“Những tác phẩm khác của các kịch sĩ Hy Lạp là những bi kịch riêng lẻ này nọ, nhưng PROMÉTHÉE BỊ XIỀNG chính là Bi Kịch đấy”. - Schlegel.

Theo thần thoại Hy Lạp thì vị thần xưa nhất là Uranos. Uranos sinh ra sáu con gái và sáu con trai tức là các vị thần khổng lồ TITAN: Océanos (Đại dương), Hypérion, Japet, Cronos, Coũs và Créius. Japet sinh ra PROMÉTHÉE và ATLAS. Cronos sinh ra ZEUS, Poséidon, Hadès, Héra (gái). Theo huyết thống thì Zeus và Prométhée là hai anh em con chú con bác. Uranos trị vì trước tiên sau đó Cronos.

Lớp thần trẻ như anh em Zeus, thông minh và tài giỏi hơn, đã nổi lên chống lại các vị thần cổ sơ. Cuộc đấu tranh chớm nở. PROMÉTHÉE là vị thần thông minh đã sáng tạo ra con người, và cho nó có linh hồn, rồi đánh cắp lửa mang về cho con người và phát triển khoa học kỹ thuật, văn minh nắm được lẽ tất yếu của vũ trụ và vạn vật; đã khuyên các vị thần cổ sơ một điều rất phải chăng: hoặc nhượng bộ vì trước sau phái thần trẻ cũng sẽ thắng lợi; hoặc muốn chống chọi thì phải vận dụng nhiều mưu trí khôn ngoan may ra mới giữ được ngai vàng.

Lời khuyên nhủ chân thành đó bị các thần cổ coi thường vì họ ỷ lại vào sức mạnh khổng lồ của họ. Thấy sự tình như thế, Prométhée bèn bàn với mẹ là nữ thần trái đất Gaia nên đứng về phía của tất yếu. Cuộc đấu tranh xảy ra quyết liệt. Phái thần trẻ thắng, xiềng tay các vị thần cổ sơ Uranos và Cronos lại và giam xuống miền Tartare là tầng sâu nhất của địa nguc, đoạn chia nhau quyền bính:

Zeus, Thiên vương, thống trị trên trời

Póeséidon, Hải vương, thống trị dưới biển

Hadès, Diêm vương, thống trị cõi âm ti

Héra, cô em út trở thành vợ của Zeus.

Vững quyền bính rồi, Zeus phủi sạch mọi công lao của Prométhée. Việc đầu tiên của Zeus là thiết lập triều đình trên đỉnh núi Olympe nhiều tầng “quanh năm tuyết phủ” và dự định tiêu diệt loài người do Prométhée đã tạo ra. Bởi loài người đã sinh sôi nảy nở, lại được Prométhée trang bị cho một trí tuệ thông minh bằng ngọn nửa ăn cắp ở kho trời. Zeus sợ một ngày kia Con Người cũng lại nổi lên chống quyền thống trị của mình như các Titan. Prométhée chống lại, ý định của Zeus không thực hiện được. Nhưng Zeus đã trả thù bằng cách hành hình Prométhée. Trước hành vi vô ơn bất nghĩa và tàn bạo đó của thần vương, Prométhée đã có thái độ như thế nào? Đó là tư tưởng động lực của vở kịch PROMÉTHÉE BỊ XIỀNG.

Một đỉnh núi cao nơi xứ sở người Scythes. Hai vị thần tay sai của Zeus là Quyền Lực và Bạo Lực cùng với Héphaistos dẫn Prométhée tới. Quyền Lực thúc ép Héphaistos khẩn trương thi hành án quyết của Thần Cha, xiềng tay chân và đóng đinh Prométhée vào mỏm núi đá. Héphaistos do dự, vì dù sao vẫn là máu mủ họ hàng. Nhưng rồi do sức ép của Quyền Lực, Héphaistos phải thi hành nhiệm vụ mà lòng đầy đau xót.

Sau cuộc hành hình, Prométhée không thèm nói một câu kêu ca trách móc, một lời biện luận nào cả. Im lặng, chịu đựng, thản nhiên như không.

Ba thần kia đi rồi, Prométhée mới cất tiếng kêu gọi vũ trụ nhân loại chứng kiến những cực hình bất công chàng phải chịu:

Vì những đặc ân ta đem đến cho người trần.

