Sau ngày sụp đổ nền văn minh Ấn Giáo ở miền bắc vào năm 1471, vương quốc Champa ở miền nam vẫn tiếp tục hiện hữu, nhưng lại từ bỏ mọi thể chế chính trị vay mượn từ Ấn Độ rất có hiệu lực cho đến thế kỷ thứ XV, để thay thế vào đó một hệ thống tổ chức quốc gia hoàn toàn mới mẻ, dựa vào truyền thống bản địa của Kauthara và Panduranga, pha lẫn với một số yếu tố của thế giới Mã Lai, một khu vực mà vương quốc Champa đã hòa nhập vào kể từ cuối thế kỷ thứ XV qua các mạng lưới thương mại hàng hải nối liền với các hải cảng nằm trên bờ biển Nam Hải của Trung Hoa (D. Lombard, Le Carrefour

javanais. Essai d’histoire globale: II. Les réseaux

asiatiques, Paris, Editions de l’EHESS, 1990). Kể từ đó,

các quốc vương Champa ở miền nam từ bỏ hoàn toàn quan

niệm thần thánh hóa bản thân của mình như thời xa xưa để

trở thành các nhà lãnh tụ chính trị điều hành quốc gia

trong nghĩa rộng của nó. Đây cũng là thời điểm đánh dấu

cho sự ra đời của một khái niệm chính trị rất mới mẻ trong

đó quyền lực của một chính quyền chỉ dựa vào sự giàu có

và thịnh vượng của một quốc gia mà thôi. Kể từ đó,

Champa không còn chú tâm nhiều đến việc phát triển

nông nghiệp cổ truyền như vào thời Ấn Giáo nữa mà là

tìm cách làm chủ hệ thống trao đổi kinh tế giữa những hải

cảng lớn nằm trong khu vực. Chính vì thế, các quốc vương

Champa đã biến hệ thống thương mại hàng hải thành một

tổ chức độc quyền của nhà vua và đã nhiều lần trở thành

các đại thương gia giống như các quốc vương Mã Lai

thường áp dụng.

Nhằm phát triển mạnh hệ thống kinh tế mới này,

các quốc vương Champa sau thế kỷ thứ XV thường tuyển

chọn vào giai cấp điều hành quốc gia của mình một số

nhân vật gốc người Đa Đảo nhằm nắm giữ các chức vụ cố

vấn kinh tế cho hoàng gia Champa cũng như việc thiết lập

và phát triển các mối quan hệ với các thương gia, các

người lái tàu, các đại diện chủ hàng và nhất là mối quan

hệ với nước ngoài mà các tài liệu Champa cũng như các

lời tường thuật của các nhà thương thuyền Tây Phương

thường kể lại. Cũng nên nhớ rằng, vào giữa thế kỷ XVI và

XVIII tiếng Mã Lai là ngôn ngữ ngoại giao rất thông dụng

ở vùng Đông Nam Á Châu. Vì rằng tất cả các cuộc trao

đổi kinh tế chính trị qua các cuộc đối thoại hay viết thành

văn bản chính thức giữa các quốc gia nằm trong khu vực

hay với những người Tây Phương đều thực hiện bằng ngôn

ngữ Mã Lai. Hiệp ước giữa vương quốc Campuchia và

Hòa Lan ký vào năm 1656 nhưng viết bằng tiếng Mã Lai

là một thí dụ điển hình. Chính vì thế, trong triều đình của

các quốc gia nằm trong khu vực Đông Nam Á Châu thời

đó thường có những người nói tiếng Mã Lai rất thông thạo.

Họ phải là những người Mã Lai chính thống mới có thể

nói rành tiếng mẹ đẻ của họ và có khả năng để đọc cả văn

bản viết bằng tiếng Ả Rập. Bên cạnh những người Mã Lai

giữ vai trò cố vấn, vua chúa Champa thường tuyển chọn

vào triều đình của mình những quan lại gốc người Chăm

Ahier (tạm gọi là Bà La Môn) và bắt đầu từ thế kỷ XVII

cả người Chăm Bani (Hồi Giáo không chính thống) và kể

cả người Tây Nguyên như sắc dân Eđê, Churu và Raglai,

tức là dân tộc nói tiếng nói Đa Đảo. Mỗi sắc dân phục vụ

trong triều đình Champa thường đóng vai trò riêng biệt

trong tổ chức tôn giáo, quân sự, tài chánh (kiểm soát việc

thu thuế, v.v..), kinh tế (kiểm soát việc đãi vàng, v.v..) và

hành chánh.

Hệ thống tổ chức chính trị mới này đã diễn ra tại

miền nam Champa cho đến giữa thế kỷ thứ XVII. Kể từ

đó, vua chúa nhà Nguyễn, sau khi đặt quyền bảo hộ trên

lãnh thổ Panduranga, đứng ra chọn lựa những nhà cầm

quyền Champa rất thân cận với mình hầu kiểm soát họ

chặt chẽ hơn bằng cách ban cho họ những vương hiệu tối

cao với mục đích dỗ dành họ phải phục tùng oai quyền của

triều đình Huế. Tình trạng này kéo dài trong suốt cuộc nội

chiến giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn từ năm 1771 cho đến

năm 1802. Trong khoảng thời gian này, các quốc vương

Champa nắm quyền cai trị đất nước mất hết tất cả quyền

hành và chỉ hành động như kẻ múa rối theo chiêu bài của

nhà Nguyễn, nhưng họ vẫn còn tồn tại trên ngai vàng cho

đến khi hoàng đế Minh Mệnh quyết định khai trừ họ và

xóa bỏ danh xưng Panduranga-Champa ra khỏi bản đồ vào

năm 1832.

Kinh tế

Các tài liệu lịch sử ít khi bàn đến một cách sâu

đậm về tình hình tổ chức kinh tế Champa trước hay sau thế

kỷ XV. Mặc dù như thế, người ta cũng biết rằng vương

quốc này có hai nền kinh tế song phương với nhau trong

quá khứ, đó là nền kinh tế tự cung tự cấp (éonomie de

subsistance) của đại đa số quần chúng tập trung hầu hết

các nông dân và ngư dân dọc theo bờ biển và nền kinh tế

lợi nhuận (éonomie de profit) mà triều đình Champa

thường áp dụng với các nhà buôn nước ngoài.

Hầu hết các dân cư Champa sống ở vùng đồng

bằng cũng như toàn thể người Tây Nguyên chuyên sống

về nông nghiệp. Nghề trồng lúa vốn là sinh hoạt chính của

họ. Chính vì thế, “ăn cơm” trở thành cụm từ rất phổ thông

trong các quốc gia thuộc về khu vực Đông Nam Á. Cũng

nhờ các văn bia có nội dung liên quan đến việc dâng hiến

hoa màu cho các đền tháp mà người ta biết rằng cư dân

Champa sinh sống ở vùng đồng bằng là tập thể chuyên

khai thác ruộng lúa qua hệ thống dẫn thủy nhập điền

(BEFEO IV, 1904, trg.959, 962). Ngược lại, dân tộc sống ở

vùng cao thì khai thác cánh đồng đất trũng (champs de

dépressions) dọc theo ngọn đồi. Vì khí hậu khô hạn

thường diễn ra tại một số vùng ở phía nam, thành ra các

khu vực canh tác của Champa cần phải có hệ thống dẫn

thủy nhập điền bắt nguồn từ các mương đập. Kể từ đó,

cụm từ “cấp nước” trở thành công trình chính yếu của các

nhà vua dành cho tập thể nông dân (BEFEO IV, 1904, trg.

