Theo Lev Tolstoy, sinh thời Ivan Ilyich cũng như những kẻ khác cùng bầy đàn thôi, chỉ đục khoét nhờ địa vị, cũng chỉ chao chát, bờm xơm này nọ. Cuộc đời ông ta là câu chuyện đời thường nhất, nhưng lại “khủng khiếp nhất”,.  Vì nó là “một cú lừa đảo hoành tráng, trùm lên cả cuộc sống lẫn cái chết”(L. Tolstoy viết trong “Về sự điên rồ”/О безумии) biến thân thế và sự nghiệp của con người này thành vô nghĩa, như Ivan Ilyich kịp cảm nhận phút lìa đời.

Giáo sư Mỹ David Pickus từng khuyên các bạn trẻ Việt đọc cuốn “Cái chết của Ivan Ilyich” của Lev Tolstoy,  như một kinh nghiệm sư phạm của nền giáo dục phương Tây[1]. Còn tác giả bài viết này được chiêm nghiệm cả mộ dị bản “lộn trái” của sách trên. 

Vào cái ngày đăng cáo phó nguyên mẫu của nhân vật Ivan Ilyich, khi các đồng nghiệp của ông ta bận nghĩ xem liệu có dùng dịp đi đám ma này để trục lợi gì không, thì ngọn bút khắc hoạ một “anh hùng thời đại” nền quân chủ tiền tư bản Nga của Lev Tolstoy cũng bắt đầu sột soạt cọ lên giấy viết của thế kỷ IXX, viết nên tác phẩm ‘Cái chết của Ivan Ilyich”[2]…

Thần chết và kẻ biển lận; Hieronymus Bosch (1450 – 1516)

Năng lực của “ruồi”

Ivan Ilyich đặt lợi ích hành chính sự nghiệp lên trên quan hệ người - người, và các thủ tục, các giấy tờ có tiêu đề oai phong quan trọng hơn hiện tình của vụ án, (vì ông là quan toà). Ông còn hoá thân vào việc Quan cừ đến mức biến thành cái ghế của mình, thậm chí đồng nhất với danh thiếp của mình – một tình trạng như vô hồn, nhưng lại giúp đẻ ra thêm nhiều nhu cầu về vật chất, về dục vọng hơn. Điều này cũng không mới, vì phụ thân của Ivan Ilyich cũng là “thành viên vô ích của các cơ quan vô dụng”, được cơ cấu vào những ghế vô thưởng vô phạt, nhưng được thụ hưởng những quyền lợi “tiền tươi, thóc thật”.

Ivan Ilyich, “con hơn cha”, được bổ vào chân chánh án, nơi tha hồ gặt hái. Nói như vậy, không có nghĩa là nhân vật chính của chúng ta, cũng như các đồng liêu, lại không ngần ngại chạy chọt, kiếm các ghế mới đem lại thu nhập cao hơn, và chẳng luân lý nào hay chuyện trái nghề, thiếu kinh nghiệm nào có thể phanh họ lại. “Trong cách tác nghiệp đồi bại của Ivan Ilych trên ghế chánh án, cương vị (địa vị) nuốt chửng con người”, Tolstoy viết.

Sinh thời, trong tay quan toà Ilyich là những sinh mạng người dân, và ông vẫn còn là một sinh vật hẳn hoi, không hoá thân hoàn toàn thành đồ vật. Nghĩa là ông chỉ vô cảm với bản chất của vụ án thôi, và, ngoài quan cách, khinh khỉnh, còn biết “bảy máu sáu cơn”, biết làm phách, làm tàng. Vừa bắt ne bắt nét (chuộng hình thức) vừa tùy tiện, lạm quyền; vừa cố chấp, quan liêu, vừa cù nhầy, “đóng sống” (đổi trắng thay đen) cho người ta. Biết khôn“ăn người”, ngồi xổm lên cả những xì xào dư luận lẫn sự ghen tị của đồng sự. Năng lực nổi bật của Ivan Ilyich là lợi khẩu, biết đánh bóng mình (муха на свету – vây vo), và biết đón gu của thượng cấp, rồi nhất quán triển khai. L. Tolstoy viết: “Từ khi còn trẻ Ivan Ilyich đã, giống như loài ruồi nhao ra ánh sáng, vươn tới các lãnh đạo chủ chốt nhất, nắm bắt các thủ đoạn, các chính kiến, sở thích của họ, và cố xác lập mối quan hệ thân hữu với các sếp”…

