Lên Bảo Hà xem hầu bóng

Một lần đặt chân đến Bảo Hà (Lao Cai) nơi có đền thờ ông hoàng Bảy tôi có nhiều suy ngẫm về những trang sử dân gian và tín ngưỡng của người dân.
Hoạt động hầu bóng là một cuộc sống khác, với những nhân vật không hề có trong chính sử. Ở đây, những nhân vật dân gian, dã sử được xưng tụng là những vị thánh có công dẹp giặc cứu dân, được sùng bái và tin cẩn: Ông hoàng Mười, ông hoàng Bảy, cô Bơ... Thành ra đến với giá đồng như đến với các trang sử linh thiêng nằm trong tâm thức người dân. Là đến với tâm thiện và văn hóa. Đó như là một góc đời sống tinh thần của một bộ phận cư dân không thể thiếu.

Nằm ghé bên bờ thượng nguồn sông Hồng, đền Bảo Hà thuộc xã Bảo Hà, huyện Bảo Yên, tỉnh Lao Cai. Đền này thờ ông hoàng Bảy. Tương truyền ông đánh giặc phương Bắc, chết trận trôi giạt về đây được dân lập đền tôn thờ. Nhà Nguyễn sắc phong ông là Thần vệ quốc. Đền Bảo Hà có từ thời Lê Cảnh Hưng. Theo thuyết phong thủy, đền có tiền án, hậu trảm, tả phù hữu bật, vị thế rất đẹp.

Từ Sa Pa qua thị trấn Tằng Loỏng của huyện Văn Bàn đến Tân An là tới ngôi đền. Đền Bảo Hà cũng như công đồng Bắc Lệ ở Lạng Sơn, Phủ Giầy ở Nam Định là những địa chỉ quen thuộc của giới hầu bóng cả nước. Cuối chiều một ngày thường mà tôi vẫn còn kịp xem vớt một giá cô.

Thầy đồng người Bắc Ninh to vâm, nặng cả trăm cân, vậy mà trong giá cô Bé nhảy chân sáo đến dẻo. Đám cung văn trẻ giọng cao lảnh lót, nịnh ngọt đủ chiêu, lại thêm tiếng đàn trầm bổng cùng trống chiêng mõ phách điểm nhịp khiến cho giá đồng giống như một buổi biểu diễn nghệ thuật.

Người Bảo Hà tự hào với ngôi đền thiêng hoàng Bảy được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia. Ở đây quanh năm hương khói mịt mờ. Vào những ngày đầu năm và 17 tháng bảy, hội đền giỗ ông thì không thể chen chân. Nghe kể, canh đồng buổi sáng hôm nay của cô đồng từ thành phố Hồ Chí Minh diễn ra hoành tráng lắm, tiêu tốn hàng trăm triệu. Tại đền, có lúc ba bốn giá đồng cùng lên, thành một cái chợ hầu bóng tấp nập, chiếu đồng nào thì đệ tử ấy.

Một cô đồng đã lên đến Bảo Hà thường có cả hội con nhang đệ tử đi theo như một đoàn quân khiêng vác đồ lễ. Đã lên đây, một cô đồng thường lên mười mấy giá, từ giá hoàng Ba, hoàng Bảy, hoàng Mười, rồi các giá cô giá cậu, giá quan. Trước mắt tôi đây là một cuộc biểu diễn nghệ thuật tín ngưỡng khá hoàn hảo, cô đồng như một diễn viên sô-lit.

Mỗi giá một hình thức biểu hiện khác nhau. Giá quan thì nghiêm cẩn, giá ông Hoàng thì ăn chơi ra dáng, giá cô thì dẻo quẹo tha thướt. Các cô gồng gánh đi chợ, nón thúng quai thao tay ve vẩy múa như đứa trẻ. Giá đồng nào trước khi hồi cung, các cô các cậu các quan đều hào phóng phát lộc cho đệ tử và những người thưởng ngoạn. Tôi quay phim đứng ở vòng ngoài mà cô vẫn để mắt ban lộc, bắt đệ tử đem tận nơi. Tôi vào đền làm công đức chỉ năm chục ngàn, lộc nhận của cô tới 150.000 đồng sau chục giá đồng.

