ELECTRA  là một trong những kiệt tác còn lại của Sophocle, bên cạnh Édipe làm vua và Antigone. Nội dung kết cấu vở kịch rất đơn giản.

Agamemnon, vua xứ Mycène và Argox, được cử làm tổng chỉ huy quân đội Hylạp trong cuộc chiến tranh thành Troies, đã ở trong tình thế bắt buộc phải hy sinh con gái mình là Iphigénie để các thần ban gió thuận cho quân Hylạp,  theo như lòng tin của họ. Trong lúc Agamemnon bận chinh chiến ở Troies thì vợ là Clytemnestra ở nhà ngoại tình với Egisthe là anh em con chú bác ruột với Agamemnon. Hai đứa gian phu dâm phụ bàn nhau giết Agamemnon để chiếm đoạt ngôi vua. Lúc ông chiến thắng trở về, chúng giả vờ âu yếm tiếp đãi ông. Khi ông ở nhà tắm ra, chúng chụp cho ông một chiếc áo không có lỗ chui đầu, rồi trong lúc ông còn bị lúng túng trong chiếc áo ấy thì chúng xông tới dùng lưỡi búa hạ sát. Électra, con gái ông, chỉ còn kịp cứu được đứa em trai là Oreste, giao cho người sư phó mang đi, với ý chí xác định là ngay sau lớn lên Oreste sẽ trở về báo mối thù cha.

Electra bị hai tên bạo chúa Egisthe và Clytemnestre ngược đãi trăm chiều. Hai mươi năm qua đi, bỗng một hôm Oreste trở về cùng người sư phó của mình và bạn là Pylade, lập mưu kế vào được tận trong cung thất, giết được Clymenestre và Egisthe.

Nhân vật trung tâm, Electra, được nổi bật lên với một tính cách hết sức sắc sảo. Nàng luôn luôn quằn quại trong một nỗi đau đặc biệt: mối thù cha chưa trả, còn đặt cả hy vọng vào đứa em trai biền biệt không về, và nơi lòng riêng của nàng, là con gái một người cha bị giết, mà người giết lại chính là mẹ. Hai mươi năm bị hành hạ đủ điều, nàng vẫn nghiến răng chịu đựng và phản kháng, trong hoàn cảnh hoàn toàn cô độc, không chồng con, không một người tâm phúc. Cô em gái Chrysothémis, khác với chị, đã cúi đầu khuất phục kẻ thù để được sống yên thân. Hai mươi năm sống trong đau khổ, căm thù và hy vọng như vậy, Electra khong một phút giây nguôi chí báo thù cha, hoặc giảm suy nghị lực, bởi đó là lý tưởng, là lẽ sống duy nhất của nàng.

Giữa sự trông chờ khắc khoải bỗng có tin đưa về, Oreste đã chết vì ngã xe trong ngày hội Pythie. Clytemnestre vui mừng, còn Electra thì tuyệt vọng. Nhưng đau khổ không làm nguội quyết tâm. Thì ra cái tin ấy chỉ là một mưu mẹo. Oreste cải trang cùng với sư phó và Pylade trở về và mối thù cha được trả.

Tác giả đã rọi toàn bộ ánh sáng vào vai trò và tính cách của Electra, cũng như trong vở Antigone vào vai trò và tính cách của nàng Antigone. Cái nhiệt tình cao cả nồng nàn ấy, ý chí quyết tâm và nghị lực sắt đá ấy ở một người con gái quả là có một sự xúc cảm lạ lùng. Nhất là khi nó gắn liền với bản tính đáng yêu của người phụ nữ giàu tình thương, sự lo lắng săn sóc đến thi hài người chết và nỗi xót xa luôn luôn tồn tại trong lòng. Không được hưởng cuộc sống gia đình, hạnh phúc hôn nhân.

Tính cách Electra chứng tỏ nghệ thuật của Sophocle hết sức tinh vi tế nhị. Đó là một thành công lớn.

Một thành công khác đáng kể của vở kịch là tác giả đã khéo léo xâ dựng nhân vật Clytemnestre đối lập với Electra từ trong tư tưởng, quan điểm cho đến thái độ, hành vi, một người mẹ ngoại tình, lại còn tàn bạo, vô liêm sỉ và vô lương tâm đến mức độ công khai thừa nhận và lấy làm đắc ý về tội ác giết chồng, công khai vui mừng trước cái tin con trai bị chết vì tai nạn, và công khai đe doạ sẽ ám hại cả Electra nếu nàng vẫn tiếp tục chống đối. Khán giả càng khâm phục người con bao nhiêu, càng căm ghét và nguyền rủa người mẹ xấu xa, tàn bạo bấy nhiêu. Vì vậy, khi Oreste xuất hiện, trừng trị đôi gian phu dâm phụ, thì khán giả mặc nhiên đồng tình và ủng hộ, chấp nhận hành động đó như một hành vi trừng phạt thích đáng, công bằng, mà không gây một phản ứng ghê tởm nào trong tâm hồn sáng suốt cuả người xem. Cùng với sự tinh vi trong quá trình hướng dẫn tình cảm của người xem đó, tác giả còn khôn khéo đặt hành động kia đằng sau sân khấu và để cho Electra nói lên tư tưởng của minh khi nghe tiếng Clytemnestre kêu lên, thực ra là Electra tiếp tục hướng dẫn dư luận công chúng trong vấn đề đánh giá hành vi Oreste giết mẹ. Như vậy, Sophocle không chỉ là một nhà thơ, một nghệ sĩ sân khấu, mà còn là một nhà tâm lý học và một nhà lý luận có tài.

Đọc Electra, người ta không thấy như ở Édipe làm vua, bàn tay số mệnh trong việc Clytemnestre giết chồng và Oreste giết mẹ, mà chỉ thấy tư tưởng, tình cảm, ý chí biến thành hành động của những con người. Một bên là những tội ác có âm mưu và một bên là sự trừng phạt có chủ định. Vai trò của Thần linh tuy còn nhưng dường như được hạn chế tới mức tối thiểu. Và bi kịch của số phận trở thành thật sự là bi kịch của con người.

Phải chăng đây là một bước tiến đáng kể trong quá trình sáng tác của bản thân nhà thơ, một đóng góp lớn lao vào lịch sử phát triển của nền sân khấu Hy lạp cổ đại?

Vậy thì chủ đề toát ra từ bản thân câu truyện, tự nghệ thuật bố trí của tác giả trong vở kịch này là gì?