Gia đạo

Ivan Ilyich “sắm” phu nhân cho mình vì “thượng cấp cũng cho rằng nên như như vậy”. Trên cương vị mới, bên cạnh những vuốt ve của hiền thê, là những đồ đạc mới, bát đĩa mới, giường chiếu mới, cuộc sống vẫn “êm dịu, ngon lành, vui vẻ” trong môi trường bầy đàn («стадная» установка) nhưng “hợp cạ”. Nơi mà ai có vai vế cũng cùng phu nhân/phu quân tiến hành những nghi lễ công sở, nghi thức xã giao xứng với đánh giá của công luận. Nhưng rồi chuyện vợ có mang, con sinh ra đau yếu buộc Ivan Ilyich nhận thấy gia đình, tuy có đem lại vài khoái lạc, tiện nghi, không bì được với lợi lộc ở cửa quan. Ông ta, ngoài “phiêu lưu chăn gối”, hết lòng “hầu hạ” quan trên, thậm chí với cả “vợ hổ” (phu nhân thủ trưởng) về tình ái, với “những chiếc sơ mi sạch, bằng ngôn từ tiếng Pháp, và quan trọng hơn, là ở đẳng cao nhất của xã hội, với sự phê chuẩn của các thủ trưởng cấp cao”. Nhưng cả lúc đang kiếm bẫm lẫn lúc đã ngã bệnh, ông luôn bắt các thành viên gia đình phải là những vệ tinh xoay quanh mình.

Hưởng lạc là đòn bẩy

Hưởng thụ là động cơ chi phối mọi mặt hoạt động của chế độ tư bản kiểu Nga, phối hợp mọi hoạt động của Ivan Ilyich và các đồng sự của ông. Lạc thú trần gian của họ bao gồm các bổng lộc, các cuộc ăn trưa có làm việc, các cuộc chơi bời với đồng nghiệp, kết hợp “ích lợi với thư dãn”. Nhưng trò giải trí ưa chuộng nhất với Ivan Ilyich và nhiều đồng nghiệp là bài bạc, cá cược. Nó giải khuây khỏi những ưu phiền cuộc đời như “không trúng quả” ở công sở, vợ đẻ con đau. Đời sống trên chiếu bạc giúp họ thử vận đỏ đen, trốn chạy khỏi những bất hạnh không tránh khỏi của đời thường, chạy trốn chính bản thân. Cuộc sống trong sát phạt đầy cay cú của một bầy đàn được vũ trang bởi kỹ năng gian lận, móc ngoặc, liên minh ma quỷ tạm thời, dù bấp bênh đầy ăn thua nhưng là keo gắn kết họ với nhau. Văn hóa “bầy đàn” này cho phép không phải “lăn tăn” tự vấn mình, không mất hứng hưởng thụ. Lại nhớ Alexander Ivanovich Gersen[3] từng viết trong Nhìn từ bờ kia (С того берега), chơi bài “giúp người ta khỏi phải đối diện với chính mình, giúp chấp nhận thua, để quên mọi sự, để khỏi bị lương tâm cắn rứt”. Để tiếp tục sống ảo, là chính mình cũng “xịn”, cũng “sành điệu”, cũng “đẳng cấp” như những đồ vật vô tri, có được nhờ cướp đoạt của đồng loại bằng lạm quyền, nhũng nhiễu.

Tuyển tập L.N. Tolstoy gồm “Cái chết của Ivan Ilyich”.

Bái vọng đồ vật

Trong cuộc sống gia đình, Ivan Ilyich chăm lo nhất là việc mua đồ gỗ mới và trang trí nhà cửa. Phương châm của ông là “(Tiện nghi xa hoa) không được dưới xề kẻ khác”. Mọi thứ, từ đầu đến chân, từ trong ra ngoài, phải xứng với đẳng cấp của ông. Ông luôn chạy theo mọi mốt thời thượng, luôn cố “lên đời” cho đồ vật của mình. Vợ của ông và gia đình cũng là một thứ đồ trang trí. Tình yêu đồ đạc không chỉ “vật hoá” nhân cách của Ilyich, mà còn giết ông theo nghĩa đen. Trong một dịp như vậy, say sưa trèo lên để sửa lại một cái rèm cho “sành điệu”, ông ngã như trời giáng… Ban đầu, ông còn tự huyễn hoặc là ngã xuống trong tiện nghi tráng lệ, như người chiến sĩ “giữa trận tiền”. Nhưng liệt giường trong đau đớn, ông ta bị nỗi sợ chết giằng xé, vì theo Lev Tolstoy, “càng sống tồi thì càng sợ chết”. Nhưng Ivan Ilyich, may thay bắt đầu chiêm nghiệm, tự vấn mình về ý nghĩa của cuộc sống và cái chết.