Mà phả bị trói mình dưới ách gian truân

Của tất yếu. Ôi, xiết bao bất hạnh!

Ý nghĩa sâu sắc của tác phẩm là ở đấy. Vở kịch biểu hiện thái độ của Prométhée trước hiện thực vừa nêu lên đó. Các Nữ thủy thần đại dương trong Đội Đồng ca xuất hiện để đóng vai trò người tâm sự chân thành, để nghe Prométhée giãi bày những việc thần đã làm cho nhân loại, và đó là nguyên nhân khiến cho Thần Vương nổi giận và đối xử tàn ác như vậy. Các Nữ thủy thần thay mặt cho công chúng nói lên tình cảm kính phục, mến yêu đối với Prométhée, vị thần ân nhân của loài người.

Những chi tiết tiếp theo nhằm biểu dương thái độ bất khuất của vị thần trước quyền uy bất công và tàn bạo của Thần Vương.

Thần Đại dương tới thăm, tình nguyện đứng làm trung gian hòa giải Prométhée với điều kiện là Prométhée biết kiềm chế mình, không phản đối kêu ca. Tất nhiên Prométhée không chịu. Bởi chịu là đầu hàng.

Nàng Iô, con gái vua Inakhos, được Zeus quá yêu biến thành bò cái ra ngoài đồng gặm cỏ để Thần Vương được đi lại ái ân. Héra biết được, sai con ruồi trâu theo đuổi đêm ngày châm đốt phải chạy trốn hết nước này sang nước nọ từ châu Á sang châu Âu, qua điệp trùng núi sông, cùng trời cuối biển. Nàng xuất hiện trước mặt Prométhée là để cung cấp thêm bằng chứng sống về sự tàn bạo của Thần Vương, ngay trong chuyện tình yêu ân ái!

“Vị Chúa tể các thần khắp nơi đều để lại

Những biểu hiện bạo tàn và ác nghiệt như nhau”

Trước một vị Thần Vương tồi tệ như vậy, khuất phục làm sao được!

Ngoài ý nghĩa đó ra, Eschyle để Prométhée nói trước cho Iô biết tương lai nòi giống của mình chính là để ca ngợi nguồn gốc thần linh của người Hy Lạp, cũng như Sophocle trong vở Édipe ở Colone muốn biểu hiện niềm tự hào về Athènes, đất nước yêu thương của các thần linh.

Sau những tình tiết nặng tính chất tự sự, vở kịch kết thúc một cách khá hấp dẫn và lôgíc. Một kẻ thống trị bằng sức mạnh mà không có sự ủng hộ của nhân dân như Zeus thì luôn lo sợ uy quyền mình sẽ bị sụp đổ. Cho nên khi Prométhée tiết lộ cho Iô và các Nữ thủy thần đại dương hay rằng vì một cuộc hôn nhân mà Zeus sẽ bị truất ngai vàng, thì Zeus sợ quá, phái ngay Hermès xuống dọa dẫm bắt Prométhée phải nói cho hắn biết kẻ sẽ truất hắn khỏi ngai vàng đó là ai. Nghĩa là vẫn bằng sức mạnh. Tất nhiên Prométhée không chịu, và cũng tất nhiên Zeus bồi thêm cực hình mới nữa cho Prométhée: hắn dùng bão tố và tia sét đánh tan mỏm núi, vùi xác Prométhée xuống đáy biển, kẹt dưới chân núi Etna, Prométhée vẫn không nhân nhượng, vẫn kiên cường bất khuất, kiêu hãnh đến cùng.