Hỏi chuyện thì biết rất nhiều cô là những người buôn bán. Một năm bao giờ cũng đi một đền nào đấy nhập vai vào các giá đồng, để được vui được ban phát lộc, nếu không đi cứ bứt rứt không yên. Những người được cô ban lộc nhiều nhất thường là cung văn. Cung văn nào hát hay đàn ngọt thì sau khi phục vụ vài chục giá đồng, được ban vài triệu. Sau mới đến các tứ trụ, là người trực tiếp được cô sai khiến bưng bê đồ lễ, hầu rượu, thay áo mão khi tiếp sang giá mới, che quạt khi cô cần vui chơi ăn hút.

Từ bao lâu nay, với nhiều người, hầu bóng như là hình thức xả stress hiệu nghiệm. Các vị có căn có cốt phải theo cửa đền, mỗi năm đôi lần đi hầu, được nhập mình vào các giá quan, giá chầu, giá cô, giá cậu. Được nghe văn hát nịnh rồi được ngồi ban phát lộc, tự nhiên trở nên vui vẻ, thông thoáng, thấy như mình được giải thoát.

Ở góc độ văn hóa dân gian, lên đồng khiến những nhân vật huyền thoại như hoàng Ba, hoàng Bảy, hoàng Mười, ông tuần Tranh từng có công với đất nước với dân được người đời nhớ tới. Những cô Bơ Bông, cô Bé Tân An, cô Bé Bắc Lệ (công đồng Bắc Lệ - Hữu Lũng, Lạng Sơn), cô Bé thượng ngàn gần gũi như người thường quanh ta.

Lời hát của cung văn cũng khá sáng tạo, và rất đời khi đưa những lời ca mới vào các giá đồng. Cuộc sống thật lạ, hầu bóng vốn là một sinh hoạt tâm linh của đồng bằng lại lẩn khuất cả vào những vùng miền núi xa xôi - nơi hội tụ quen thuộc của tất cả những ai có căn đồng khắp gần xa.

Đỗ Đức

tienphong.vn

Hầu bóng, một phức thể văn hóa

Nếu cấm lên đồng, hầu bóng ở nơi đền phủ mà lại cổ động lên đồng trong lễ hội, khu du lịch thì đó là việc làm khó hiểu của nhà quản lý văn hóa. Nên để yên hầu bóng trong đền phủ với những người có căn có cốt.

Một phức thể văn hóa

Hầu bóng, lên đồng khác hẳn gọi hồn. Diễn xướng hầu bóng giống một chiếu chèo thuở xưa, chỉ có điều hầu bóng là tín ngưỡng tâm linh còn hát chèo là loại hình giải trí, văn nghệ.

Hầu bóng có nhạc hát, múa (diễn), trang phục cho các giá cũng rất đặc biệt về nghệ thuật trang trí. Trong 36 giá đồng điệu múa khác nhau, lời hát văn, y phục cũng khác nhau. Một thầy đồng hoặc cô đồng độc diễn qua các giá cho thấy điều đó: Giá quan giá chầu chân bước nghiêm cẩn khép nép, giá cô bé nhí nhảnh chân sáo, giá ông hoàng thì khoáng hoạt. Tất cả đều có qui phạm. Một thầy đồng có thể diễn 36 vai khác nhau trong nhiều giờ.

Người theo cửa phủ phải nhiều năm hầu thánh rồi thuộc nằm lòng các vai quan, vai cô, vai cậu, vai ông hoàng bà chúa mới có thể ngồi đồng. Có người phải mất 20 năm mới có thể ngồi giá. Học là học theo lối dân gian như thế.