Mở đầu, sư phó của Oreste đã nói với nàng:

“Bàn tay ta đã nuôi con từ bấy đến bây giờ

Con về đây trừng phạt chúng, trả thù cho cha”.

Lời nói khẳng định đó đã gieo trong lòng người xem hai câu hỏi mà họ luôn luôn theo dõi câu giải đáp:

Mối thù đó là mối thù gì?

Oreste có trả được mối thù đó hay không?

Khi Clytemnestre nói với Electra rằng mụ ta giết chồng để trả thù cho con gái là Iphigénie, thì Electra bằng một đoạn thơ dài đây chất hùng biện, với một lý lẽ thông suốt tuyệt vời, đã vạch trần cho mọi người thấy lẽ nguỵ biện của mụ ta không thể che giấu nổi động cơ giết chồng của mụ chính là sự ngoại tình.

“Trong sự việc kia, hỏi bà dựa quyền nào

Để tự tay mình giết cha tôi cực kỳ tàn bạo?

Nếu công lý là lấy máu đền nợ máu

Thì công lý đòi bà phải trả máu đầu tiên

Nhưng bà nói tôi nghe, vì sao, đạp lên trên

tất cả ngượng ngùng,

Bà chăn gối với kẻ đồng mưu khốn nạn

Tiếp sức cùng bà ám hại cha tôi thê thảm?

Bà sẽ nói chăng để trả hận cho con?”

Ở phần cuối cùng, trước khi xử tên Egisthe, Oreste với tư cách là kẻ thi hành công lý, đã nói một câu đầy ý nghĩa triết lý, nhân đạo và chiến đấu:

“Chết, là cái giá cần phải trả bất kỳ ai

Dám vi phạm ngang nhiên luật pháp trên đời.

Có như thế, tội ác mới hòng mong giảm bớt!”

Với người Hy-lạp xưa, một buổi biểu diễn sân khấu chính là một buổi họp toàn dân. Vở kịch phải có tác dụng hướng dẫn tư tưởng và hành vi quần chúng theo những nguyên tắc tôn giáo, đạo đức và chính trị. Giải đáp trọn vẹn và thoả mãn hai câu hỏi dặt ra lúc mở màn,   Electra đã khẳng định một trong những nguyên tắc đó, một nguyên tắc vừa tôn giáo vừa đạo đức vừa chính trị, quan trọng hàng đầu của thời đại: Tội ác phải bị trừng phạt và trừng phạt tội ác là để đảm bảo cho cuộc sống xã hội được an toàn.

Sự trừng phạt tội ác của Clytemnestre là phù hợp với lòng người, với ý muốn của Thần linh, với lợi ích sống còn của xã hội. Nó khẳng định sự tất thắng của chính nghĩa đối với phi nghĩa. Nó cũng đồng thời chỉ ra một phương hướng cho loài người đấu tranh với tội ác. Một mặt giáo dục con người biết chế ngự những dục vọng xấu xa (là nguyên nhân đẻ ra tội ác), mặt khác tăng cường pháp chế Nhà nước một cách có hiệu lực, trừng trị tội ác một cách thích đáng nhằm tác dụng ngăn ngừa và giảm bớt, dần dần đi đến tiêu diệt tội ác, giữ gìn an ninh cho nhân dân.

Quan điểm đó của Sophocle là sự tổng quát và phản ánh luồng tư tưởng của thời đại, nói lên những yêu cầu rất tập trung của thời đại ông. Thiên tài Sophocle là thông qua một tấn bi kịch gia đình mà đề cập đến tấn bi kịch muôn đời của nhân loại, trong một tác phẩm thơ ngắn gọn, không đây 1.200 câu.

Ngoài ý nghĩa chính đó, Electra dường như còn là một khâu quan trọng trong hệ thống những bi kịch của Sophocle đề cập tới vấn đề tình cảm gia đình. Trong Édipe làm Vua đó là tình thương của cha đối với con gái. Trong Édipe ở Colone, đó là tình thương của con gái đối với cha. Trong Electra, đó là tình thương của chị đối với em trai…. Những tình cảm đó, không ai diễn tả tới mức độ sâu sắc và cảm động cho bằng Sophocle. Édipe phó thác hai đứa con gái mình cho Créon trước lúc tự trục xuất ra khỏi thành Thèbes. Antigone khóc thương anh là Polynice chết rồi vẫn không được mai táng theo nghi lễ thông thường. Và giờ đây Electra, hai tay ôm chặt vào lòng chiếc bình con mà nàng tưởng chứa đựng chút tro tàn thi hài Oreste, đang nhỏ lệ khóc em với những lời ai thương bất tuyệt, một đoạn trữ tình hay ít thấy trong thơ ca, một đoạn mà nghệ thuật Hy-lạp do tính chất mộc mạc đơn sơ và sức xúc động lòng người sâu sắc, đã đạt tới cái đẹp trong ngần cao cả một cách thật là hồn nhiên. Đọc đoạn thơ, người ta không còn nghĩ rằng đây là ngôn ngữ, là âm thanh, mà là nghe chính tiếng lòng nức nở,  thấy chính người con gái đáng thương Electra đang tuyệt vọng khóc em.

Đẹp và hay, nó lay động xao xuyên mọi con tim, sâu sắc như đoạn ‘Trao duyên” trong Truyện kiều của ta vậy.

Một tác phẩm từng làm say mê công chúng 2.500 năm về trước, nay vẫn còn làm người ta suy nghĩ về những vấn đề lớn của thời đại ngày nay, vẫn cung cấp cho người ta những kiến thức đúng đắn để đấu tranh cho cuộc sống, cuộc sống riêng tư, gia đình và xã hội một tác phẩm như vậy làm vinh dự cho tác giả nó, cho thời đại nó, cho trí tuệ sáng tạo của con người biết bao!

NHÂN VẬT

ORESTE, con traicủa Agamemnon và Clytemnestre.

PYLADE,     bạn thân của Oreste.

SƯ PHÓ,     người chăm sóc dạy dỗ Oreste ÉLECTRA,  chị của Oreste

CHRYSOTHÉMIS,     em gái Electra.

CLYTEMNESTRE,    vợ Agamemnon, mẹ của Electra, Chrysothemis và Oreste.

ĐỘI ĐỒNG CA  những cố gái thành Mycènes

Sân khấu tượng trưng một quảng trường thành phố Mycènes, ở đó có bàn thờ thần Apollon.