Sống vờ chết thật

Lev Tolstoy đã để cho lương tâm, tới hồi sinh cho tâm hồn cằn cọc của Ivan Ilyich. Ông ta bắt đầu bị vò xé bởi nỗi đau về tinh thần vì đã sống “giả vờ”, một cảm nhận còn khủng khiếp hơn những những đau đớn khôn tả do vết thương. Le lói một ý thức mới, chống lại những gì mà các Nhân vật chủ chốt nhất (наивысше поставленныe люди) cho là đúng, rằng những gì là nhân tính mà ông vẫn xua đuổi khỏi tâm hồn mình suốt đời, khéo lại là những gì chân chính, còn những thứ cái khác, như “cách thi hành công vụ, lối sống, gia đạo, những cuộc đua danh lợi, có khi chẳng là gì”. Tới lúc Ivan Ilyich nhận thấy cái chết của mình có thể là một giải thoát cho vợ con, ông nhận được quyền chết xứng đáng, cũng hiểu là được đại xá trong một phiên toà Quang minh chính đại không thuộc cõi dương.

Chết giả - Sống mòn

Trong một dịp hiếu, người viết bài này được nghe kể một chuyện về “một cú lừa đảo hoành tráng, choán cả cuộc sống lẫn cái chết”(như L. Tolstoy từng viết trong “Về sự điên rồ”/О безумии). Tuy nhiên nhân vật chính lại không “phản diện”, và chuyện diễn biến theo cách Alice khám phá Xứ sở sau gương (sách Through a Looking Glass and What Alice found there, của Lewis Caroll), nếu liên tưởng đến “Cái chết của Ivan Ilyich”.

Anh cán bộ, tạm gọi là Nguyễn Văn Văn, đi khám bị xác định là ung thư. Vào bệnh viện điều trị mãi, chẳng khỏi, viện trả về nhà “chờ chết”. Nằm nhà chờ mãi, chẳng thấy thần chết đến. Lại bò dậy, đi làm. Từ mòn mỏi chờ chết, nay sang phận “sống mòn”, vì vác ô đến lúc sắp hưu chẳng được thăng cấp. Một hôm lục hồ sơ lưu ở Phòng tổ chức cán bộ, thấy có bản… điếu văn dành cho Nguyễn Văn Văn. Bản điếu văn này, đánh máy sẵn, có đoạn: (sinh thời) là “người cán bộ gương mẫu, tràn đấy năng lực, luôn tiên phong trong công tác”, đồng chí Nguyễn Văn Văn “luôn xuất sắc hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao”… Cho là mình bị lừa một cú trùm lên cả cuộc sống lẫn cái chết, Văn Văn chất vấn chánh trị ủy viên: “Tại sao sếp lại nói tôi không được lên cấp vì không hoàn thành nhiệm vụ?”… Bạn bè chắc đã giúp Văn Văn vỡ được sự thật: anh đâu có được “năng lực của loài ruồi” biết nhao ra ánh sáng, như của Ivan Ilyich, đâu biết cách ăn chặn, tham nhũng kiếm bộn tiền, để “chạy chọt” với hổ, kiếm các “ghế mới đem lại thu nhập cao hơn”.

Cuộc sống giả của Ivan Ilyich khi gặp cái chết thật được chiếu rọi ánh sáng lương tâm, giúp ông ta nhắm được mắt lúc lìa đời. Nhưng cái chết ‘giả’ trớ trêu số phận của Nguyễn Văn Văn, khi vấp phải cuộc sống thực, lại đang buộc anh ta (và chắc cả những ai không sống bằng năng lực “ruồi”), phải thao thức đọc lại “Cái chết của Ivan Ilyich”.

Lê Đỗ Huy

Tác giả gửi www.trieuxuan.info