Hầu đồng cũng có hội thân thiết với nhau dù chẳng có hội trưởng. Trong giá hầu, tứ trụ là những người phục vụ cho thầy đồng, đều là người giỏi hầu đồng cả. Tứ trụ gồm bốn người ngồi bốn bên- người lo thay xiêm y, người lo đốt nhang rót rượu sắp lễ, người lo tung khăn trùm đầu cho giá hồi cung, người lo việc ban phát lộc cho con nhang đệ tử. Khi ông hoàng bà chúa cô cậu dùng trà thưởng rượu, hút thuốc thì nâng quạt che chắn kín đáo. Cho nên có lúc thầy đồng lại làm tứ trụ cho người khác trong một lần hầu đồng khác.

Các nhà nghiên cứu hầu như đã làm rõ được giá trị văn hóa trong tín ngưỡng hầu bóng, xem ra chẳng cần bàn lại. Còn chuyện lợi dụng hầu bóng hành nghề mê tín lại là chuyện khác. Cho nên bàn chuyện cấm hầu bóng lúc này xem ra hơi thừa? Nếu cấm hầu bóng, lên đồng trong các điện thờ nhưng lại ủng hộ hầu bóng, diễn xướng tại những khu vui chơi du lịch thì là chuyện lạ đời.

Thánh trong hầu đồng

Có câu “là người chứ có phải thánh đâu”. Trong quan niệm đó, thánh là sự toàn mĩ. Người được ví như thánh thì tốt đẹp từ lúc sinh ra đến khi khuất núi. Thánh như vậy khác xa thánh trong tín ngưỡng dân gian.

Trong hầu bóng, xem kĩ các giá hầu mới thấy thánh trong Tứ phủ thật sự rất đời. Và qua các giá đồng từ giá chầu, giá quan, giá ông hoàng bà chúa, đến giá cô bé, chuyện các vị thánh dâng rượu, vểnh râu cáo dùng trà chuốc rượu, thuốc xái diễn ra trong từng giá đồng. Thánh cũng thích nghe nịnh. Khi cung văn đàn ngọt, hát câu chầu lọt tai là thánh sướng rên, chau mày vỗ gối, rút tiền thưởng kịp thời.

Trong tín ngưỡng hầu đồng, thánh giống như con người ngoài đời- ngoài công quả thì cũng đầy tật xấu, mà chẳng cần giấu diếm ai.

Những người theo tín ngưỡng này thường có căn cốt tự nhiên. Không phải ai cũng theo hầu đồng được. Người có căn có cốt, nghe tiếng đàn, lời hát chầu là như bị thôi miên. Những người như thế gọi là có căn đồng bóng.

Một người hầu đồng tâm sự: “Mỗi năm ít nhất phải hầu đồng một lần thì công việc mới xuôn sẻ, nếu không trong người cứ bứt rứt”. Hầu đồng giống như một cuộc tắm rửa toàn diện về mặt tinh thần, đa phần nằm ở lớp người buôn bán. Tín ngưỡng đối với họ như là nhu cầu tự thân vậy.

Đỗ Đức

tienphong.vn

Chuyên gia lễ hội Bùi Quang Thắng:

PGS.TS Bùi Quang Thắng - chuyên gia tổ chức lễ hội, cho rằng, cấm lên đồng là diệt đi một đặc sản văn hóa của dân tộc.

Là chuyên gia tổ chức những lễ hội lấy lên đồng làm trung tâm, khi lệnh cấm lên đồng có hiệu lực sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến công việc của anh?

Không quan trọng. Không có việc này thì làm việc khác. Chỉ buồn một điều, họ ra một quyết định nhưng không tính đến tác động của nó.

Đến lễ hội đền Kiếp Bạc tôi làm năm 2005, tuy không ai nói với ai, nhưng việc lên đồng gần như đã được khai thông. Giờ lại định cấm. Các tín ngưỡng tôn giáo khác không cấm, trong khi tín ngưỡng tôn giáo dân tộc xịn thì lại cấm.