942,943). Đương nhiên người ta không biết rõ cho lắm, dù

là phỏng chừng đi nữa, về số lượng sản xuất lúa gạo vào

thời kỳ Champa Ấn Giáo, bởi vì sản phẩm nông nghiệp

thường định giá bằng jak. Ngoài sản phẩm lúa gạo, các tài

liệu Chăm cổ không bao giờ cho biết các loại giống hoa

quả và cây cối dùng trong ngành trồng trọt tại vương quốc

này, mà chỉ nhắc đến các loại thực phẩm, hạt giống và các

phương tiện kinh tế tự cung tực cấp mà thôi. Cũng nhờ tư

liệu viết bằng tiếng Mã Lai, người ta biết rằng vương quốc

Champa có một số loại cây trồng trên các mảnh đất không

cần dẫn thủy nhập điền như cây mè, cây đậu, cây chuối,

cây mía, cây dừa mà người ta dùng làm “rượu dừa” như tài

liệu Trung Hoa ghi lại. Theo nhật ký của Linh Mục Odoric

de Pordenone liên quan đến chuyến công du của ông ta tại

khu vực Á Châu vào thế kỷ XIV, người dân Champa vào

thời kỳ đó có đủ lương thực để sinh sống. Người ta cũng

không biết nhiều hơn về ngành nông nghiệp Champa sau

thế kỷ XV mặc dầu các thương thuyền Âu Châu có mặt

trên hải phận của vương quốc này kể từ năm 1540 đã

thường xuyên lập bảng kê khai các loại hàng hóa và thực

phẩm mà họ có thể dùng vào việc buôn bán. Trong số các

loại hàng hóa này, người ta cũng không biết đến các loại

sản phẩm cồng kềnh sản xuất tại Champa mà người nước

ngoài không dùng đến. Lúa là một loại giống thịnh hành

nhất trong ngành nông nghiệp của vương quốc này, nhưng

người ta cũng không biết sản lượng trồng trọt là bao nhiêu,

trong lúc đó lúa gạo là lương thực chính yếu dùng vào việc

đổi chác, vay mượn hoặc trả góp. Vì rằng dân tộc Chăm

sinh sống tại đồng bằng thời đó không trồng cau và trầu,

thành vậy họ dùng lúa gạo để đổi chác sản phẩm này với

người Việt Nam. Ngoài loại ngủ cốc này, người dân

Champa thường trồng khoai lang (Convolvulus Batatas

Linné) dùng làm lương thực thay gạo vào lúc thất mùa.

Bông vải (Gossypium hirsutum) là sản phẩm rất phát triển

trong khu vực Bình Thuận trong khi đó thuốc lá rất thịnh

hành tại vùng Phan Rang. Họ cũng trồng cây dừa và các

loại cây trồng khác ít quan trọng hơn. Song song với việc

canh tác các loại cây cối dùng để tiêu thụ, người dân

Champa còn chuyên làm nghề thu nhập những sản phẩm

thiên nhiên do núi rừng cung cấp, nhất là rau cải và hoa

quả mà họ thường sử dụng để làm món ăn hàng ngày. Họ

cũng làm nghề săn bắn các loại thú nhỏ, như thỏ rừng, gà

rừng, con tê tê (pangolin), chim rừng, con công (BEFEO

XI, 1911, trg. 291, 296). Nghề săn bắn của họ thường diễn

ra hàng ngày, nhất là nhân dịp đồng án, đã đem lại cho

bữa cơm của họ có thịt, vì việc chăn nuôi mang tính cách

gia đình không thể cung cấp cho họ những món thịt thường

xuyên, một phần do bệnh dịch súc vật, đặc biệt là cúm bò

thường hay tàn phá ngành chăn nuôi gia súc và phần khác

thì xuất phát từ lễ tế thường sử dụng quá nhiều thú vật gây

ra nạn thiếu thiếu thốn về gia súc, gia cầm mà họ chăn

nuôi trong gia đình. Cuối cùng các nông dân này cũng làm

nghề câu cá sông và cá hồ nhằm tăng cường thêm thực

phẩm để dùng trong gia đình.

Các ngư dân Champa sống ven biển Nam Hải chạy

dài hơn 800 cây số cũng có một cuộc sống kinh tế rất gần

gũi với tầng lớp nông dân, nhưng chỉ có một sự khác biệt

hơn đó là ngư dân dùng hải sản của mình để đổi lấy gạo

của nông dân. Chính vì thế cá và gạo là thực phẩm cơ bản

của vương quốc Champa thời đó, nhất là phía nam

Champa, một hải phận rất nhiều cá mà Linh Mục Odoric

de Pordenone đã ghi nhận vào thế kỷ XIV.

Hầu hết nhân dân Champa chỉ chuyên sống về

nghề nông nghiệp và ngư nghiệp. Ngược lại, vua chúa và

quan thần Champa thường đặt trọng tâm vào nền kinh tế

có lợi nhuận qua các việc buôn bán với các thương thuyền

Ấn Độ, Trung Hoa, Mã Lai, Ả Rập, và kể từ thế kỷ thứ

XVI với người Âu Châu. Các thương thuyên này thường

mua các sản phẩm có hương thơm, da thú rừng và kim loại

quí theo sự đòi hỏi của thị trường. Quốc vương Champa là

người chiếm độc quyền để cung cấp những sản phẩm cho

thị trường này.

Vào những năm đầu của Tây Lịch, vương quốc

Champa dường như đã bắt đầu tham gia vào việc trao đổi

kinh tế với một số quốc gia lân cận. Một số mảnh vỡ của

hiện vật gốc Trung Hoa và Ấn Độ được tìm thấy tại Trà

Kiệu đã chứng minh điều đó. Kể từ các năm đầu của thế

kỷ thứ V, tài liệu Trung Hoa thường ghi rằng Champa là

quốc gia đã có một đội ngũ hàng hải quan trọng thường

dùng vào việc đánh phá các bờ biển Đại Việt ở phía bắc

và chuyên về ngành di chuyển hàng hóa trên đại dương.

Chính vì thế, một số tài liệu lịch sử thường cáo buộc rằng

ngành hàng hải của Champa thời đó chỉ là đơn vị chuyên

làm nghề cướp biển. Mặc dầu người ta không biết số

lượng tàu bè thuộc đơn vị hàng hải của vương quốc này,

nhưng người ta có thể nghĩ rằng Champa phát triển rất

mạnh ngành thương thuyền của mình vào đầu thế kỷ thứ

IX, khi khu vực Tây Á và Trung Á, vì tình hình an ninh

không cho phép, không dùng được đường bộ xuyên lục địa

Châu Á còn gọi là con đường tơ lụa, để làm hệ thống giao

thông nữa. Kể từ đó, các nhà thương gia buôn bán phải

chọn đường biển để chở hàng hóa của họ.

Phải nói rằng ngành thương mại hàng hải đã đem

lại cho Champa một nguồn tư lợi vô cùng lớn lao, bởi vì

các tàu bè quốc tế phải dừng chân tại bờ bể của vương

quốc này để tiếp tế lương thực và nhất là Champa có

nhiều hải cảng nổi tiếng như Turan (Đà nẵng hiện nay),

Kam-ran (Cam Ranh), Sri Banoy (hải cảng của Vijayapura

trong vịnh Qui Nhơn hiện nay), Malithit (Phan Thiết), v.v.

Và các vị vua đầu tiên của Champa đã từng hưởng nền trù

phú của ngành thương mại này là triều đại của Indrapura

(Đồng Dương) mà các tư liệu khảo cổ học đã từng chứng

minh. Kể từ đó, Champa trở thành một quốc gia hùng

mạnh về ngành hàng hải. Năm 1177, hạm đội Champa đã

chuyên chở nguyên đoàn quân của mình để đánh phá

Angkor và vào năm 1203, có hơn hai trăm chiếc tàu buồm

đã tháp tùng vị vua Champa đóng đô ở Vijaya để vượt

biên lánh nạn (Việt Sử Lược III). Lực lượng hàng hải này

cấu thành những đơn vị hải quân đã giúp vương quốc

Champa gia tăng mạnh mẽ ngành trao đổi thương mại của

mình với Trung Hoa, Ấn Độ và các nước Trung Đông

chuyên về nghề buôn bán các sản phẩm.

Sự sụp đổ của thủ đô Vijaya vào năm 1471 không

làm cản trở nền thương mại của Champa bị thu hẹp lại ở

miền nam, vì vương quốc này trở thành một quốc gia đã

hội nhập rất nhanh vào vòng cầu kinh tế của tiểu vương

quốc Malacca (Mã Lai), tức là trung tâm thương mại quốc

tế thời đó. Kể từ đó, Champa tìm cách đưa ngành thương

thuyền của mình vào các mạng lưới thương mại hàng hải

nối liền các hải cảng của tàu bè và các kho chứa hàng hóa

nằm trên các bờ biển Nam Hải. Và tình hình thương mại

này kéo dài đến giữa thế kỷ XVII, tức là thời điểm mà vua

chúa nhà Nguyễn đã ngăn cấm các tàu bè nước ngoài cập

bến Champa và mua bán với vương quốc này, một ngành

thương mại đã mang lại nhiều lợi nhuận cho vua chúa và

quần thần Champa thời đó.

