chị em làm việc, tức cảnh có vịnh bốn bài thi tứ tuyệt, xin đăng lên báo để hội viên các bà, các cô xem cho vui.

Đ.P.N.S.

I

COI CHỊ Đ. X. NH. THÊU BỨC TRANH HOA ĐIỂU

Năm sắc tơ chia một mối tình

Cỏ hoa trang điểm tự tay mình

Làm cho toàn bức đều linh động

Mũi chỉ đường kim ngắm đã xinh.

II

CHỊ B.T.D. DẠY CÁC TRÒ GÁI HỌC QUỐC VĂN

Vườn xuân vui xới lấy xuân hoa

Rèn đúc tinh thần tiếng nước nhà

Hỡi chị em ai từng đọc sử

Dựng nền độc lập phải đàn bà?

III

CHỊ P.T.Đ. CHĂN TẰM

Sớm khuya săn sóc việc tằm dâu

Nầy thú chăn nuôi xem cũng mầu

Gió lọt song đào khi bướm nở

Kén giăng bủa trúc lúc công[17] thâu.

IV

CHỊ TR.T. L. DỆT VẢI KHUNG MÁY

Tóm trăm nghìn mối một thoi giăng

Rộng hẹp tùy mình máy nhặt khoan

Nghề mọn dám mong gì tế thế

Nhỏ to[18] đủ giúp kẻ đơn hàn.

ĐỀ NÚI BÀN A[19] Ở THANH HÓA

I

Trải mấy tinh sương núi chửa mòn

Bàn A thập thắng tiếng xưa đồn

Quanh co lối cũ ngần rêu lấp

Thất ngất tầng cao nét chữ còn

Tiên tỉnh[20] bụi um, làn nước cạn

Đào nguyên mù tỏa, cánh hoa rờn

Khách chơi sơn thủy là ai đó

Có cảm tình không với nước non?

II

Có cảm tình không rứa hỡi ai?

Xuân thu trải biết mấy phen rồi

Nước nhăn mày với triều lên xuống

Non bạc đầu theo cảnh đổi thay

Kìa chốn lâm tuyền nay thị tỉnh

Nọ trường ca vũ trước thiên thai

Thợ trời thật lắm công phu nhỉ

Vẽ bức tang thương để mấy đời.

Đông phương, số 878, ngày 6-9-1933

KHÓC THANH NGUYÊN QUÂN[21]

I

Bể dâu biến đổi hết than rằng

Tơ tóc chia phôi trải mấy thân

Yến lạnh lầu không xuân lạt lẽo

Nguyệt tà gối chiếc bóng bâng khuâng

Cõi trời ly hận chia đôi ngả

Dòng nước tương tư trải mấy lần

Gây nỗi bất bình là tạo hóa

Hờn này bao thuở lấp cho bằng.

II

Đã hay sống gửi thác là về

Kẻ mất người còn dạ ủ ê

Đất bụi nỡ vùi duyên hãn mạc

Gió trăng đành phụ cảnh sơn khê[22]

Non thề bể hẹn thôi năn nỉ

Cúc ốm mai gầy luống tỉnh mê

Chợt nhớ năm nào thời tiết ấy

Cùng nhau xướng họa chốn xuân quê.

Đông phương, số 878 ngày 6-9-1933

CÂU ĐỐI ĐIẾU CỤ PHAN CHÂU TRINH[23]

·            Mấy mươi năm góc biển ven trời, vằng vặc tấm cô trung, trên vì nước, dưới vì dân, tinh thần vẫn láng lai sông núi Việt

·            Đã nhiều thuở khua chiêng gióng trống, thiết tha hồn cố quốc, trước hiệp lòng, sau hiệp sức, sự nghiệp đành phó thác cháu con Hồng.

CÂU ĐỐI TREO Ở HỘI QUÁN NỮ CÔNG HỌC HỘI[24]

·            Đạo đức sẵn nền xưa, Trung Nam Bắc dìu dắt chị em, xây đắp bồi thêm văn hiến cũ

·            Á Âu đương hội mới, công ngôn hạnh giữ gìn nền nếp, tập tành mong để lợi quyền chung.