Biết đâu chính những lễ hội hầu đồng do anh tổ chức đã góp phần dẫn tới ý tưởng cấm cản của nhà quản lý?

Tôi chỉ làm cho lễ hội có tổ chức hơn, vì bản thân lễ hội là các festival lên đồng rồi. Không phải lễ hội nào cũng có lên đồng, nhưng có những lễ hội chuyên về lên đồng như hội đền Đồng Bằng (Thái Bình), đền ông Hoàng Mười (Hà Tĩnh), đền Kiếp Bạc (Hải Dương), đền Lảnh Giang (Hà Nam), Bảo Hà (Lao Cai), Phủ Giày (Nam Định)…

Còn những lễ hội khác anh chả phải cấm, nó có đâu! Cấm là diệt đi một đặc sản văn hóa rất đáng quý của dân tộc, xứng đáng công nhận thậm chí là một di sản văn hóa.

Những năm 1960 từng cấm lên đồng, mà nó vẫn sống. Hầu đồng trong dịp lễ hội là sinh hoạt rất có tính văn hóa, có chiều dày lịch sử, tạo nên sự kiện cho người dân, chẳng hại gì cả.

Đừng nhầm lẫn gọi hồn hay xem bói của những người có năng lực đặc biệt với hầu đồng. Khác nhau hoàn toàn.

Anh có đóng góp cụ thể gì cho dự thảo thông tư?

Tôi thấy có sự nhầm lẫn đáng tiếc ở chỗ có những thứ rất khác nhau nhưng lại gộp vào một phạm trù. Ví dụ, các sự kiện chính trị không thể quy vào “các loại lễ hội” như trong điều 2 thông tư quy định. Những sự kiện, festival mà các tỉnh chạy được tài trợ để quảng bá cho địa phương mà không lấy ngân sách của nhà nước cũng không phải câu chuyện quá lớn để Quốc hội phải bàn.

Lễ hội truyền thống là sinh hoạt văn hóa hiển nhiên, thường xuyên của cộng đồng. Việc anh ra quy chế cấm đoán phải chăng là do anh lẫn lộn mê tín, hủ tục với tín ngưỡng.

Nhà quản lý có thể giải thích họ chỉ cấm lên đồng mang tính chất mê tín dị đoan? Theo anh làm thế nào để phân biệt lên đồng mê tín dị đoan và không mê tín dị đoan?

Không bao giờ phân biệt được. Không bao giờ thấy ở lên đồng có bói toán, sấm truyền. Đấy là một dạng khác. Gọi hồn (một dạng shaman) không liên quan gì đến tín ngưỡng hầu đồng. Người hầu đồng không hề dám nói thánh nhập vào người. Cùng lắm người ta bảo: Mình chỉ là giá đỡ để thánh đạp qua vai mình đi thôi. Làm gì có chuyện phán truyền.

Thực tế cuối mỗi giá đồng, vẫn thấy người lên đồng trả lời các câu hỏi của con nhang đệ tử?

Đấy là một cách diễn, đóng vai. Và họ toàn nói những điều tốt lành. Chẳng hạn, khai chầu, ông chủ đền bao giờ cũng lên thì thầm với người hầu đồng, và người ta mới nói cho một câu: Năm nay chúc cho nhà đền khang trang, làm ăn tốt đẹp…

Có hẳn một lễ hội để xin ấn mà xin ấn trong lễ hội bây giờ cũng có khả năng bị cấm. Theo anh có nên cấm?

Mỗi lễ hội có cái độc đáo của nó. Cấm làm gì! Tôi cá là không thể cấm được. Bởi nếu anh kiểm tra, anh phạt người ta nhiều lắm 15 triệu, thì người ta tổ chức lễ hội lãi hàng tỉ bạc, chả có vấn đề gì cả. Khi lễ hội đã giao cho cộng đồng quản lý, thì kiểm điểm ai?

Anh thử ước tính thiệt hại kinh tế một khi lệnh cấm lên đồng ở lễ hội ban ra?