Trong số các món hàng đổi chác chính yếu trong

ngành hàng hải đã đem lại nguồn lợi nhuận quan trọng cho

triều đình Champa vào thời kỳ Ấn Giáo hay sau thế kỷ thứ

XV, người ta phải kể đến một loại sản phẩm của Champa

đã từng gây bao tiếng vang từ Nhật Bản cho đến Trung

Đông đó là gỗ trầm (gahlau), tỏa hương thơm rất là đặc

biệt mà các nhà thực vật học (botaniste) vẫn chưa tìm ra

những bí ẩn trong tinh chất hương thơm của nó. Đây là một

loại cây đòi hỏi bao kiên nhẫn và nghi lễ phiền phức trước

khi khởi công đi tìm, nó và cũng là sản phẩm rất quí trong

danh sách hàng hóa từ thuở xa xưa. Trầm hương Champa

được xem như là loại trầm quí giá nhất bởi người Ấn Độ

vào đầu kỷ nguyên ; bởi người Trung Hoa kể từ thời kỳ

Lâm Ấp (Lin Yi), vì gỗ này được liệt kê vào danh sách

của sản phẩm mà Champa phải triều cống hoàng đế của

họ ; bởi các tác giả Ả Rập như Al-Mas’udi vào thế kỷ thứ

X và Al-Idrisi vào thế kỷ XII để rồi họ gọi trầm hương

Champa là sanf ( tiếng Ả Rập: sanf = Campa) ; bởi các tác

giả Bồ Đào Nha dưới tên gọi của gỗ này là calambac kể từ

giữa thế kỷ thứ XVI và vào thế kỷ kế tiếp bởi các thương

gia Hòa Lan. Trầm hương Champa là chủ đề mà người ta

tìm thấy hầu hết trong những hồi ký của người thương gia

thời đó, vì thị trường của gỗ quí này đã mang lại một

nguồn lợi nhuận lớn lao nhất. Bởi vì thế, vào thế kỷ thứ

XV người Trung Hoa cho biết giá trầm hương mua tại

Champa, nếu tính theo trọng lượng, thì bằng giá bạc kim

vào thế kỷ thứ XVII. Người Âu Châu còn ghi rằng giá trị

của trầm hương có thể gia tăng gấp 15 lần giữa giá mua tại

Champa và giá bán lại tại Nhật Bản hay tại Trung Đông.

Theo người Âu Châu, có sự khác biệt giữa trầm hương

mang tên là bois d'aloès hay calambac với trầm hương tên

là bois d’aigle mà các nhà thực vật học vẫn không biết rõ

nguồn gốc của nó. Ngược lại nhiều tác giả hiện đại vẫn

thường nghĩ rằng trầm hương (bois d'aloès) và trầm hương

(bois d’aigle) có giá trị ngang nhau, trong khi đó các nhà

buôn Âu Châu vào thế kỷ XVII trị giá trầm hương bois

d’aigle rẻ hơn 20 lần so với trầm hương mang tên là bois

d'aloès hay calambac.

Nếu người ta biết rõ về thị trường của gỗ trầm

hương (bois d'aloès) thì ngược lại người ta ít biết về giá cả

của các sản phẩm lâm nghiệp khác mà các tài liệu Trung

Hoa và Bồ Đào Nha thường ghi lại từ đầu thế kỷ thứ XVI.

Một số sản phẩm lâm nghiệp đã trở thành món hàng

thương mại độc quyền của nhà vua hay quan lại Champa

thời đó là vỏ cây quế rừng của miền trung Viêt Nam

thường gởi sang Nhật Bản cho đến khi quốc gia này quyết

định bế môn tỏa cảng với thế giới bên ngoài vào thế kỷ

XVII. Bên cạnh quế rừng là cây đàn hương (santal) và đậu

khấu (cardamom) thường mọc trên vùng cao mà người ta

hái hạt để xuất khẩu sang Trung Hoa.

Trong số các sản phẩm khác mà các nhà thương

thuyền thường đặt mua tại Champa gồm có các loại da

thú, sừng thú, gỗ quí và một số nội tạng (viscère) thú vật

mà viện bào chế thuốc men của Trung Hoa thường yêu

cầu đó là nội tạng của trâu rừng, bò rừng Nam Á

(banteng), con hưu, tê giác cấu thành một đàn động vật rất

đông đảo trên vùng cao nguyên. Theo tài liệu Trung Hoa,

vua Champa đã chiêu cống vào năm 995 cho hoàng đế của

quốc gia này mười chiếc sừng tê giác, hơn ba trăm chiếc

ngà voi. Người ta cũng không quên những loại da của thú

dữ khác, như cọp và beo, vừa sống ở vùng đồng bằng và

trên cao nguyên, thường được xuất khẩu đến các hải cảng

có kho dự trữ hàng hóa chờ ngày chuyên chở sang Âu

Châu. Sau cùng, một sản phẩm khác cũng nằm trong danh

sách hàng hóa xuất cảng đó là ngà voi rừng mà các người

Tây Nguyên phải nộp một phần nào cho triều đình

Champa thời đó như một loại thuế có kỳ hạn mà các vua

chúa của vương quốc này thường sử dụng vào các thế kỷ

XVI và XVII để đổi chác dưới hình thức món hàng da lông

thú (pelleterie) với các thương thuyền nước ngoài trên

đường sang Trung Hoa.

Các vị vua Champa cũng kiểm soát việc khai thác

mỏ kim loại quí và nắm độc quyền thương mại về sản

phẩm này kể từ cuối thế kỷ XV. Kim loại quí quan trọng

nhất trong thị trường thời đó là vàng lẫn lộn trong cát của

sông rạch. Việc khai thác mỏ vàng tại Champa trở thành

một kỹ nghệ đáng kể vì số lượng và trọng lượng của

những bảo vật làm bằng vàng mà các vị vua Champa Ấn

Hóa đã từng dâng hiến cho các vị thần của họ là một thí

dụ điển hình. Chẳng hạn vua Harivarman V, chỉ riêng năm

1114, đã dâng hiến cho thần Sri Sanabhadresvara chín

món vật bằng vàng với trọng lượng hơn 20 kilogram

(BEFEO IV, 1904, trg. 951, 952). Món thứ hai là bạc có

khối lượng rất lớn nằm trong các mõ ở miền nam của

Indrapura, Amaravati và phía bắc của Vijaya, mà quốc

vương Champa thời Ấn Giáo đã dâng cúng một cách rộng

rãi cho các điện thờ tôn giáo. Vào năm 1174, vua Jaya

Indravarman V đã dâng hiến gần 60 kilogram bạc cho thần

Sri Sanabhadresvara nhằm trang trí một căn điện thờ nhỏ

và công trình xây dựng phần phụ thuộc của đền này nhằm

ca ngợi sự quang vinh của ông ta (BEFEO IV, 1904, trg.

971, 974. Sau ngày Vijaya sụp đổ, Champa không còn làm

chủ một số con sông có mỏ vàng và toàn bộ các mỏ bạc.

Tuy nhiên, Champa vẫn tiếp tục sản xuất vàng mặc dù số

lượng ít hơn mà các vị vua của vương quốc này nắm độc

quyền buôn bán với các thương thuyền Bồ Đào Nha, Hòa

Lan và Việt Nam. Cùng trong thời gian đó, người ta cũng

không biết Champa có khai thác mỏ bạc hay không, bởi vì

các tài liệu kể từ đầu thế kỷ XVI không nhắc đến tên của

kim loại quí này.

Nghệ thuật

Các đền đài nằm rải rác trên lãnh thổ của Champa

Ấn Hóa xưa kia đã thu hút rất nhiều sự lưu ý của những

nhà nghiên cứu người Pháp khi họ đặt chân đến các vùng

đồng bằng của miền trung Việt Nam thời đó. Về sau, việc

khám phá quần thể di tích lịch sử nằm trong thung lũng

của Mĩ Sơn với 70 đền đài của nó bị chôn vùi dưới cỏ cây

hoang phế chưa nói đến các di tích trang nghiêm trong khu

vực Đồng Dương mà H. Parmentier và C. Carpeaux đã ra

công khai quật từ đầu thế kỷ thứ XX đã giúp cho người ta

có một cách khái quát về tầm mức quan trọng của nền

nghệ thuật đền đài Champa (Missions archéologiques

francaises au Champa, Photographies et itinéraires 1902-

1904, Paris, Les Indes savants, 2005). Việc cập nhật hằng

loạt các bức tượng và các tác phẩm điêu khắc Champa

nằm trong chương trình bảo tồn di sản lịch sử do các nhà

khoa học và kiến trúc sư của Viện Viễn Đông Pháp

(EFEO) thực hiện đã xác nhận một lần nữa giá trị của các

di tích này. Một số hiện vật khảo cổ được kiểm kê một

cách có hệ thống và một số khác được đưa vào Viện Bảo

Tàng do ông H. Parmentier thành lập tại Tourane (Đà

Nẵng). Kể từ cuối năm 1969, một số đền tháp nằm trong

quần thể Mĩ Sơn và khu vực Đồng Dương cũng như các

cao địa khảo cổ và văn hóa khác của Đông Dương đã bị

tàn phá dưới bom đạn của không lực Hoa Kỳ để rồi các cơ

quan văn hóa của Cộng hòa Xã hội Việt nam phải ra công

tháo mìn và trùng tu cả chục ngôi đền nằm trong khu vực

này sau ngày chấm dứt chiến tranh vào năm 1975.