(còn tiếp)

Nguồn: Tuyển tập Đạm Phương Nữ Sử. Lê Thanh Hiền sưu tầm, tuyển chọn, biên soạn. Nguyễn Khoa Điềm bổ sung, sửa chữa. Triệu Xuân biên tập. NXB Văn học, 2010.

www.trieuxuan.info

[1] Phúc Môn bá: tước hiệu của ông Nguyễn Hữu Bài, thượng thư Bộ Lại triều đìnhHuế.

[2] Lan Đình: tên đình ở Chiết Giang, nơi nhà thư pháp nổi tiếng Vương Hy Chi cùng bạn bè thường gặp gỡ để ngâm thơ, viết chữ.

[3] Lính tùng chinh: Lính người Việt bị đưa qua Pháp tham gia chiến tranh thế giới lần thứ nhất 1914-1918.

[4] Ưng đại nhân: là cụ Ưng Dinh, sui gia của bà Đạm Phương.

[5] Sư bà Diệu Không, bạn của bà Đạm Phương, họa lại:

Vạn pháp bày ra ấy tự mình                Như đã gắng công mà niệm Phật

Bởi vì chấp pháp hóa mê tình              Thời đành quyết chí để thông kinh

Kể chi huyễn cảnh danh và lợi            Ở đâu là tịnh, đâu là uế

Vứt sạch trần duyên nhục với vinh      Phật độ trang nghiêm mấy kẻ giành.

[6] Trường Diệu Đức: trường đào tạo ni giới ở Huế.

[7] Triêng: gánh (tiếng địa phương).

[8] Ông Nguyễn Phùng, người huyện Đông Thành tỉnh Nghệ An, nhà ở gần bể, gặp năm bão lụt rất lớn, nước bể tràn ra, nhân vật trôi cả, mẹ và con còn đương chạy tránh trong vùng nước. Ông Phùng vội vàng cõng mẹ già qua ngọn đồi mà tránh, quay lại cứu con thì không kịp nữa.

[9] Ông Nguyễn Xuân An người huyện Đông Thành tỉnh Nghệ An. Mùa lúa đương gặt, hùm ra vồ mẹ giữa ruộng, ông lấy đòn xóc đánh cọp, cọp phải bỏ vào rừng. Người ta lấy sự hiếu cảm của ông mà cho rằng: “Hùm thiêng cũng phải nhượng” (Chú thích của tác giả).

[10] Miếng cam chỉ: miếng ngọt bùi, miếng ngon.

[11] Phân pho: phân trần.

[12] Cù lao: công cha mẹ nuôi nấng khó nhọc.

[13] Hảo hoàn: Trả lại một cách tốt đẹp.

[14] Não nồng: não nùng.

[15] Xuân thành: thành Phú Xuân, thành Huế.

[16] Hồ thỉ: Cung và tên; nghĩa bóng: chỉ chí khí người con trai.

[17] Công: có lẽ là canh, viết “công” để khỏi phạm húy (Bà Đạm Phương tên là Đồng Canh).

[18] Nhỏ to: tức vải nhỏ vải to (chú thích của tác giả).

[19] Núi Bàn A: còn gọi là núi Vồm, thuộc huyện Đông Sơn, Thanh Hóa; được coi là trung tâm của mười cảnh đẹp (thập thắng) xứ Thanh.

[20] Tiên tỉnh: giếng tiên.

[21] Thanh Nguyên Quân: là tên hiệu của ông Nguyễn Khoa Tùng, chồng bà Đạm Phương. Ông mất ngày 14-3-1932 (tức 8-2 Nhâm Thân).

[22] Thanh Nguyên ước hẹn sáu mươi tuổi thì lên làm nhà ở núi (Chú thích của tác giả).

[23] Bà Đạm Phương đã đọc đôi câu đối này trong Lễ truy điệu cụ Phan Châu Trinh tại Nam Giao, Huế (1926).

[24] Câu đối treo ở hội quán mừng lễ ra mắt Nữ Công học hội ngày 15-6-1926.