Môt phía là cung điện các vua, một phía là đền thờ nữ thần Hera và một khu rừng thiêng.

SƯ PHÓ

Hỡi con của Agamemnon

Ông vua đã từng là tư lệnh

Toàn quân Hy-lạp mình trên đồng rộng Troyen Oreste thân yêu!

Thế là mắt con đã được ngắm nhìn

Một cảnh vật bao năm chờ tháng đợi

Phía bên kia, Argos thành xưa còn đấy!

Với khu rừng thiêng người con gái Inakhô.

Đây công trường, mà Apollon  làm chủ tự bao giờ

Apollon Lyxiêng, kẻ diệt trừ chó sói

Ngôi đền danh tiếng của Hêra bên trái.

10-Thành phố vào đây là Myxen trang lệ huy hoàng.

Cung điện này, dòng họ Pêlôps xưa là chỗ

ở tai ương

Nơi ta đã nhận con từ tay chị con giao phó,

Cứu con khỏi cánh tay giết chồng, man rợ!

Chính tay ta nuôi con từ bấy đến nay.

Oreste ơi!

Con về đây để trả mối thù này!

Và anh, Pylad, bạn tâm giao chí thiết!

Hãy bàn kỹ việc phải làm cấp bách.

Những vì sao đã tắt ánh đi nằm.

Trời sáng ra báo hiệu vầng dương lên,

20-  Đánh thức dậy tiếng chim ca buổi sáng sớm.

Trước lúc người dân ra khỏi nhà, hãy cùng

                                           nhau   bàn luận

Và quyết định liền đã đến giờ hành động

 khẩn trương.           ORESTE (với sư phó)

Ơi con người đệ nhất thân thương

Trong tất cả những ai với đời con buồn vui san sẻ!

Con thừa nhận Người thật  vẹn niềm chung thuỷ.

Như con ngựa đua cao thượng về già

Vẫn vểnh tai chờ, trong những lúc nguy cơ.

Người cũng thế, khích lệ lòng con và sẵn sàng

theo con trước nhất!

Đây, cái phương sách mà lòng con đã quyết

30--Khi con tới Đelphơ hỏi ý kiến thần linh

Dùng phương nào đây trị kẻ giết cha mình?

Thì Apollon phán:

“Không quân lính, không công cụ gì tất cả,

Chỉ có thể dùng mưu sâu kế lạ

Bí mật tiến hành rửa hận người thân!”

Pylad cùng con nghe rõ lời thần

Vậy Người hãy, trong dịp tót đâu tiên có được,

Lẻn vào lâu đài, sự tình quan sát.

Vắng mặt lâu ngày, không ai nhận được

Người đâu.

Người hãy đóng vai một khách lạ lúc vào,

40- Nói là người Phôxid, sứ giả vua Phanôtô

phái tới,

Một đồng minh họ hằng tin cậy.

Hãy báo tin cho họ có tuyên thề.

Rằng trong những ngày thi đấu  ở Pythi,

Oreste bị ngã, không may, và đã chết.

Trong lúc đó, đi viếng mộ người cha đã khuất,

Rẩy rượu cho Người và cắt tóc phủ lên,

Chúng con trở về đây, ôm trong cánh tay mình

Chiếc bình đồng mà như Người đã rõ.

Chúng con giấu trong khu rừng cạnh đó

50--Chúng con sẽ đánh lừa, bằng lời lẽ êm tai

Báo cho cả hai một cái tin họ thú nhất đời

Rằng: xác Oreste đã thiêu thành tro bụi.

Có hề chi cái chết trê n lời nói.

Nếu mình cứu được mạng mình và cứu

 được vinh quang?

Với con, chẳng câu nào mang triệu chứng phũ phàng

Mọt khi nó đã trở thành có ích.

Chốc lát nữa, ra khỏi bóng đềm mù mịt

Con sẽ đột nhiên xuất hiện trước quân thù

Như một áng sao trời gieo hoạ thiên thu!

60-  Ôi Tổ quốc! ôi, những vị thàn đất nước!

Và người nữa, cung điện của cha ta thuở trước

Mà thần phái ta về, công lý phân minh

Rửa sạch trơn bao ô uế trên mình!

Hãy nhận lấy ta trong đối tay trìu mến

Và chớ đuổi ta đi, ô danh, tuyệt vọng,

Khỏi xứ sở này ta bao xiết thân thương!

Ông già ơi! Việc đã giao, lo lắng chu toàn.

Cơ hội tốt đang giục ta nhanh bước.

Với hành động nó giữ vai trò định đoạt.

ELECTRA(ra được một lát thì Độiđồng ca cùng ra)

70-                    Hỡi ôi! Ngày sáng ánh trong

Không gian vô tận, trập trùng nước non.

Bao phen nhạt bóng đêm tàn

Đã nghe ta khóc nỗi lòng bi ai.

Đâm tay đẫm máu ngực gầy

     Trong đêm lạnh, giữa cuộc đời xót xa.

Bao phen đôi mắt lệ nhoà

      Giường riêng than khóc phận cha một mình.

Bờ xa thoát bẫy chiến tranh

Về quê hương, vợ ngoại tình lại chăng,

80-                    Cùng tên Egist thông gian

Giang tay, nhát búa bạo tàn mệnh vong!

Như cây sồi lớn giữa rừng

Ga tiều phu đã lạnh lùng chặt đi.

Ở đây riêng chốn phòng khuê,

Con than cái chết nặng nề đắng cay

Đau thương thù chất, hân dày

Cha oi! Đâu đẽ một ngày nào quên!

Như Philômen mất con

Trước lâu đài cũ huy hoàng của cha

90-                    Đau thương khóc đến thiên thu

Perxêphôn ơi! Chốn âm u dạ đài

Nước non Hadex xa xôi

Và Người,  Hermex sâu dày đất đen

Các Người, con gái ân linh

Erinny, thần nữ rủa nguyền đáng ghê!

Ngoại tình, mưu sát, bất nghì

Thẳng tay trừng phạt nặng nề xưa nay,

Xin hãy đến, của người cha chết

Hận thù này trả sạch một khi

100-                   Phái em tôi kíp trở về:

Đau thương gánh nặng khôn bề chịu riêng!

ĐỘI ĐỒNG CA

Con một mẹ ngoại tình tội lỗi

Electra ơi! Sao mãi khóc than?

Thương cho cái chết tủi hờn

Của thân phụ Agamemnon những ngày!

Thấm thoắt đã năm chầy tháng lụn

Từ khi Người ngã xuống, than ôi!