Nếu hôm nay người ta tiếp thu được một cách khái

quát về kỹ thuật kiến trúc đền tháp Champa ở miền trung

Việt Nam dù di tích này vẫn còn hiện hữu hay đã bị tàn

phá đi nữa cũng là nhờ các hình vẽ và bản in mà các

nghiên cứu chuyên về Champa đã lưu lại. Về phương diện

cấu trúc, các đền tháp Champa chỉ là công trình kiến trúc

mang tính cách tín ngưỡng của Ấn Giáo và Phật Giáo do

gia đình hoàng gia thực hiện và luôn luôn rập theo một

khuôn mẫu đồng nhất. Trong một quần thể đền tháp lúc

nào cũng có một ngôi tháp chính điện mang tên là Kalan,

bên trong có một bức tượng thần linh, thường là linga.

Chung quanh tháp chính diện là các đền phụ thuộc (thông

thường là hai đền) có diện tích không lớn cho lắm. Các

ngôi tháp này thường là hình vuông xây bằng gạch nung,

một ngành kỹ nghệ rất nổi tiếng của vương quốc này.

Trong suốt chiều dài lịch sử của Champa Ấn Hóa, nghệ

thuật kiến trúc đền tháp không thoát khỏi sự tiến hóa trong

không gian. Chính vì thế các chuyên gia phải hệ thống hóa

lại các thể loại phong cách kiến trúc và niên đại của nó

dựa vào các yếu tố rất thuyết phục mà mọi người đều nhất

trí chấp nhận cho đến hôm nay (P. Stern, L’art du Champa

(ancient Annam) et son évolution, Toulouse, Douladoure,

1942).

Mặc dù các tư liệu Trung Hoa thường cho rằng dân

cư Champa là những nghệ nhân có năng khiếu bậc thầy

chuyên về nghệ thuật xây cất đền tháp bằng gạch nung.

Các văn bia cũng không ngừng nói đến sự phát triển nghệ

thuật rất là mạnh mẽ trên lãnh thổ của Champa, nhưng

vương quốc này không để lại cho hậu thế từ thế kỷ thứ III

cho đến thế kỷ thứ VII, một di sản nghệ thuật nào ngoài

một vài món hiện vật có nguồn gốc của nước ngoài, như

bức tượng Phật Đồng Dương làm bằng đồng tuyệt đẹp,

nhưng nhập cảng từ Ấn Độ.

Kể từ thế kỷ thứ VII, nghệ thuật kiến trúc tại

Champa mới bắt đầu đi vào một kỷ nguyên mới. Việc

khám phá những di tích tráng lệ xây dựng vào giữa thế kỷ

thứ VII và đầu thế kỷ thứ VIII đã cho phép cho người ta

đưa ra kết luận rằng Champa là vương quốc có một nền

kiến trúc cao độ thường mang một phong cách nghệ thuật

riêng biệt, khởi đầu bằng phong cách kiến trúc gọi là Mĩ

Sơn E 1 (mẫu tự A, B, C, D, E, v.v. chỉ định cho nhóm đền

đài nằm trong quần thể của Mĩ Sơn và con số 1, 2, 3. v.v.

chỉ định số điện thờ của từng nhóm). Phong cách Mĩ Sơn E

1 mà ông J. Boisselier đã phân tách là một quần thể di tích

có một sắc nét rất là độc đáo, mặc dầu nó pha lẫn một

phần ảnh hưởng nghệ thuật từ nước ngoài, đặc biệt là nghệ

thuật của Ấn Độ, Môn (Dvaravati), Nam Dương và tiền

Angkor (J. Boisselier, “Arts du Champa et du Cambodge

Préang korien. La date de Mi-sơn E 1”, trong Arts

Asiatiques XIX-3-4, 1956, trg.197-202). Phong cách này có

một nét đặc trưng của nó, đó là các chân tường của đền

tháp thường được trang trí một cách lộng lẫy. Các ô trán

(tympan), mí nhà (frontons ) và cả chiếc bệ (piédestal) của

tượng đá cũng có những phù điêu chạm trổ. Điều đáng chú

ý thêm, đó là mỗi hình tượng đều có phong cách xếp nếp

quần áo riêng, chiều hướng cử động, đồ trang sức, búi tóc

và mũ mão trên đầu của nó.

Từ giữa thế kỷ thứ VIII cho đến giữa thế kỷ thứ IX,

thủ đô chính trị và quyền lực của Champa được dời vào

miền nam, nằm trong khu vực của Panduranga (xem phần

lịch sử). Kể từ đầu của thế kỷ thứ IX, người đa đang chứng

kiến rự ra đời của một phong cách kiến trúc mới gọi là

phong cách Hòa Lai thuộc tỉnh Ninh Thuân, tập trung ba

ngọn tháp, nay chỉ còn có hai. Các đền đài Hòa Lai xây

dựng theo kiểu hình khối (cubique) với chiều cao khoảng

hai mươi mét và chồng chất lên nhau bởi các bực tầng thu

nhỏ lại. Đặc trưng của tháp này là các vòm kiến trúc nhô

ra nằm trên cửa, được trang trí theo kiểu cành lá lượn

(rinceau). Cánh cửa ra vào của tháp này có khuôn hình

chiếc trụ làm đá thạch (grès) và những chỗ nào có mô

hình cửa giả tạo (fausses portes) thường có những thần linh

gác cửa (Dvarapala) đứng hai bên. Đây là phong cách

riêng biệt của miền nam Champa. Kể từ cuối tam thập

niên của thế kỷ thứ IX, phong cách Hòa Lai biến mất để

nhường bước cho một nghệ thuật kiến trúc mới rất đặc biệt

và uy nghi hơn mà người ta gọi là phong cách Đồng

Dương, tức là vào thời điểm mà thủ đô chính trị được dời

sang Vijaya của miền bắc Champa.

Mặc dù bị tàn phá bởi quân đội Hoa Kỳ trong cuộc

chiến tại Việt Nam, Đồng Dương vẫn là một quần thể di

tích Phật Giáo lớn nhất và độc đáo nhất của Champa.

Theo tác phẩm Le Musée de sculpture cham de Đà-nẵng

(Paris, AFAO, 1997, trg. 68-69), tu viện Phật Giáo Đại

Thừa tại Đồng Dương được xây dựng từ năm 875 cho đến

đầu thế kỷ thứ X chiếm một chu vi rộng lớn, dài một cây

số ba trăm thước, tập trung nhiều cánh lầu đài xây bằng

gạch chín, phân chia thành nhiều khu vực. Tất cả các điện

thờ này được trang trí bởi các bức phù điêu khắc trên

tường. Phần lớn diện tích còn lại của bức tường thường

được chạm khắc qua mô hình lá cây cấu thành những nét

cơ bản trong phong cách kiến trúc của Đồng Dương, tức là

lối trang trí có hoa văn lá cây bao phủ khoảng trống của

mặt tháp. Phong cách này cũng được áp dụng vào hai điện

thờ Phật Giáo khác có cùng niên đại của nó, đó là đền Đại

Hữu và Mĩ Đức.

Bước vào thềm của kỷ thứ X, nghệ thuật kiến trúc

Champa được chuyển sang một phong cách mới nữa gọi

phong cách Mĩ-sơn A 1 và được chia thành hai giai đoạn rõ

rệt. Giai đoạn đầu gọi là phong cách Khương Mĩ và giai

đoạn thứ hai là phong cách Trà-Kiệu.

Giai đoạn thứ nhất biểu tượng cho ba ngọn tháp rất

đặc biệt qua phong cách cấu trúc rất hài hòa của nó.

Những cảnh trang trí của những đền này đánh dấu một sự

chuyển tiếp giữa phong cách của Đồng-dương và những

giai đoạn kế tiếp. Phong cách của Mĩ-sơn A 1 đánh dấu

cho sự phát triển cao độ về nghệ thuật kiến trúc đền tháp

của vương quốc Champa. Tháp chính diện A 1 nằm trong

khu vực này là biểu tượng cho nền nghệ thuật của di tích

Mĩ-sơn mà bom đạn của quân lực Hoa Kỳ đã tàn phá

thành tro bụi. Đây là đền đài xây bằng gạch nung được

công nhận như là kỳ quang của vương quốc Champa. Mỹ

Sơn A 1 tập trung rất nhiều đền nằm trong khu vực A, B,

C, D mà người ta có thể tham khảo trên bản đồ do AFAOEFEO

(op. cit., trg. 72-73) thực hiện. Phong cách Mỹ Sơn

A 1 đánh dấu cho sự cân đối hài hòa của nền kiến trúc với

những đường nét rất trong sáng. Bức tường của nó thường

chia thành những tấm khuôn mang đường chỉ nổi và bên

trên của ngọn tháp thường có những miếng tấm thảm nhôi

ra có chạm khắc với mô hình ngọn lửa, gắn liền vào các

gốc của các mái tầng lầu giả, càng lên cao thì kích thước

của nó càng giảm dần. Giai đoạn thứ hai của Mỹ Sơn A 1

khởi đầu bằng những kiến trúc từ chân tường của tháp A 1

với những ô trán (tympan) chạm trổ, nối liền với các chân

tường của các đền đài khác. Các điện thờ hình bát giác

của khu vực Chánh Lộ cũng thuộc về đặc trưng của giai

đoạn này mà biểu tượng phong cách cuối cùng của nó là

một điện thờ Po Nagar ở Nha Trang xây dựng vào đầu thế

kỷ thứ XI.