Ví dụ lễ hội Kiếp Bạc, tôi biết khoản doanh thu hằng năm từ tiền công đức mà nhà nước có thể kiểm soát được là 11 tỷ đồng. Cán bộ nhân dân ở xã thu các khoản khác không tính. Ông bà đồng vui tính lắm, phấn khởi là phát tiền thoải mái. Các bạn đến thấy đời sống vùng đấy rất khá.

Việc làm ăn đã thành hệ thống. Đã có hầu đồng phải có cung văn, làm vàng mã, bán lễ vật, các dịch vụ xung quanh. Nếu tính thiệt hại kinh tế không biết bao mà kể. Đánh vào đấy là đánh vào chính đời sống của nhân dân.

Dự thảo thông tư về quy chế hoạt động văn hóa và kinh doanh dịch vụ công cộng cũng cấm “phục hồi hủ tục trái với thuần phong mỹ tục Việt Nam”. Một chuyên gia về văn hóa như anh có thể giới hạn khái niệm “thuần phong mỹ tục Việt Nam”?

Khái niệm này hoàn toàn mang tính chủ quan. Cái mà hôm qua anh cho là lạc hậu và muốn bỏ đi, thì đến ngày kia lại thành đặc sản văn hóa. Ví dụ xiên lình (xiên lình - hành động của những người có khả năng đặc biệt, chịu được những nỗi đau cơ thể như xiên vật nhọn vào má) có thời ta bảo là mê tín dị đoan, lừa đảo và cấm. Nhưng khi kinh tế phát triển, đời sống nâng lên, khách du lịch vào, thì lại là sản phẩm du lịch độc đáo.

Giá trị của văn hóa phi vật thể không phụ thuộc vào nhận định của bất kỳ ai, mà tùy thuộc nhu cầu của người tiêu dùng. Thời kỳ này họ thích tiêu dùng loại hàng hóa này, đến thời kỳ khác thích loại hàng hóa khác. Ai có thể khẳng định cái này giá trị, cái kia phản giá trị? Thuần phong mỹ tục là gì?

Tôi cho rằng không được đưa vào văn bản pháp quy những khái niệm có tính chất hoa mỹ như thế. Pháp quy là phải: 1. Cấm cái A. 2. Cấm cái B. 3. Cấm cái C. Không bao giờ lại cấm cái “trái với thuần phong mỹ tục”.

Nhìn ra các nước, có luật nào cấm cái trái với thuần phong mỹ tục đâu? Ngay như xóc thẻ, như một trò chơi cho vui, đảm bảo chả có lá thẻ nào xấu cả. Cái này Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản làm rầm rầm, sao Việt Nam lại cấm?

Nguyễn Mạnh Hà

tienphong.vn

Sẽ cấm xin ấn Đền Trần?

Trong dự thảo Thông tư hướng dẫn thi hành Nghị định 75/2010/NĐ–CP, hành vi xin ấn, xin xăm, xóc quẻ, yểm bùa sẽ bị phạt từ 1 - 3 triệu đồng.
Những băn khoăn

Nghị định 75 không quy định cụ thể hoạt động xin ấn sẽ bị cấm, nhưng tại Điều 4 dự thảo Thông tư hướng dẫn thi hành thì có quy định, nằm trong nhóm “quy định cấm trong hoạt động lễ hội”, bao gồm xin xăm, xin ấn, xóc quẻ, yểm bùa. Đây cũng là vấn đề nhận được nhiều ý kiến trái chiều, khiến việc ban hành Thông tư chậm tiến độ.

Đền Trần (Nam Định - thờ Hưng Đạo Đại Vương) là lễ hội có quy mô rất lớn. Mỗi mùa lễ, hàng vạn khách thập phương về lễ Đức Thánh Trần và xin ấn. Bình luận về việc dự thảo Thông tư sẽ cấm hoạt động xin ấn, bà Lê Thị Châu sống gần khu vực Đền Trần nói không nên bỏ việc phát ấn.