Đêm đen phủ nặng thân vùi

Mưu sâu vô đạo một người bất trinh.

110-       Nếu có thể ước nguyền trong dạ

Thì mong cho chính kẻ âm mưu

Chết tươi khoảnh khắc sớm chiều!

ELECTRA (với đội đồng ca)

Hỡi những cô gái tâm hồn cao thượng

Của những người cha cao thượng sinh ra!

Giữa lúc lòng tôi đau xót vô bờ

Muốn đưa lại một đôi niềm an ủi

Tôi biết lắm, mắt tôi cùng thấy vậy.

Nhưng  buồn thương sâu nặng mức nào

Tôi chẳng muốn lòng vợi khỏi thương đau

120-   Hay lặng khóc một người cha xấu số…

Hãy để tim tôi ngập tràn đau khổ

Mặc hồn tôi tuyệt vọng, các người ơi!

ĐỘI ĐỒNG CA

Nhưng hỡi con!

Phải đâu con, người duy nhất trên đời

Mà bất hạnh ấy liên quan trực tiếp?

Nhớ còn có Crydôthêmi, Iphianax,

Và đưa em trai nơi bóng toi, đau thương

Đang héo hon năm tháng tuổi xuân mình.

ELECTRA

Hạnh phúc đây, người em cao thượng

Khi đất nước Myxen lẫy lừng tiếp đón

130-   Có bàn tay thần linh chăm sóc đưa về!

Than ôi! Đời có ai bất hạnh bằng ta,

Năm tháng mỏi mòn trôi trong đau khổ,

Không hậu duệ, không chông con, duyên lứa,

Vẫn sớm chiều kiên nhẫn đợi chờ em.

Ta nhận nhiều mà lừa phỉnh, biết bao tin

Em mong ngóng ngày về mà nào đâu xuất hiện!

ĐỘI ĐỒNG CA

Hỡi con!

Hãy phó mặc thần linh lo phàn trả oán!

ELECTRA

Các ban lòng ơi! Tôi xáu hổ vô ngần

Trước mặt các người bộc lộ nỗi đau thương

140-   Nhưng một ý nghĩ mạnh hơn buộc lòng

tôi phải thế!

Xin các bạn hãy vi tôi tha thứ.

Chẳng phải kia người đã đẻ ra tôi,

Đối với con nay hoá tử thù rồi?

Và chẳng tôi phải buộc lòng phải sống

Với kẻ giết cha trong cùng cung điện?

Tính mạng tôi trong tay họ hoàn toàn.

Tô chỉ được chờ tay họ ban ơn,

Tất cả, nào của cải, nào khó khăn vất vả.

Đời tôi sao, các người đều đã rõ,

150-   Khi Egist ngôi trên ngai báu cha tôi,

Quân áo, phục trang y hệt vị Vua này

Và ngay chốn trung tâm gia đình họ mạc

Rảy rượu dângThần nơi cha tôi bị giết

Đây đỉnh tột cùng bất chính vô liêm

Gã sát nhân, ngay giường cha tôi, ân ái tự tình

Với mẹ tôi, nếu tôi có thể gọi bằng tên ấy

Một người đàn bà trong cánh tay ôm

của đứa đồng mưu tội lỗi.

Quả phải to gan trắng trợn chẳng kiêng gì

Mới dám buông minh vào những ái ân kia!

160-    Thách thức cả những Erinny địa phủ,

Ra vẻ tự hào về những hành vi ô uế

Và mỗi tháng một lần, cứ đến ngày chúng

đã giết cha tôi,

Lại bày những cuộc vui khiêu vũ kéo dài,

Và dâng lên cho các Thần bảo vệ.

Tôi đau khô héo mòn nơi buồng riêng lặng lẽ,

Khi chúng say sưa yến tiệc điên cuồng

Mà chúng đặt tên là “yến tiệc Agamemnon”!

Nếu bất chợt thấy tôi với đày nước mắt

Thì từ miệng bà thốt ra đủ mọi lời sỉ nhục.

170-    Bà nói tôi: “Vật căm thù và

                                   trừng phạt của thiên cung!

Có phải riêng mi cha chết mất dòng!

Hãy cứ huỷ diệt đời trong con tuyệt vọng!

Cầu chúc chẳng một âm thần nào dám chấm dứt

 Những chuỗi dài than khóc của mi!

Biêt bao phen, mỗi lúc có tin về

Răng Oreste đang trên đường trở lại

Thì bà lại mất tự chủ mình, bối rối,

Vội tìm tôi và thét lớn, gào la:

“Đó, cái điều mi sửa soạn cho bà!

180- Sự nghiệp mi đây! Mi cướp thằng Oreste,

Mi mang hắn thoát khỏi vòng quyền lực

Của ta! Hãy tin: đang chờ mi sự

trừng phạt công bằng!”

Bà nói rồi, lại gào thét huyên thuyên

Và để kích thích cơn điên cuồng giận dữ

Đã có bên mình gã tình nhân lưng tiếng đó,

Tên quỷ quyệt đơn hèn, vô sỉ, quá yêu ma

Chỉ giỏi xun xoe gây chiến với đàn bà!

Còn tôi, đợi Oreste về để tự mình giải thoát,

Mà tháng lại, ngày qua vẫn mỏi mòn biền biệt!

ĐỘI ĐỒNG CA

190- Hãy lặng im!

Ta thấy em nàng, Crydothemis tới đây,

Từng bước đi lên, tay lễ vật bưng đầy

Những  lễ vật dành cho kẻ chết.

CHRYSOTHÉMIS (theo sau có nhiều phụ nữ khác, cũng như nàng, mang những vật lễ và những bình rượu cúng)

Chị ơi! Sao chị lại đi ra ngoài cung thất

Dậy hành lang này những tiếng khóc than

Vui thú gì đâu nuôi mãi trong lòng

Niềm uất hận chẳng ích gì ai cả?

Cũng như chị, sự việc quanh mình khiến

em buồn bã

Muôn cách nào đây tỏ rõ bất bình.

200-   Nhưng trước phong ba đành chịu đựng kiên trinh

Không mưu tính khi không có khẳ năng thực hiện.

Hơn nữa, để bảo đảm tự do không ai động đến,

Em phải vâng lời những kẻ có quyền uy.

Hãy làm như em!

ELECTRA

Ôi, nhục nhã mọi bề!

