Cảnh tượng năm mới  

Ống thổi bông lau hồi “tuế luật”

Gió rung cành liễu cảnh “niêm hoa”

Khí trời đằm thắm, lún phún mưa xuân, cái quang cảnh êm đềm ấy làm thêm trợ hứng cho nhàn du khách thưởng xuân biết bao. Nào ngựa xe nức dặm hương bay, xanh thắm đầy đường gấm trải, trai thanh gái lịch nhộn nhàng rạp hát trường ca, mũ trắng dù đen tờ mờ khắp lầu trà quán rượu. Từ bữa mồng một cho đến bữa hai mươi, mà người ta vẫn còn đông đúc như ngày hội. Phần nhiều người quê mùa nô nức hơn kẻ ở thành thị nữa, hình như họ hiểu lấy câu: “Khoái lạc để làm thêm sức mạnh khỏe cho con người” mà quên câu: “Dật lạc quá độ, lại hư hỏng đến sự nghiệp của đời người”. Khi nào quá vui cũng sinh buồn, quá chơi cũng sinh hại, phàm việc gì cũng thế, cho nên người ta phải giữ trật tự điều độ mà chơi, thời không đến nỗi khi thái quá, khi bất cập. Ngày nay nghề nghiệp trong buổi giêng hai, chưa làm lụng được mấy, mà cách ăn chơi ra năm rất là hăng hái, mà ngày nào cũng lũ lượt cụm năm cụm bảy, có ngại cho cuộc sinh kế hoạt động quanh năm. Tục mình có câu: “Tháng giêng là tháng ăn chơi”, song thuộc về đời trước, vật giá ăn tiêu còn dễ làm ra hơn thời buổi bây giờ nhiều lắm. Chớ hiện nay sự ăn làm khó nhọc, khôn khéo chưa chắc đã dư ăn dư để, huống hồ những hạng người sàng sàng làm gì cho có sẵn tiền ăn chơi dông dài đến hàng tháng. Khi đã quá chơi, công việc trễ nải, thời hại cho bọn người trung lưu và hạ lưu hơn hết. Mà ta thử xem trong một xứ nào, hay một cõi nào là cũng người không có tiền sẵn, chiếm phần đông hơn, người ta có tiền sẵn đã cố nhiên rồi, hà tất phải xét kỹ mới hiểu. Vậy thì sự ăn chơi lưu liên rất có hại cho hai hạng người ấy và đàn bà con gái lại càng hại hơn nữa, vì mảng ham đua tranh nhau hoa hòe bề ngoài, mà nề nếp trong bổn phận phải có thời hờ hững hầu mất hết, còn đâu mà nói nữ hạnh nữ công. Thường những cái tính xấu nết hư, càng do các chỗ phiền hoa nhiệt náo mà sinh ra cả. Nhân tình hỗn tạp, kẻ biết đạo đức giữ gìn phong hóa thời ít, mà người ham mê du đãng thời nhiều. Nhân thế, mà bọn đàn bà con gái hay bị sự quyến rũ cám dỗ thành hư hỏng tính nết đi, làm rối cho đạo gia đình sinh lắm cái ác cảm gớm ghê, để con mắt người bàng quan trông vào không thể nhịn được. Nhiều người phải than thở nói rằng: nếu sự văn minh về đường tinh thần mà tiến bộ được nhanh chóng như sự văn minh về đường vật chất chẳng là hạnh phúc cho xã hội nhân quần biết chừng nào.