Theo bà Châu, đây là một hoạt động tín ngưỡng đã có từ lâu, trở thành một nét đặc sắc của lễ hội, nếu bãi bỏ thì lễ hội đền Trần còn gì là đặc sắc (?!)

Đồng quan điểm, GS Kiều Thu Hoạch (Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian) cho rằng, cấm xin ấn là không thỏa đáng. Vì xin ấn không phải là hoạt động mê tín dị đoan. Cơ quan chức năng cần có hình thức quản lý chặt chẽ để không xảy ra các vấn đề tiêu cực trong công tác tổ chức lễ hội, chứ không nên loại bỏ hình thức văn hóa này.

Đại đức Thích Tâm Kiên (Trụ trì chùa Một Cột, Hà Nội) nói không nên đánh giá việc xin ấn là hoạt động mê tín dị đoan, đây đơn thuần chỉ là tạo niềm tin cho con người. Nếu muốn quản lý hoạt động này thì chỉ nên thông báo với Ban tổ chức các lễ hội là không được phát ấn, chứ không nên phạt người đi xin ấn.

Xin ấn là để cầu may

Trả lời PV, ông Lê Anh Tuyến - Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Văn hóa, Thể thao&Du lịch) - cho biết, hiện có nhiều ý kiến chưa đồng thuận với chủ trương cấm xin ấn trong dự thảo.

Nhưng ông Tuyến giữ quan điểm phát ấn là hoạt động mê tín, vì cho rằng trước đây thời các vua Trần tổ chức khai ấn không hề có chuyện phát ấn như ngày nay. Khai ấn đã bị biến tướng, khiến nhiều người tin rằng cứ xin được ấn sẽ thăng quan tiến chức.

Không chỉ thế, việc phát ấn còn dẫn tới nhiều hệ lụy: Ùn tắc giao thông, mất trật tự an ninh, gây tốn kém tiền bạc của nhân dân. Việc cấm xin ấn đang được bàn bạc và nhận được một số ý kiến đồng tình.

Ngược lại quan điểm của Tuyến, ông Nguyễn Văn Thư - Giám đốc Bảo tàng tỉnh Nam Định - cho rằng Lễ khai ấn đền Trần là lễ hội có từ lâu đời tại Nam Định. Lễ hội này được tổ chức rất vô tư, trong sáng. Càng ngày, càng thu hút đông người tham gia. Mục tiêu của những người đến với lễ khai ấn là nhằm lấy may. Như vậy, ở góc độ nào đó thì lễ hội đã mang tính tích cực.

Hơn nữa, theo ông Thư, việc xin ấn là thể hiện sự suy tôn của nhân dân với công trạng của nhà Trần, thể hiện lòng tự cường của dân tộc. Đây chính là hành vi hướng thiện của con người. Hơn nữa, lễ hội này được cơ quan Nhà nước đứng ra tổ chức chứ không phải tự phát.

Tuy nhiên, ông Thư cũng thừa nhận, một trong những yếu kém khi tổ chức lễ hội này là công tác quản lý chưa được tốt như vấn đề an ninh, giao thông. Do đó, cần khắc phục công tác tổ chức, chứ không nên cấm hẳn.

Mỗi năm, cả nước có hơn 8.000 lễ hội, trong đó khoảng 90% là lễ hội dân gian. Lễ hội vốn là nét đẹp văn hóa, nhưng nhiều khi đã bị biến tướng, trở thành “vấn nạn” gây bức xúc xã hội.

To hay nhỏ, truyền thống, hiện đại hay du nhập thì lễ hội thường mắc “bệnh” chung: Phô trương đến mức lãng phí, thương mại hóa và mê tín dị đoan, pha tạp và vay mượn đến mức trùng lặp, nhàm chán...

Nghị định 75 ban hành một phần là để chấn chỉnh những nhiễu loạn ngay từ mùa lễ hội 2011.

Phượng Hoàng
Gia đình & Xã hội