Là con gái một ông Vua vĩ đại

Mà quên bỏ một người cha thế ấy

Để nói cùng ta lời lẽ khuyên răn

Lặp lại những câu người mẹ ấy luận bàn!

Em vừa bảo: nếu có chút nào năng lực

210-   Thì em sẽ biểu lộ lòng căm tức

Em, đáng lẽ cùng ta kết hợp một lòng

Khi ta định vì cha trả mối thù chung,

Lại chỉ nghĩ cách làm ta nguôi ý định!

Nếu quả thật có tâm tư chính đang

Thì em đã bất bình từ chối phắt đi

Những tặng vật người ta cho, thoả mãn kiêu kỳ

Và xứng đang con một người cha như vậy!

Trong thực tế, em chỉ muốn là con một người

mẹ ngoại tình, tội lỗi,

Trước mặt thế gian cùng nhau chia sẻ tội tình,

220-   Cùng một khi phản bội kẻ mình tin

Phản bội cả người đã cho em sự sống!

ĐỘI ĐÒNG CA

Nhân danh các thần, hãy dịu cơn tức giận!

CHRYSOTHÉMIS

Hỡi những nàng thiếu nữ xứ Myxen!

Từ lâu nay tôi đã được quên dần

Với ngôn ngữ đó, và tôi cũng dễ dàng quên hết

Nếu không được rõ một tai ương khắc nghiệt

Sắp đổ xuống đầu và cắt ngăn dòng nước

mắt chị tôi!

ELECTRA

Tai ương nào, nói đi! Nếu có thể kịp thời

Báo cho chị những bất hạnh lớn hơn những

điều đang chịu ấy

230-   Thì chị sẽ chẳng có câu nào đáp lại.

CHRYSOTHÉMIS

Biết điều gì, em kể hết chị nghe

Nếu chị vẫn kêu than, thì họ có ý đồ

Giam sống chị trong hang sâu tối mịt

Nghĩ lại, chị ơi! Và đừng oán trách

Rằng em giấu gì đây không nói thật lòng!

Chị có thể còn tránh được tai ương

ELECTRA

Thì ra âm mưu chúng đối với ta là thế!

CHRYSOTHÉMIS

Egist về là họ sẽ thi hành mau lẹ.

ELECTRA

Vậy ư? Vậy tai ương hãy đến đi, càng sớm

càng hay!

CHRYSOTHÉMIS

240-  Để chịu cực hình ư? Ý kiến lạ đời!

ELECTRA

Cho ta thoát khỏi cung điện này nhanh nhất!

CHRYSOTHÉMIS

Chết vì thiếu khôn ngoan là một sự điên rồ.

ELECTRA

Ta sẽ chet nếu cần, miễn thù cha trả vẹn!

CHRYSOTHÉMIS

Thôi em đi, đi đến chỗ người ta sai đến.

ELECTRA

Em đi đâu mà lễ vật tay cầm!

CHRYSOTHÉMIS

Mẹ em sai mang tới mộ cha thương.

ELECTRA

Em nói sao? Cúng cho kẻ, trong mọi người

trần thế

250-   Đối với bà ta là đáng ghét đáng thù hơn tất cả?

CHRYSOTHÉMIS

Mà chính tay bà ta đẽ giết hại hẳn hoi!

Bởi đây điều đầu tiên chị muốn nói vừa rồi.

ELECTRA

Ai gợi ý cho bà ta làm việc ây?

CHRYSOTHÉMIS

Một giấc mộng đêm qua, nghe đâu như vậy.

ELECTRA

Ôi, phải chăng, hỡi thần thánh giang sơn

Các người cứu tôi ở phút cuối cùng?

Hãy nói chị nghe hết những điều em biết

CHRYSOTHÉMIS

Hình như bà thấy, đêm qua trong giấc,

Cha của em, và cũng là cha của chị, hoàn sinh

260-   Người nói vài câu, đoạn cầm tay vượng trượng

tổ tiên mình,

Vương trượng chính Ngừơi giờ đây Egist giữ,

Người cắm xuống đất và từ đầu vương trượng đó

Bỗng mọc lên một thân cây xanh tốt sum suê,

Bóng ngả trùm lên khắp cả  bốn bề

Của xứ sở Myxen rộng rãi.

Đó, cái giấc mơ mà bà kể lại

Với vầng dương trước mặt làm chứng nhân.

Lòng bà hoang mang, khiếp đảm quá chứng,

Bền sai em tới mộ Agamemnon lập tức.

270-   Nhân danh các thần là người tạo tác

Giống dòng ta, chị ơi! Em van chị nghe em!

ELECTRA

Em ơi! Những lễ vật kia trong tay đang câm

Trên mộ Agamemnon em đừng mang đến.

Sẽ trái lẽ công bằng và phạm điều bất kính

Nếu cúng cho cha ta những lễ vật hoa hương

Của một phụ nhân người kinh tởm vô vàn.

Thà đem vứt hết trong làn gió thoảng

Hay giấu biệt dứơi đáy hào sâu kín!

Clytemnestre kia, nếu không phải hạng đàn bà

280-  Táo tợn nhất đời trong nữ giới, từ xưa,

Thì bao giờ dám cả gan làm việc ấy?

Em thử nghĩ, một con người chết lừng

danh như vậy

Có thể nhận trên mồ mình với sự bao dung

Lễ vật dâng của một con dâm phụ lộn vòng

Đã sát hại mình như một kẻ thù đê mạt,

Chặt các đầu chân tay, rồi để tỏ ra

mình tinh khiết,

Đã lau lên tóc chồng lưỡi kiếm giết chồng kia?

290-   Không! Không! Không bao giờ có thể?

Hãy vứt đi, em ơi!

Và cắt những búp tròn tha thướt mái tóc em

Nhận luôn đây những nắm tóc chị mình

Dã cắt sẵn từ mái đầu xanh rối bời của chị!

Hãy cẩm cả chiếc thắt lưng này nữa,

Mộc mạc thôi, không trang điểm chút nào.

Hãy sấp mình trước mộ của cha yêu.

Hãy khấn nguyện Người từ trong lòng đất

Về giúp chúng ta chống kẻ thù quỷ quyệt.

Hãy cầu xin cho Oreste con trai Người

300-    Chóng trở về trong thắng lợi, nay mai,

Đạp chúng xuống chân, cho bàn tay ta giàu có

Sẽ một ngày kia dâng lên đầy mộ

Lễ vật cúng Người, quý giá đẹp lòng hơn!