Sau thời kỳ vàng son của thế kỷ thứ X, nghệ thuật

Champa bắt đầu trải qua một giai đoạn chuyển hóa lâu dài

kể từ đầu từ thế kỷ XII qua phong cách kiến trúc nghèo

nàn và càng nghèo nàn rõ nét hơn trong suốt thế kỷ thứ

XIII. Biểu tượng cho nghệ thuật nằm trong giai đoạn

chuyển hóa này là phong cách của các đền đài nằm trong

khu vực Bình Định và Thấp Mẫm. Đó là Tháp Bạc (5 đền)

với các khung cửa vòm nhỏ có hình mũi nhọn ; Tháp Ngà

(3 đền) còn gọi là tháp Dương Long, có hệ thống rui kèo

(linteau) rập khuôn theo kỹ thuật xây dựng của thời Bayon

Angkor; Tháp Đồng còn gọi là tháp Cánh Tiên và Tháp

Vàng còn gọi là Thốc Lộc. Đặc trưng của phong cách này

là sự xuất hiện các dãy cửa vòm nhỏ (arcature) chung

quanh các ngôi tháp và lằn quăn (frise) của những trụ cột

có những hình động vật mang tính huyền thoại. Theo ông

P. Stern, cách trang trí quá cồng kềnh này thường biểu

tượng qua mô hình điêu khắc của phong cách Thấp Mẫm,

tức là theo mô hình nếp cuộn của con ốc sên, thường chấm

dứt bằng một cái móc.

Kể thế kỷ thứ XIV, nghệ thuật kiến trúc Champa

bắt đầu suy tàn và ngày càng gia tăng. Trước hết nó biểu

lộ qua đường nét nghệ thuật quá lỗi thời rồi dần dần mất

đi vẽ tinh khiết và thanh lịch của nó. Phong cách của giai

đoạn suy đồi này bắt đầu với cách xây dựng của tháp Po

Klaong Garai có thân hình của ngôi đền rất phát triển và

đồ sộ, nhưng các bức tượng dùng vào khung trang trí ở

phần trên của tháp chỉ là những hiện vật quá nhỏ và sơ

sài. Phong cách này vẫn còn tiếp diễn với ngọn tháp nằm

về phía nam của đền Po Nagar Nha Trang mà nghệ thuật

điêu khắc rất là đơn sơ và tầm thường, chưa nói đến các

đền Yang Praong và đền Yang Mum trên miền cao

nguyên. Đền tháp cuối cùng biểu tượng cho sự suy đồi này

là tháp Po Rome. Mặc dù truyền thuyết thường rêu rao cho

sự cao niên huyền bí của nó, tháp Po Rome chỉ là một

công trình xây dựng vào cuối thế kỷ XV hay vào đầu thế

kỷ thứ XVI mà thôi. Tháp này là phong cách kiến trúc

cuối cùng của vương quốc Champa xây bằng vật liệu

cứng, nhưng đó chỉ là cái đền có hình dạng của một khối

gạch trần truồng chồng chất lên nhau.

Cũng nhờ sự khám phá kể từ cuối thế kỷ thứ XIX

rất nhiều hiện vật khảo cổ như bức tượng, tấm đúc, bệ lót,

đà ngang, phù điêu, v.v. mà một số được cập nhật hóa và

chuyển về viện bảo tàng Đà Nẵng hoặc viện bảo tàng

Guimet ở Paris hầu tránh khỏi sự tàn phá của chiến tranh,

nghệ thuật điêu khắc hình tượng Champa trở thành một đề

tài được đăng tải trên nhiều tạp chí khoa học, cụ thể nhất

là tác phẩm của tác giả J. Boisselier (La statuaire du

Champa. Racherches sur les cultes iet l’iconographie, Paris,

Publications de l’EFEO, vol LIV, 1963) nhằm trình bày và

phân tích một số hiện vật nghệ thuật của vương quốc này.

Đây là một tác phẩm nghệ thuật Champa có giá trị khoa

học rất cao mà người ta không thể bỏ qua những phần

chính yếu của nó.

Trong số các hiện vật thuộc phong cách Mĩ Sơn E

1, người ta phải nhắc đến một chiếc bệ rất đẹp và hoàn mĩ

nằm bên trong của tháp này được phát hiện vào năm 1903.

Chiếc bệ này là một hiện vật có mô hình trang trí rất tuyệt

vời trên mọi khung mặt của nó, qua các điệu múa của vũ

nam, các nhạc sĩ cùng với một số nhân vật khác. Người ta

cũng không thể bỏ qua một trán tường (fronton) biểu tượng

cho nền nghệ thuật điêu khắc rất trang nhã, nhằm trình

bày thần Vishnu ở tư thế đang nằm ngủ có chiếc bông sen

mọc từ rún của vị thần này để đánh dấu sự khai sinh của

đấng Brahma.

Ngoài hai bức tượng thần gác cửa (Dvarapala), các

hiện vật thuộc phong cách Hòa Lai (giữa thế kỷ VIII- giữa

thế kỷ IX) có số lượng rất là ít ỏi, đặc biệt là những tượng

Phật nhỏ biểu tượng cho Avalokitesvara (Quan Thế Âm)

làm bằng đồng mang ảnh hưởng nghệ thuật Nam Dương.

Phong cách Đồng Dương cũng để lại nhiều hiện vật

nghệ thuật của Champa. Nó bao gồm những hiện vật biểu

tượng của Đức Phật cũng như những hoạt cảnh đời sống

của ngài ; các vị tăng lữ ; các vị thánh dù một số bị đứt

đầu, vẫn còn khoác áo thầy tu ; một vài nhân vật khác ;

các vị Dvarapala (thần gác cửa) khoác lên mình một chiếc

sampot (váy đàn ông) ; những hình tượng có nét mặt khác

hẳn với người thông thường ; những động vật thật sự hay

mang tính cách huyền thoại (các con voi, naga, makara

v.v..). Những khuôn mặt của phái nam trong phong cách

Đồng Dương thường có mũi tẹt và môi trề với mép râu

dày nằm bên trên. Các hình tượng của phái nữ thường có

khuôn mặt không bao giờ có nụ cười, với bộ ngực trần

truồng nhằm phô trương cặp vú bán cầu và thường mặc

chiếc sarong thòng xuống tận mắt cá của chân. Một trong

những hiện vật, có lẽ là bức tượng đẹp nhất của phong

cách này, là một bức tượng lớn làm bằng đồng cao gần

120 cm được khai quật tại Đồng Dương vào năm 1978 và

đã được ông J. Boisselier nghiên cứu (“ Un bronze de Tara

du musée de Đà-nẵng et son importance pour l’histoire de

l’art cu Champa”, trong BEFEO LXXII, 1948, trg. 319-

337, 5 bản khắc). Đây là tượng Tara (Quan Thế Âm phái

nữ) có một bộ mặt với những nét hơi nghiêm khắc, với cặp

vú to và mặc hai chiếc váy chồng lên nhau phủ xuống trên

bàn chân. Tượng này cũng là một tác phẩm đáng lưu ý

nhất, vì nó biểu tượng cho sự liên hợp giữa phong cách

thuần túy của vương quốc Champa với nền nghệ thuật của

Ấn Độ và Trung hoa.