 Trung Bắc Tân văn. Số ra ngày 15-3-1923

Thơm danh hơn lành áo

Tại cớ gì mà lại có câu như thế? Nghĩa là tiếng tốt mới quí, có tốt chưa sang, tiếng tốt là do những người đã làm hết nghĩa vụ của mình, ích lợi cho gia đình xã hội, làm gương cho kẻ khác soi, nên chi ai cũng quí. Còn như khoác cái áo chẳng qua làm đỏm một thân mình, chớ có tương quan gì với đời mà người ta trọng. Tuy nhiên cũng có nhiều người hiểu câu thơm danh hơn lành áo là vậy; nhưng đã mấy ai chịu công nhận cho câu ấy là chánh đáng mà noi theo chưa? E là chưa, vì sự chánh đáng của người ta là coi ở nơi hành chỉ mà nghiệm biết. Nay sự đức hạnh thời khiếm khuyết, mà sự kiêu nọa thời tăng trưởng; lắm người đàn bà con gái đời này hay có cái tính làm hợm với chị em mà sinh ra hỏng. Lại có một hạng người tính hay khoe khoang, thiên trọng về đường phục sức hoa hòe, không cầu kể nết na ỉu nhỉu, ngồi với nhau chuyện trò bất ngoại mấy câu: cô này diện sít, mợ nọ xinh ghê, hay áo màu ấy tươi, hàng quần hoa kia đẹp. Mảng cùng nhau so sánh ăn mặc, chớ nào nghĩ đến chức vụ trong gia đình. Dẫu khi còn đương làm một người con gái ở với cha mẹ, cũng nên bắt chước công việc ăn làm, các việc nhỏ nhặt, để giúp đỡ cha mẹ một đôi tí, trước luyện tập cho quen, sau ra có gia thất mới biết nề nếp mà làm. Huống hồ người đã hiện thành có gia thất lại càng chức trách nặng nề, giúp chồng dạy con làm khuôn phép cho tôi đòi, giữ trật tự cho trên dưới, biết đường tiết kiệm, biết đạo trị sinh, dường ấy mới là danh thơm tiếng tốt của người đàn bà con gái. Nếu việc nhà thời lơ, việc bá vơ thời giỏi thì ai cầu làm chi. Gần đây cái thói xấu ấy nó lan rộng ra, tệ cho đến nỗi, vì sự trau chuốt bề ngoài, mà phải bán rẻ cái danh giá của một đời người, làm hy sinh cho sự ăn sang mặc sướng. Than ôi! trong thế gian còn gì khốn nạn bằng những người suông tay không có nghề nghiệp, mà lại ham muốn cho nhiều tiền.

 Trung Bắc Tân văn. Số ra ngày 27-3-1923; Mục Lời đàn bà

Cái cảnh lạc thú trong gia đình

Người ta sống ở đời ai cũng có lạc thú mới sống nổi. Nhưng đã nói đến lạc thú, hình như tức là phải có tiền của, lên xe xuống ngựa, ăn sướng mặc sang, hay là quyền cao chức trọng, cửa rộng nhà cao, kẻ đón người đưa, tiệc mừng lễ đón, nhiên hậu mới là lạc thú đặng, nếu nhà tranh vách đất, dậy sớm thức khuya làm gì cho có lạc thú. Thế mà không! Phàm cái vui cái tẻ, nên nhận cho kỹ, thuộc về tinh thần phần nhiều sung sướng hơn về phần vật chất, vì cái vui thực là vui, hơn cái vui giả bám ngoài da ngoài mắt, vui đó mà thoắt lại buồn vì đó. Vậy cái vui thực của trong lòng người ta, chỉ có cảnh lạc thú trong gia đình, con thảo cháu hiền, chồng hòa vợ thuận, là không phải kể đến sự tiền tài danh dự mà cũng đậm đà vui vẻ. Vì cái mối tình thân ái của nhơn loại là nhờ có thế mà sau liền lạc dài dòng lớn họ ra mãi. Ví bằng tiền của có, danh dự có, mà con cháu lỗi đạo, vợ chồng trái nghĩa, anh em thù oán, chúng bạn chia lìa, thời dầu ngồi lầu ngọc ngắm tranh người cũng chẳng vui chi, thật có như thế. Lại còn một điều ta thường liếc mắt trông thấy cảnh tượng người đời, những kẻ xử trí trong cảnh gia đình hoặc hay hoặc dở, mà việc thời tợ hồ không can thiệp gì đến ai. Nhưng mà ai đã có cái lương tâm, cái cảm tình, thời không khi nào nhịn được, làm sao họ cũng tấm tắc khen thầm, hay là mỉa mai nhạo báng mới nghe cho, họ không nén dạ làm thinh bao giờ. Ấy mới biết là cái dây pháp luật vô hình kia, nó bắt buộc người ta phải noi theo như công lệ hết thảy. Mà cái dây pháp luật vô hình ấy, có lẽ đau đớn mật thiết quá ư pháp luật hữu hình, là vì người đã làm cho gia đình mất sự lạc thú, là người phạm tội lỗi đối với nhân đạo, bất hạn kẻ lớn người nhỏ không cấm ai đừng nói mà đặng. Đến cái điều hay, là ai cũng chẳng cần ai ca tụng, mà tự lời yêu mến bằng lòng gần xa đều nô nức cả, tuy không bảng vàng bia đá gì đó, song thực là có ảnh hưởng cho xã hội lắm thay. Dám khuyên ai giữ gìn cho trọn được cái cảnh lạc thú trong gia đình, thời vui vẻ hơn cái cảnh lạc thú kia nhiều.