Có phải đâu không ý định rõ ràng

Mà với Clytemnestre Người đã gửi

giấc mơ kinh hãi!

ĐỘI ĐỒNG CA

Những lời đó, do lòng tin kính dạy,

Hỡi con, hãy làm theo nếu biết nghe lẽ phải

trong lòng

Chrysothemis

Tôi sẽ nghe theo lời các bạn cầu mong.

Tôi sẽ thực hiện lời chị tôi mới dặn

310-   Nhưng nhân danh các thần, các bạn ơi! Giữ kín

Nếu mẹ tôi mà nghe được phong thanh

Việc tôi đang sắp sửa thi hành,

Bà ta sẽ bắt trả bằng giá đắt.

Đội đồng ca (với Electra)

Nếu lời trước của ta không sai lạc,

Nếu trí ta không rời vào dự đoán vu vơ,

Thì công lý đây, đang tự báo, gần kề,

Đang nắm chắc trong tay thắng lợi.

Không xa nữa cái phút giây nó tới

Nghe kể giấc mơ này, ta vững lại niềm tin…

320-   Kìa Clytemnestre.

Clytemnestre (với Electra)

Thế là mi thoải mái tung hoành!

Trong khi Egist vẫn còn đi vắng,

Con người biết tìm phương cấm đoán,

Không để mi ra khỏi lâu đài bêu xấu chúng tao!

Mi không ngưng rêu rao bất cứ chỗ nào

Rằng quyền bính của chúng ta bất công tàn bạo

Đã giáng xuống đầu mi, anh em mi, như vũ bão.

Không! Ta không hề có chút kiêu căng.

Ta chỉ trả lại mi mọi sỉ nhục, môi câu nguyền.

Thân phụ mi, mi vẫn rêu rao như điệp khúc,

330-   Đã chết vì tay ta. Chính vì tay ta thật!

Ta không thèm phủ nhận mảy may.

Nhưng không phải một mình ta làm hắn bỏ đời,

Mà chính Công lý, đúng rồi công lý

Mi sẽ hiểu, nếu trong người lương tri còn ngự trị,

Bởi người cha mà mi không ngớt khóc thương

Đã dám cả gan, trong những người Hy lạy, một mình,

Hy sinh đứa con gái ta từng yêu quý nhất,

Mà công hắn phôi thai trong trứng nước

Không bằng công ta sinh và nuôi nàng trên tay.

340-   Hãy nói ta nghe: cho ai, sự hy sinh này?

Cho người Hy lạp? Nhưng người Hy lạp có

quyền gì bắt ta hy sinh con gái chứ?

Cho Menelas em hắn? Sao! Là chính tên đao phủ

Của người thân ta, hắn không đáng chịu đòn

trừng phạt ấy ư?

Menelas cũng có hai con, trai gái đủ kia mà!

Hy sinh con hắn đúng ra càng hợp lệ,

Bởi hai con đó sinh ra từ người mẹ

Vì bà ta mà bao đoàn quân chinh chiến đất I-lion?

Có phải máu con ta say đắm các thần

Hơn máu của người thân Menelas?

350-   Không phải thế! Chính người cha dã man, tàn ác

Dập tắt trong lòng mình tình cảm cha con

Khi trong Mênêlas tình cảm ấy vẫn còn

Agamemnon là người cha tàn bạo nhất

trong những người cha tàn bạo.

Iphigiêni, cũng như ta, sẽ nói lớn điều này

không giấu

Nếu nó còn có thể nói lên.

Không! Không bao giờ ta ăn năn hành động

 của mình!

ÉLECTRA

Hôm nay, bà không thể la tôi vô lễ trước.

Nhưng tôi sẽ nói nếu như bà cho phép

Vừa cho em tôi, vừa cho cả cha tôi.

CLYTEMNESTRE

360-  360- Ta cho phép mi!Nếu với ta mi luôn luôn giữ thái

độ thế này

Thì đâu phải phàn nàn thái độ ta quá đáng!

ÉLECTRA

Tôi sẽ nói! Bà đã giết cha tôi, và bà công nhận

Cái chết này, dù hợp lệ hay chăng,

Có thú nhận nào, bà xem, kinh tởm cho bằng?

Nhưng không, bà giết cha tôi không phải vì công lý

Mà vì yêu đứa sát nhân đang cùng bà chung chạ!

Hãy chất vấn nữ thần Artêmis mà xem

Người muốn phạt ai khi Người đã cố tình

Ở Aulis, buộc chân nàng gió lại?

370-   Tôi sẽ đích thân kể bà nghe chuyện ấy

Bởi ta có hòng đâu thần kể lại cho ta!

Cha tôi, một hôm, đã trót chơi đùa

Người ta bảo thế, một trò chơi nào đó

Trong rừng thiêng của Artêmis thần nữ,

Đã lùa ra một con nai đẹp dáng lạ lùng

Có bộ gạc dài và vết trắng trên lưng

Người lao trúng, nó ngã lăn, người reo mừng

thắng lợi.

Nàng con gái Latôn liền giận dỗi

Thế là quân ta trong bến cảng bị giam chân

380-   Cho đến lúc cha tôi phải hy sinh chính đứa

con mình

Đền nợ máu cho con nai vừa bị giết.

Hy sinh đó, đây là nguyên nhân xác thực

Hết hy vọng rồi, quân Akêen tiến thoái lưỡng nan,

Đi Tơroa không xong, quay lại không thành.

Cha tôi, dùng dằng mãi, khăng khăng chẳng khuất

Nhưng rồi vì lẽ ấy chứ không phải để

vui lòng Mênêlas,

Bất hạnh thay! đành chịu hy sinh con gái

thương yêu!

Trong sự việc kia, bà dựa pháp quyền nào

Mà dám tự tay giết cha tôi cực kỳ tàn bạo?

390-   Nếu Công lý là lấy máu đền nợ máu

Thì công lý đòi bà phải trả máu đầu tiên!

Nhưng bà nói tôi nghe, vì sao đạp lên trên tất

cả ngượng ngùng

Bà chăn gối với kẻ đồng mưu khốn nạn

Tiếp sức cùng bà sát hại cha tôi thê thảm?

Bà sẽ nói chăng để trả hận cho con?

Không thể nào bà trắng trợn vô liêm

Đã phát biểu một lời như vậy thế!

Nhưng Orest em tôi! Ôi! Đứa em khốn khổ!

Thoát tay bà sau biết mấy gian nguy,

400- Đang lê bước tha phương, bất hạnh ê chề.