Phong cách Mĩ Sơn A 1 được xếp vào niên đại của

thế kỷ thứ X cung cấp vào những giai đoạn đầu của nó còn

gọi là giai đoạn của đền Khương Mĩ, nhiều nhân vật có

những nét tươi đẹp hơn so với thời kỳ trước và thường đeo

nhiều đồ trang sức hơn, như các sợi vòng cổ, các sợi đeo

tai thòng xuống, v.v... Nhân vật nam thường mặc tấm

sampot phủ tới đầu gối. Một trong những tác phẩm nghệ

thuật đẹp nhất vào giai đoạn này là bức tượng nửa thân

làm bằng đá gọi là tượng Devi tại Hương Quế mà búi tóc

được tô điểm bằng một mảnh trăng lưỡi liềm, biểu tượng

cho Sakti (phu nhân) của thần Siva, tức là một bức tượng

mà trên đó người ta trang điểm bằng những đồ nữ trang di

động bằng vàng trên tai và trên mái tóc, nhân các cuộc lễ

nghi nào đó. Giai đoạn này cũng là giai đoạn đánh dấu cho

sự chuyển tiếp sang phong cách của Trà Kiệu. Nghệ thuật

điêu khắc của giai đoạn này cung cấp một sự thống nhất

thực sự về phong cách, với những nhân vật thật sự thường

có búi tóc tròn được bao phủ lại và một chiếc mũ miện

(diadème) ; những nhân vật huyền thoại được trình bày

trên những phù điêu gắn ở phần trên hay phần dưới của

bức tường ; những hình vũ nữ (apsara) dường như đeo các

đồ nữ trang riêng của họ và những con vật thực sự hay

thần thoại như garuda, nandin, sư tử, gala ; những con voi,

v.v., có những bộ điệu rất là khác biệt. Một trong những

kiệt tác của phong cách Trà Kiệu là chiếc “bệ vũ nữ” mà

mỗi cột trụ phía trên đều được trang trí bằng một dáng

điệu của cô vũ nữ có một nét rất độc đáo và một vẽ đẹp

tuyệt vời, tiêu biểu cho một tác phẩm nghệ thuật thật sự

của vương quốc Champa.

Tiếp theo phong cách của Trà Kiệu là phong cách

Tháp Mẫm biểu tượng cho một nền nghệ thuật cao hơn,

không chứa đựng một ảnh hưởng nào của nghệ thuật Ấn

Độ và Java như thời trước nữa. Các hình tượng của thần

linh, nhà tu khổ hạnh và vũ nữ (apsara) luôn luôn dựa lưng

vào các điện thờ, thường có búi tóc và sắc phục (sampot

ngắn và áo bó sát vào thân) và thường đeo nữ trang, đặc

biệt là đồ vật đeo tai thòng xuống và sợi dây thắt lưng cấu

thành đặc thù của phong cách Thập Mẫm. Các loài động

vật trong phong cách này nói chung là hình tượng của các

con vật thần thoại (gajasimha, makara, con rồng, v.v..)

mang nhiều đường nét chạm trổ rất phong phú. Biểu tượng

cho phong cách này là loại vú “bán cầu” trang trí trên

những chiếc bệ dùng để làm đế cho tượng Linga. Đây là

hình thể độc đáo nhất trong nền nghệ thuật điêu khắc của

khu vực Đông Nam Á.

Trong suốt hai thế kỷ XIV và XV, nghệ thuật

Champa cung cấp ít tác phẩm điêu khắc hơn, và đơn giản

hơn. Đại đa số các nhân vật trong giai đoạn này chỉ hiện

diện trên các phù điêu ở phần trên của bức tường. Những

bức tượng này ít khi trình bày bàn chân của nhân vật và

trên đầu của nó thường có vương miện hoặc là cái mũ có

chóp cao (mitre). Bộ mặt thì có miệng khá rộng và cặp

mắt bán nguyệt. Trong số những bức tượng thuộc giai

đoạn cuối cùng của Ấn Giáo này, người ta phải nói đến

bức tượng Shiva của tháp Drang Lai (Dak Lak) và của

Yang Mum (Công Tum).

Ngoài những bức tượng bằng đá, người ta không

thể bỏ quên một số hiện vật mà các vị vua chúa Champa

thường cống hiến cho các thần linh trên đền tháp, đó là

các món nữ trang bằng vàng hay bạc dùng để trang điểm

các tượng thần, các bình chậu, bình chứa nước có quai và

những đồ vật khác dùng vào các lễ nghi. Hầu hết những

tác phẩm bằng vàng, bạc, đồng thau (laiton), đồng (cuivre)

mà các thợ kim hoàn hay thợ bạc Champa đã thực hiện,

không còn hiện hữu nữa. Trong suốt chiều dài của những

cuộc chiến do ngoại bang gây ra, những kim loại quí và nữ

trang này cấu thành những hiện vật làm cho quân địch

thèm thuồng nhất. Đánh cắp các hiện vật mà vua chúa

Champa đã dâng hiến cho thần linh cũng là mục tiêu chính

yếu nhằm tiêu diệt đi sự che chở của các thần linh đó đối

với vương quốc này. Dù sao đi nữa, người ta vẫn biết rõ

nguồn gốc một số tác phẩm nghệ thuật đó, bởi vì các văn

bia Champa chẳng những cho biết tên tuổi của nhân vật đã

dâng hiến những tác phẩm này mà còn liệt kê vào danh

sách những tên thần linh đã nhận món quà, đồng thời mô

tả một cách chi tiết liên quan đến trọng lượng và số lượng

của nó. Đây là đoạn văn mà bia kí ghi lại liên quan đến

cái chén (kosa) được dùng làm hiện vật để dâng hiến cho

thần linh vào năm 1010 của lịch Sakaraja, (“Les

inscriptions de Mĩ-sơn XVI B”, trong BEFEO IV, 1904, trg.

948, 950-951) do L. Finot dịch:

“Ngài Cri Jaya Indravarmadeva ý thức rằng thần

Bhadresvara là vị chủ tể của vạn vật hữu hình nơi thế

gian, đã đặt làm một kosa lục diện (sanmukha) bằng

vàng được trang trí hình con rồng thiên (nagabhusana)

và những hoa văn của châu báu có mầu sắc nằm trên

mũi nhọn của những vương miện. Và cái mà người ta

gọi là urdhvakosa làm bằng vàng tuyệt vời. Và người ta

làm một bệ đỡ (adhara) nằm bên dưới của Kosa này với

một miếng đá của mặt trời (suryakanti) nằm ở trên đỉnh

của vương miện. Diện hướng (?) về phía Đông có một

hồng ngọc (rubis)...ở trên đỉnh của chiếc vương miện và

trang trí hình con rồng thiên của vua chúa (nagaraja).

Các diện hướng về đông-bắc và đông-nam có một ngọc

sa phia (saphir)...trong con mắt của con rồng thiên [và]

trên đỉnh của chiếc vương miện. [Diện] hướng về phía

nam có một hồng ngọc (rubis) ... trên đỉnh của vương

miện. [Diện] hướng về phía tây có một hoàng ngọc

(topaze) ... trên đỉnh của chiếc vương miện. [Diện]

hướng về phía bắc có một hạt trai (uttaratna ?). Chiếc

kosa bằng vàng này có 314 thil 9 dram ... vàng; sáu mặt

của kosa, với vương miện, con rồng thiên [nằm] bên

trên, và cái adhara urdhvamukha cân 136 thil; tất cả là

450 thil 9 dram”.

Việc phát hiện vào năm 1995 một chiếc tàu chở

hàng bị chìm ở phía nam của hòn đảo Palawan

(Philippines) cũng cho phép cho người ta biết được vào

khoảng thế kỷ XV, các vùng lân cận của Vijaya tức là thủ

đô Champa, đã sản xuất và xuất khẩu đến các nước lân

bang và có thể xa hơn, những đồ gốm xuất xứ từ khu vực

Gò Sành và vùng lân cận của nó (K. Morimura, “Ceramics

Salvaged from a Sunken Vessel of Pandanan Island in

Philip- pines”, trong Trade Ceramics Studies số 16, 1996,

trg. 111-125). Theo đề nghị của một giả thuyết dù không

thuyết phục cho lắm, việc sản xuất đồ gốm tại Champa

vẫn còn tiếp diễn trong suốt thế kỷ thứ XVI. Có chăng đây

là sản phẩm nghệ thuật duy nhất còn tồn tại cho đến lúc

Champa Ấn Giáo bị sụp đổ.

Kể từ năm 1471 trở đi, Champa không còn tiềm lực

và năng lực để xây dựng các đền tháp, sáng tác các tác

phẩm nghệ thuật hay làm các đồ nữ trang nữa, vì năng

khiếu đã từng đưa nghệ thuật Champa lên đỉnh cao của sự

sáng chói đã biến mất đi. Chính vì thế, những tượng Kut

được sáng tác vào thời kỳ Champa bản địa để làm dấu

hiệu của những ngôi mộ thuộc về gia đình mẫu hệ, không

phải là yếu tố thuyết phục nhằm chứng minh rằng nền

nghệ thuật Champa vẫn chưa suy tàn. (Nghiêm Thẩm,

“Tôn giáo của người Chàm tại Việt Nam” trong Quê

Hương 34, 4-1962, trg. 108-123). Kut chỉ là một khối đá

nhỏ có hình dạng của một tấm bia mộ. Một số Kut thường

có hình dáng của một bóng người hay có bộ mặt được

chạm trổ ít nhiều. Nhưng đa số còn lại chỉ có một đường

viền giản dị, không biểu tượng cho sự thẩm mỹ của một

nền nghệ thuật. Chính vì thế, các nhà chuyên về nghệ

thuật Champa không bao giờ quan tâm đến cho lắm.