 Trung Bắc Tân văn. Số ra ngày 17-4-1923; Mục Lời đàn bà

Người giàu đối với người nghèo

Chị em mình được sinh trưởng vào chỗ phú quý hầu môn vọng tộc, gác tía lầu hồng, ngày đêm nhơ nhởn, biết đâu nỗi đời còn lắm kẻ khốn khổ nhao nhao trên con đường trục lợi, cháy da phỏng trán chưa chắc đã ấm no đủ đời. Bởi thế mà sự lân bần, tuất lão phải nên mở rộng thiện tâm cho người thua kém mình, có chỗ hả hơi nở dạ. Phàm cái tính tình con người ta, thường khi đã có cái hạnh phúc đặc biệt hơn người, thời làm sao cho khỏi khí phách hăng hái, tuy không ngạo mạn lắm, nhưng cũng biệt thị biệt đãi là mình khác người khác. Khi đã biệt thị biệt đãi tất là sinh lòng oán thán, đối với người mình không quen biết nhau, thời họ cho là bọn khoe tiền khoe của coi người có nửa con mắt, đối với kẻ bà con chúng bạn, thời thường hay mất lòng, thương điều hòa khí. Cho nên trong cái cảnh lắm thóc nhiều tiền, tất phải nhún mình xuống một đôi tí, nói năng lựa lời khiêm nhường, dầu có giúp đỡ cho ai cũng đừng rẻ rúng người ta lắm, nhiên hậu mới là người thành đốc quân tử. Vì rằng: cái thanh danh của người giàu đã làm cho chúng hằng tâm quy phục rồi, bất tất phải thi hành cái thái độ mi ngữ mục thính[1] mới thực là sang, bất tất phải bắt buộc người ta tiên ý thừa chí[2] mình mới thực là trọng. Phương chi: cái dáng điệu con người nhà nghèo, là cốt để cho người ta sinh chán lắm; những khi khúm núm vào cúi ra luồn, quyết làm nô lệ với đồng tiền một cách dẻo dai vô số; lại những khi, ỷ lại thế lực người ta, mà coi mình như “tai nuốt” không còn gan ruột. Kể tai mắt sống ở trên đời, dường ấy đủ tỏ để cho ai nấy được biết, cái cảnh huống thân phận khác nhau nhiều. Sách có câu: “Bần nhi vô siểm, phú nhi vô kiêu” nghĩa là nghèo mà không nịnh, giàu mà không kiêu, là người tốt; nhưng mà giàu không kiêu còn dễ làm được, chớ nghèo mà không nịnh, cũng khó lắm thay!

 Vậy thì người giàu có, không nên ngược đãi kẻ dưới và kẻ bần bách, đã thương tình đồng loại, cũng là lòng hiếu sinh của trời đất, nếu mình có thì ân huệ cho người ta, thời càng vẻ vang danh dự cho mình, như gấm thêm hoa, ở hay thời gặp điều hay.

 Trung Bắc Tân văn. Số ra ngày 4-5-1923; Mục Lời đàn bà

 (Đã đưa vào sách “Bàn về vấn đề giáo dục con gái” - 1928)

(còn tiếp)

Nguồn: Tuyển tập Đạm Phương Nữ Sử. Lê Thanh Hiền sưu tầm, tuyển chọn, biên soạn. Nguyễn Khoa Điềm bổ sung, sửa chữa. Triệu Xuân biên tập. NXB Văn học, 2010.

www.trieuxuan.info