Bà kết tội tôi chăm nuôi Orest

Để một ngày kia trừng phạt bà đúng mức

Tôi đã trừng phạt rồi nếu tôi đủ sức đảm đương.

Giờ đây, bà hãy đi gào khắp nẻo đường

Rằng độc ác với căm thù với tôi là phần riêng

số phận

Dù sao nữa, dòng máu của bà tôi không

làm dơ bẩn.

ĐỘI ĐỒNG CA

Ta thấy kia: nàng chỉ nghe cơn giận của mình

Có lý hay không, chưa thấy rõ phân minh

CLYTEMNESTRE  (với đội đồng ca)

Các người có thể dễ dàng lên án

410-   Người con gái trẻ măng đã cả gan mạnh dạn

Sỉ nhục mẹ mình thậm tệ dường bao

Ôi các người không thấy chăng, đến mức độ nào

Trong điện giận nó buông mình, không biệt nhục!

ÉLECTRA

Ôi chao! Hãy tin tôi, nỗi nhục đó thấm vào trí óc

Vào tim tôi sâu hơn bà có thể hình dung

Tôi biết những câu tôi nói đây không hợp với

giới mình

Không hợp với tuổi tôi cho lắm

Nhưng sở dĩ tôi nói lời xúc phạm

Là do chính căm thù, chính hành vi bà cưỡng

bức nói ra

420-   Chính vì trông thấy xấu sờ sờ

Người ta mới học đòi bắt chước!

CLYTEMNESTRE

A! ta thề có nữ thần Artêmis

Rằng liền sau khi Egist trở về           

Mi sẽ chịu cực hình xứng với gan mi!

ÉLECTRA

Bà thấy chưa? Bà cho phép tôi giãi bày tâm sự

Mà bà chỉ nghe nỗi lòng giận dữ,

Bà không có gan, không dám lắng nghe tôi!

CLYTEMNESTRE

Mi có chịu để ta dâng lễ vật này

Không ngăn trở với những lời ghê rợn?

ÉLECTRA

Bà cứ dâng đi, tôi không đụng đến.

Đừng kết án miệng tôi, tôi chẳng nói gì thêm!

CLYTEMNESTRE (từ bàn thờ Apollon)

Hỡi những gia nhân thị nữ tuỳ tùng!

Hãy mang tới những làn hoa quả

Để ta dâng lên vị thần linh bảo vệ

Người nhận cho và giai thoát ta khỏi

nỗi kinh hoàng

Hỡi Apollon!

Hãy nghe lời tôi, tôi không dám nói to lên

Ở đây, tôi không phải ở giữa những người bầu bạn.

Electra kia không xa gì tôi lắm,

Tôi không thể nói to lời nguyện ước của lòng tôi.

440-   Chẳng bao lâu, cái lưỡi quá quắt nầy

Sẽ loan báo khắp thành những lời nguyện ấy

Hỡi vua Apollon!

Nếu giấc mộng bất thường đêm qua là thuận lợi

Thì xin Người hãy thực hiện cho nhanh

Nếu là giác mơ cay nghiệt oan tình

Thì trên đầu chúng lại xin Người trút xuống!

Và đừng để, khi tôi còn thịnh vượng

Mà biến thành nạn nhân của những âm mưu

Chúng có thể chăng cho tôi, bất cứ lúc nào

Cho tôi được sống những ngày không đau khổ

450-   Cho tôi được hưởng yên hoà vui thú

Cả lâu đài và vương trượng con Atơrê

Trong ái ân say đắm đề huề

 Với những đứa trong đàn con tôi sẽ có

Mà tôi sẽ chẳng bao giờ phải sợ

Sự xấu lòng và những lời oán trách đắng cay.

Hãy nghe tôi, hỡi Apollon Lyxi ơi !

Hãy nghe tôi! Nghe tôi nguyện với tấm lòng ưu ái

Là thần thánh, Người nghe lời tôi là phải

Không một hành vi lọt khỏi mắt nhìn

460-   Những người con của Dơx Thần Vương.

       SƯ PHO  (với đội đồng ca)

Hỡi các thiếu nữ Thành bang Argos

Có phải đây lâu đài vua Egist

ĐỘI ĐỒNG CA

Khách lạ ơi! Người nhìn thấy đây kia!

SƯ PHÓ

Có phải đây là vợ của nhà vua

Trông dáng dấp có vẻ bà hoàng lắm

ĐỘI ĐỒNG CA

Chính bà, trước mặt Người, đang đứng

SƯ PHÓ

Tôi kính chào bà, thưa Hoàng hậu, tới đây

Nhân danh một bạn xa thân thiết với Người

Loan báo những nguồn tin thú vị

470-   Cho bản thân bà và cho Egist nữa

CLYTEMNESTRE

Ta nhận điềm lành. Nhưng ai phái Người sang?

SƯ PHÓ

Phanos ở Phôxe: người nhắn tin một sự cố

bất thường

CLYTEMNESTRE

Sự cố gì kia? Một bạn thân như vậy

Chỉ có thể mang những lời êm ái tới.

SƯ PHÓ

Oreste chết rồi!

Một tiếng đơn sơ nói lên tất cả thưa bà.

ÉLECTRA

Khốn khổ ôi! Hôm nay vĩnh biệt cuộc đời ta!

CLYTEMNESTRE

Người nói sao? Người nói sao kia, hỡi

người khách lạ!

Để ý làm chi lời người con gái đó!

SƯ PHÓ

Tôi chỉ có khẳ năng nói lại câu vừa rồi!

480-  Oreste không còn!

ÉLKECTRA

Ôi bất hạnh lắm thay!

Tôi không đứng nổi nữa rồi! Tôi chết !

       CLYTEMNESTRE  (với Electra)

Hãy lo đến việc của mi trước mắt!

(với sư phó)

Khách lạ ơi! Hãy nói ta nghe, hắn chết cách nào?

SƯ PHÓ

Trong đại hội toàn dân tổ chức hôm nao

Cả Hy- lạp diễn những trò chơi Pythi trọng thể

Oreste dự thi. Vừa nghe truyền lệnh sứ

Lớn tiếng kêu mời thi chạy nhanh chân,

Đã thây ngay anh vào chốn đấu trường,

Dung nhan  đẹp, khiến mọi người để mắt.

490-  Trong phút giây, cái khoảng cách giữa

hai cột mốc

Chỉ một hơi thôi đã được băng qua.