Cho đến hôm nay, lịch sử Champa vẫn còn là một

chủ đề cần được nghiên cứu thêm một cách sâu rộng, vì đa

số tư liệu của vương quốc này bị biến mất theo thời gian

và văn bản còn lưu lại thì có số lượng quá ít, nhưng thường

chứa đựng một nội dung rất khó hiểu. Chính đó là nguyên

nhân giải thích tại sao nhiều nhà nghiên cứu thường dựa

vào những lời tường thuật sơ sài và ngắn gọn trong biên

niên sử của Trung Hoa để thiết kế lại lịch sử thời cổ đại

của vương quốc này.

Ai cũng biết, những chi tiết của sự kiện nằm trong

biên niên sử Trung Hoa thường được chép lại sau một thời

gian dài của biến cố đã xảy ra, có phần thêm bớt để phù

hợp với quan điểm của chính quyền thời đó, bất chấp mọi

hậu quả có thể xảy ra. Thêm vào đó, biên niên sử của

quốc gia này chỉ bàn đến những gì có sự liên hệ giữa

Champa và Trung Hoa mà thôi. Riêng về bia ký viết bằng

tiếng Phạn và Chăm cổ mà người ta thường dựa vào đó để

nghiên cứu về Champa vào những thời đại kế tiếp thì

không được dồi dào cho lắm so với số lượng bia ký xuất

hiện ở Campuchia. Hơn nữa, nội dung của những bia ký

này thường bị gián đọan trong không gian của niên đại, vì

một phần bị tàn phá theo hoạch định của chính sách Nam

Tiến của dân tộc Việt. Trên tổng số 206 tấm bia Champa

còn tồn tại và đã được kiểm kê, chỉ có 81 tấm bia đã được

nghiên cứu và phiên dịch. Chính đó cũng là nguyên nhân

không cho phép các nhà khoa học đi sâu vào chi tiết của

lịch sử Champa. Vì quá quan tâm đến vấn đề tôn giáo, các

bia ký Champa thường hay bỏ qua những biến cố chính trị

quan trọng đã xảy ra tại vương quốc này. Hơn nữa, một số

bia ký đã mất đi ngày tháng và niên đại, cho nên việc sử

dụng nguồn tư liệu bia đá đòi hỏi nhiều phần khách quan

và luôn luôn dè dặt. Bên cạnh bia ký, người ta còn có một

nguồn tư liệu lịch sử nữa đó là các biên niên sử viết bằng

chữ Chăm trung đại (cham moyen) và cận đại (cham

modern). Tiếc rằng, những văn bản này chỉ đề cập đến

Champa sau thế kỷ thứ XV, tức là chỉ chú tâm vào lịch sử

của tiểu vương quốc Panduranga mà thôi, chúng tôi chưa

nói đến những kho tàng tư liệu khác đã biến mất theo môi

trường tự nhiên của khí hậu và tính vỡ vụn của phương

pháp bảo trì. Riêng về nguồn tư liệu Việt Nam vào giai

đoạn cận đại (période moderne) và hiện đại (période

contemporaine), văn bản này chỉ chú trọng đến Champa

trong giai đọan của cuộc Nam Tiến hoặc chỉ nói đến các

biến cố đã xảy ra có sự liên hệ trực tiếp đến triều đình

Việt Nam mà thôi.

Dù việc phân kỳ niên đại có hệ thống đến đâu đi

nữa, lịch sử Champa vẫn là tổng thể của những biến cố

chia thành 3 thời kỳ rõ rệt.

- Thời kỳ đầu tiên là giai đọan lập quốc và sự ra

đời của vương quốc Lin Yi (Lâm Ấp), danh xưng

lịch sử mà các sử gia Trung Hoa thường sử dụng

để ám chỉ Champa.

- Thời kỳ thứ hai gọi là thời kỳ Champa Ấn Hóa

(Champa indianisé), kéo dài qua nhiều thế kỷ,

trong đó văn hóa Phạn ngữ, Siva Giáo, Phật Giáo

đại thừa (dù là ngắn ngủi) và nhất là truyền thống

Bà La Môn du nhập từ miền nam nuớc Ấn cấu

thành nền tảng cơ bản của mọi cơ cấu tổ chức

chính trị và xã hội của vương quốc Champa. Giai

đoạn này là giai đọan đánh dấu cho một cuộc

chiến lâu dài giữa hai nền văn minh đối nghịch

nhau, đó là nền văn minh Ấn Giáo mà vương

quốc Champa dựa vào đó để xây dựng di sản văn

hóa tinh thần của mình nhằm gây tiếng vang sang

phía bắc, chống lại nền văn minh Trung Hoa, tức

là nôi sinh văn hóa của dân tộc Việt lúc nào cũng

tìm cách tràn xuống phía nam.

- Thời kỳ thứ ba gọi là thời kỳ Champa Bản Địa ra

đời sau ngày sụp đổ của Champa Ấn Hóa, nhất là

sau ngày lãnh thổ miền bắc của Champa bị rơi

vào tay của Đại Việt vào thế kỷ thứ XV. Kể từ

ngày lãnh thổ Champa bị thu hẹp lại vào hai tiểu

vương quốc Kauthara và Panduranga cho đến lúc

danh xưng của quốc gia này bị xóa bỏ trên bản đồ

vào đầu thế kỷ XIX, vương quốc Champa không

ngừng dựa vào yếu tố văn hóa bản địa của tiểu

vương quốc miền nam để xây dựng cho mình một

nền văn minh mới và một hệ thống tổ chức xã hội

hoàn toàn mới mẻ.

Nguồn gốc của Champa: Lin Yi

Nói đến nguồn gốc của vương quốc Champa, tư

liệu lịch sử Trung Hoa cho rằng vào cuối thế kỷ thứ II sau

Công Nguyên, quận Nhật Nam (Rinan) là một đơn vị hành

chánh (commanderie) nằm về phía nam của Trung Hoa, có

lãnh thổ, chạy dài từ mũi Rộn (mũi Hoành Sơn) cho đến

đèo Hải Vân của miền trung Việt Nam. Mặc dù vị trí địa

dư và qui chế chính trị như thế, nhưng tư liệu Trung Hoa

vẫn cho rằng đa số dân cư của quận Nhật Nam là người

dân bản địa; phần còn lại là dân cư người Hoa có số lượng

rất là ít ỏi. Vào cuối thế kỷ thứ II, một đơn vị hành chánh

nằm trong quận Nhật Nam mang tên là phủ (préfecture)

Xianglin lợi dụng tình hình suy yếu của Trung Hoa để tìm

cách thoát ra khỏi ách thống trị của quốc gia này. Sau khi

nghiên cứu và phân tích những văn bản Trung Hoa liên

quan đến quận Nhật Nam, học giả R. A. Stein (“Le Lin-

Yi. Sa localisation, sa contribution à la formation du

Champa et ses liens avec la Chine” in Han-Hiue, Pékin,

volume II, Fascicules 1-3, 1947, 335 trang) cho rằng vào

khoảng cuối năm 192 Tây Lịch, một nhân vật gốc người

bản địa đã giết chết vị thủ trưởng gốc người Trung Hoa

nắm quyền ở phủ Xianglin rồi tự xưng là quốc vương của

quốc gia này mà lãnh thổ đất đai bao gồm cả khu vực của

tỉnh lỵ Huế hiện nay chạy dài cho đến biên giới miền nam

của núi Bạch Mã.