Anh bước đường hoàng ra khỏi trường đua

Giật được giải vinh quang chiến thắng.

Tôi không thể tả thế nào ngắn gọn

Hết cả mọi lần và thắng lợi của anh

Ban trọng tài thi tuyên bố bao lần

Cuộc thi “đấu ngũ thao” theo lệ

Là Oreste chiếm bấy lần nguyệt quế.

Thiện hạ vỗ tay mừng anh gặp hội ròng mây,

500-   Công bố tên anh, ca ngợi hết lời;

“Oreste người Argiêng, con Agamemnon

thuở trước

Từng chỉ huy cả đoàn quân Hy-lạp

Vinh quang anh vậy đó, dễ ai bằng!

Nhưng khi vị thần muốn đưa ta vào chỗ trầm luân

Thì khách trần gian, dẫu có mạnh ai

hòng thoát nạn?

Hôm sau đó, cuộc đua xe tiếp diễn.

Mặt trời vừa lấp ló nhô lên,

Oreste đã ung dung vào chỗ đấu trường,

Tay khién những cỗ ngựa đua nhanh nhẹn

Nhiều đấu thủ cũng dự thi hơn kém.

510-   Đấu thủ đầu tiên là người đất Akai,

Một thanh niên quê ở Spart, thứ hai,

Sau, hai gã Ly- bi chơi xe thành thạo

Người thứ năm dẫn những con  ngựa cái Thessali

sang đấu.

Thứ sáu, một người Etoli với những ngựa

màu hồng

Thứ bảy, một anh chàng từ Manhêdi sang

Thứ tám, một gã người Enia với những con

ngựa trắng

Thứ chín, một người Aten, thành phố của các

thần xây dựng

Và thứ mười, một chàng Bêôxiêng, đấu thủ

sau cùng.

Tất cả xếp hàng ngang theo luật lệ rút thăm

520-   Và theo thứ tự trọng tài sắp xếp

Ngay ở chỗ có hàng rào ngăn cách

Cùng một khi, tất cả xông lên theo điệu kèn đồng,

Thúc mạnh ngựa mình, lên tiếng đọng viên.

Bàn tay họ cầm dây cương lắc lắc.

Cả trường đấu vang lên rộn rịp

Ầm không trung tiếng động bánh xe quay,

Bui cát bay lên cuồn cuộn ngút trời.

Đám đấu thủ xen kề nhau lẫn lộn.

Bên sườn ngựa, roi tha hồ quất xuống.

530-   Sung sướng cho ai vượt được lên trên

Đậu trục bánh xe hay hơi thở dập dồn

Của đội ngựa một người đối thủ.

Lưng và bánh xe trắng một lớp bọt sùi

từ mép ngựa.

Orest luôn luôn nhằm ben trái để vòng quanh

Cái cột tiêu dùng làm mốc cuối của thao trường¹,

Vưa buông thõng dây cương về phía phải,

Vừa khôn khéo hãm bước con kia lại.

Mọi chiếc xe dự thí chạy an toàn

Bỗng những con Enia không chịu hãm lồng lên

540-   Và khi vòng quanh tiêu đã sáu lần xuôi lọt,

Lần thứ bảy chúng bắt đầu vòng nốt

Thì húc vào đôi ngựa Lybiêng.

Hai xe gãy tan cùng bị ngã lăn kềnh,

Cả trường đấu ngổn ngang nhiểu mảnh vun.

Đấu thủ Aten thấy hai xe đổ xuống,

Nhờ thông minh, trong nghệ thuật cầm cương,

Tránh ra xa, bỏ lại sau lưng mình

Những mảnh vỡ nào xe nào ngựa ấy.

Orest muốn giữ sức cho ngựa mình hăng mãi,

550-   Đến giai đoạn cuối cùng kết thúc cuộc thi

Nên chưa muốn tìm phương vượt đối thủ đi kề.

Sau một lát, dể quyết giành chiến thắng,

Anh liền thét đinh tai, hùng mạnh

Để động viên, rồi lao lên đuổi kịp đối phương.

Hai cỗ xe bay đi, đều bước song hàng

Và ngựa họ nhích nhau một cái đầu hơn kém.

Orest đứng trên xe nguyên vẹn

Mười lần quanh đấu trường chẳng chút gian nguy.

Nhưng khi vượt cọc tiêu một lượt cuối cùng thì

560-   Anh vô ý tuốt dây cượng ngựa trái.

Trục xe đập vào cọc tiêu, tan gãy,

Orest ngã nhào, lúng túng giữa dây cương.

Ngựa thất kinh vì chủ ngã bất thần

Giữa trường đấu kéo lê anh đi khắp,

Cả dân chúng kêu thét lên đau xót

Ai nấy thương tình số phận hẩm hiu.

Ôi, cái chết thảm thay sau bao chiến thắng tự hào!

Người ta thấy anh bị kéo chà giữa bụi,

Mặt khi úp xuống, khi ngửa lên, mà

lòng đau nhức nhối.

670-   Các bạn anh phải gian lao vất vả một hồi

Mới có thể kìm chân đôi ngựa quá hăng say

Và gỡ anh khỏi chùm dây cương ngựa.

Nhưng anh đã chết, mặt máu đầy loang lổ,

Tan nát hãi hùng, khó thể nhận ra,

Ngay cả với người thân máu mủ ruột rà.

Liên lập tức, người ta dựng một dàn thiêu ở đấy,

Trong chốc lát thi hài anh lửa cháy

Và người Phôxê uỷ nhiệm tôi giao lại

chiếc bình đây,

Nhỏ bé thôi, chứa đựng nắm tro một

dũng sĩ anh tài.

Tôi mang đến, để nắm tro tàn được nhận

Trên Tổ Quốc mình, những lễ nghi mai táng.

ĐỘI ĐỒNG CA

Giống dòng xưa đó, than ôi!

Của vua ta bị triệt nòi, xót thay!

(còn tiếp)

Nguồn: Bi kịch Hy lạp (Prométhée bị xiềng; Edipe làm vua; Antigone; Electre; Médée; Alceste). Hoàng Hữu Đản dịch theo bản tiếng Pháp Eschyle, théâtre complet, traduction, notices et notes par Émile Chambry, Garnier – Flammarion, Paris 1964”; và Les grands tragiques grecs của De Rochefort, collection des grands classiques français et étrangers, Paris V. Bản thảo của nhà văn Hoàng Hữu Đản gửi nhà văn Triệu Xuân.

www.trieuxuan.info