Vào những năm 220-230, nhân cuộc trao đổi đại sứ

với các nước lân bang, tư liệu Trung Hoa lần đầu tiên dùng

tên gọi Lin Yi để ám chỉ cho một vuơng quốc vừa mới độc

lập này. Chính vì thế, một số nhà khoa học tin rằng Linyi

có thể là tên địa danh xuất phát từ cụm từ của phủ

Xianglin. Ngay khi ra đời, Lin Yi bắt đầu mở rộng đất đai

bằng cách sát nhập một phần đất phía bắc của quận Nhật

Nam vào lãnh thổ của mình và chấp nhận tiếp thu một số

ảnh hưởng văn hóa của Trung Hoa. Tài liệu Trung Hoa là

nguồn sử liệu duy nhất nói về Champa cho đến thế kỷ thứ

VII, nhưng không bao giờ đề cập đến Lin Yi chịu ảnh

hưởng của Trung Hoa trong khoảng thời gian là bao lâu và

kể từ lúc nào Lin Yi lại tiếp thu các ảnh hưởng của nền

văn minh Ấn Giáo,

Kể từ thế kỷ thứ III, Lin Yi đã thắt chặt các mối

bang giao với Phù Nam (Campuchia), một vương quốc đã

chịu ảnh hưởng Ấn Giáo kể từ ngày lập quốc vào thế kỷ

thứ nhất sau Tây Lịch. Thêm vào đó, tài liệu Trung Hoa

cho rằng 16 vị quốc vương của Lin Yi lên nắm chính

quyền giữa thế kỷ thứ III và thứ VII đều mang danh hiệu

bắt đầu bằng chữ Fan, tức là cách phiên âm từ chữ brahma

của Phạn ngữ. Từ hai yếu tố vừa nêu ra, người ta có thể

kết luận rằng vương quốc Lin Yi đã tiếp thu nền văn minh

Ấn Giáo rất sớm so với lý thuyết mà một số nhà khoa học

đã từng đưa ra cho đến hôm nay, mặc dù người ta không

biết Lin Yi bị Ấn Hóa vào năm nào. Đây là một chủ đề

trọng đại cần nghiên cứu thêm vì quá trình Ấn Hóa của

vương quốc Lin Yi cấu thành động cơ đã làm thay đổi tên

gọi Lin Yi thành danh xưng Champa mà học giả R. A.

Stein đã từng chứng minh, dựa vào nhiều nguồn tư liệu

lịch sử, ngôn ngữ và dân tộc học.

Trong suốt chiều dài của lịch sử, Lin Yi đã trải qua

bao đời vua tiếp tục thay thế nhau lên nắm chính quyền,

trong số đó có một vài thủ lãnh dùng quyền lực để chiếm

đoạt ngôi báu. Cho đến thế kỷ thứ VI, hầu hết tên tuổi vua

chúa của Lin Yi đều do người Trung Hoa biên chép, rất

khó mà khôi phục lại tên thật của họ. Nhưng đưa ra danh

sách vua chúa của Lin Yi ra đây, chắc không phải là việc

cần thiết cho lắm, bởi vì quyền nối ngôi của họ vẫn còn là

một chủ đề tranh cãi, chưa tìm ra câu trả lời thích đáng.

Một khi Trung Hoa nằm trong tư thế hùng mạnh, Lin Yi

thường gởi các phái đoàn ngọai giao và lễ vật sang triều

cống. Lợi dụng các cơ hội bang giao tốt đẹp với Trung

Hoa, Lin Yi không ngần ngại xô quân đánh phá vùng ven

biển của Giao Chỉ (Jiaozhou), tức là miền bắc Việt Nam

hôm nay. Cũng vì lý do đó mà Trung Hoa phải xua quân

chinh phạt Lin Yi, kéo theo các cuộc chiến liên hồi giữa

Lin Yi và các thống đốc người Hán nắm quyền cai trị Giao

Chỉ, một thuộc địa của Trung Hoa nằm phía cực nam, kể

từ thế kỷ thứ III.

Theo tài liệu Trung Hoa, Linyi có ranh giới phía

nam giáp với một số quốc gia hay tiểu vương quốc có hình

thái tổ chức chính trị và xã hội hoàn toàn biệt lập, nằm

trên vùng đồng bằng ven biển và các châu thổ nhỏ thuộc

về phía cực nam của bán đảo Đông Dương, chạy dài từ núi

Bạch Mã (Huế) cho đến Funan (Campuchia). Đây là khu

vực của những người man rợ (barbare) vì họ có nếp sống

hoàn toàn khác biệt với văn hóa của người Trung Hoa.

Hoàn toàn khác hẳn với vương quốc Linyi, những tiểu

vương quốc này đã tiếp thu đậm nét nền văn minh Ấn

Giáo từ đầu kỷ nguyên. Các bia ký tìm thấy ở vùng lân

cận của thánh địa Mĩ Sơn (Đà Nẵng-Hội An) và khu vực

Nha Trang đã chứng minh rằng tiếng Phạn đã trở thành

một ngôn ngữ thông dụng kể từ thế kỷ thứ III trong phần

đất nằm về phía nam của miền trung Việt Nam hôm nay,

trong khi đó tiếng Chăm chỉ được sử dụng kể từ bán thế kỷ

thứ IV trong khu vực Quảng Nam-Đà Nẵng, tức là tiểu

vương quốc Amaravati (K. Bhattacharya “Précisions sur

la paléographie de l'inscription de Võ-canh” trong Artibus

Asiae XXIV - 3-4, 1961, trg. 219-224). Các bia ký ấy cũng

cho biết về sự phát triển của môn phái Siva Giáo cũng như

tầm mức thịnh hành của nó tại khu vực Quảng Nam trong

thời điểm đó. Cũng nhờ bốn bia ký bằng Phạn ngữ viết

vào đời vua Bhadravarman I, thủ lãnh của một quốc vương

đầu tiên thuộc về giai đoạn lịch sử của một quốc gia (sau

này là Champa) nằm về phía nam của núi Bạch Mã (Huế)

và cũng là nhân vật sáng lập ra điện thờ thần Siva trong

quần thể Mĩ Sơn, một thánh địa tôn giáo của vương quốc

này. Các bia ký Phạn ngữ vừa nhắc đến cũng như các bia

ký viết bằng tiếng Chăm cổ, tức là ngôn ngữ đã được sử

dụng tại khu vực Mĩ Sơn nằm ngay ở phía nam của Linyi

và có thể trong những khu vực khác nửa, không bao giờ đề

cập đến các mối liên hệ giữa Linyi với các tiểu vương

quốc nằm về phía nam của đèo Hải Vân (phía nam Huế).

Tấm bia Phạn ngữ gọi là bia của Vat Luong Kau tìm thấy

tại Champassak (miền nam nuớc Lào) là tư liệu duy nhất

viết vào cuối thế kỷ thứ V, tức là vào thời đại của Lin Yi,

nhưng tấm bia này cũng không bàn đến một chi tiết gì về

vương quốc này. Một khi không tìm ra các bia ký khác viết

vào thế kỷ thứ V và thứ VI, vì bị tàn phá trong chiến tranh,

người ta buộc phải dựa vào tài liệu Trung Hoa để tìm hiểu

thêm những biến cố đã diễn ra tại Lin Yi trong hai thế kỷ

đó. Tiếc rằng, các tài liệu Trung Hoa chỉ cung cấp một số

tin tức rất là sơ sài về vương quốc này để rồi từ đó người

ta tự đặt ra bao câu nghi vấn, có chăng vào thế kỷ thứ V

và vào đầu thế kỷ thứ VI, biên giới phía nam của Lin Yi

đã nằm bên kia đèo Hải Vân (phía nam Huế) nhưng thủ đô

của nó vẫn tọa lạc trong khu vực của thành phố Huế hiện

tại? Chỉ cần băng qua ngọn đèo Hải Vân, nguời ta có cảm

tưởng rằng Lin Yi có thể chiếm trọn cả tỉnh Quảng Nam

để thống trị các dân cư sống ở phía nam của núi Bạch Mã

(Huế) và di chuyển thủ đô của mình từ thành phố Huế

sang miền nam của đèo Hải Vân để tạo cho mình một

quốc gia lớn mạnh hơn gọi là vương quốc Champa sau

này. Đây chỉ là một giả thuyết không thuyết phục cho lắm

liên quan đến chủ đề tại sao vương quốc Lin Yi lại trở

thành tên gọi Champa! Vì rằng, sự liên hệ về tên gọi giữa

Lin Yi và Champa chỉ được xác nhận vào cuối thế kỷ thứ

VI bởi một tư liệu Trung Hoa ghi lại lộ trình viễn chinh

của Liu Fang, mặc dù người ta không thể biết rõ ngày

tháng chính xác của văn bản này (Suizhou, K. 53, 4b). Đây

là lần đầu tiên mà Liu Fang nhắc đến thủ đô của Lin Yi

vào đầu năm 605 nằm tại Simhapura (Trà Kiệu), tức là

phía nam của đèo Hải vân. Thêm vào đó, danh xưng

Champa lại xuất hiện lần đầu tiên trên một bia ký Phạn

ngữ vào năm 658 tìm thấy ở Mĩ Sơn (xem L. Finot, “Stèle

de Cambhuvarman à Mĩ-sơn” trong BEFEO III, năm

1903, trg. 209-210). Và danh xưng Champa này cũng tìm

thấy trong bia ký Campuchia kể từ năm 667 và trong các

bản văn Trung Hoa phiên âm thành Zhancheng kể từ năm

877.

(còn tiếp)

Nguồn: Vương quốc Champa. Tác giả: GS. TS Pièrre-Bernard Lafont.