Cái động cơ nhân đạo và thái độ đấu tranh không thỏa hiệp đó, giữa một khung cảnh không gian và thời gian lồng lộng bao la đã tạo nên cái tầm vóc phi thường của hình tượng Prométhée trong văn học. Vị thần khổng lồ ấy bị xiềng xích và đóng đinh xuyên qua giữa ngực, chính giữa trái tim vào đỉnh núi Caucase, rặng núi vĩ đại nhất trước mắt con người xưa, quanh năm gió bão tơi bời... Người Hy Lạp xưa sáng tạo ra hình tượng thần thoại Prométhée có thể chưa hề có ý niệm gì về cuộc đấu tranh lớn mà loài người đã tiến hành hàng vạn năm nay chống với thiên nhiên và chinh phục thiên nhiên để xây đắp cuộc sống ngày càng văn minh tiến bộ. Nhưng Eschyle, khi dựa vào thần thoại để dựng vở kịch này thì hẳn là rất có ý thức dùng hình tượng Prométhée đấu tranh với Zeus để tố cáo một cách căm thù và quyết liệt cái thiểu số thống trị của giai cấp chủ nô Athènes đang áp bức bóc lột hàng vạn người kể cả công dân tự do và nô lệ... ông đã phát biểu một quan điểm tiến bộ qua những câu hát của Đội đồng ca:

“Cách xử thế vẹn toàn hơn hết

Là kết giao ngang bậc xứng đôi

Hay chi những thói đua đòi

Khi mình chỉ một con người làm công

Lại những muốn kết thân bầu bạn

Với những người ra dáng thượng lưu

Ba hoa lên mặt sang giàu

Kiêu căng tự phụ, sắc màu phô trương!”

Rõ ràng Eschyle đã có cái nhìn hiện thực khá sâu sắc về sự phân chia và kỳ thị giai cấp trong xã hội Hy Lạp đương thời và một tâm hồn nhân đạo, nhạy cảm, tế nhị, đứng về phía văn minh tiến bộ xã hội, về phía những tầng lớp nhân dân yếu hèn bị áp bức mà nói thay họ tiếng nói phản kháng, kêu gọi sự ủng hộ của thần và người, tất cả những ai có lương tâm và lương tri. Giữa lúc nền dân chủ chủ nô mới bắt đầu phát triển mà đã có một cái nhìn, cái cảm, cái nghĩ và thái độ đấu tranh bất khuất và kiên cường như vậy đâu phải chuyện hàng ngày của bất cứ một ai. Hiếm lắm chứ và đáng quý lắm chứ! Prométhée không phải là một Spartacus hay một Gallilée. Chính bản cáo trạng đanh thép của Prométhée đối với sự độc đoán, bất công tàn bạo của Zeus đã soi đường mở lối cho những Gallilée sau này.

Tiếng nói Prométhée, hình tượng Prométhée chính là tiếng nói và hình tượng khái quát phản ánh cuộc đấu tranh lớn bền bỉ, kiên cường và giấc mơ chiến thắng phơi phới niềm tin của nhân loại: chiến thắng những lực lượng thiên nhiên còn thường xuyên làm cho cuộc sống con người mất ổn định; chiến thắng bất công cường quyền và bạo lực chà đạp lên quyền sống, nhân phẩm, tài hoa, tiến bộ và hạnh phúc con người; ước mơ thiết lập một xã hội bình đẳng, công bằng và bác ái không có bạo lực, trên thuận dưới hòa, đối xử với nhau trung thực ân tình và không ngừng phát triển khoa học kỹ thuật văn minh.

Bao lâu loài người còn bị thiên nhiên chế ngự, xã hội còn có áp bức và bất công, còn có những bộ phận nhân loại chưa thực hiện được những ước mơ cao đẹp ấy thì hình tượng Prométhée vẫn còn xao động nhân tâm, tiếng nói của Prométhée vẫn là tiếng nói của đạo lý và nhân tình, tiếng nói của của cuộc đấu tranh chính nghĩa chống gian tà không nhân nhượng, tràn đầy hi vọng và tất thắng.

Chính vì mang ý nghĩa lớn lao đó mà Prométhée bị xiềng trở thành vở kịch chung của cả loài người...

Về phương diện nghệ thuật, bi kịch Prométhée bị xiềng có những đặc điểm sau đây:

1- Kết cấu đơn giản, thiên về tự sự, hơi kéo dài xung quanh tình tiết Iô. Nhưng vở kịch mở màn và kết thúc bằng hai vụ trừng phạt của Thần Vương đối với vị thần khổng lồ ân nhân của loài người làm cho người ta dễ bỏ qua cái nhược điểm nhỏ ấy để chú ý vào sự tàn bạo của Zeus, tinh thần bất khuất của Prométhée và như vậy vở bi kịch đã đạt yêu cầu.

2- Những lớp đối thoại sinh động, nhất là lớp Prométhée với Đại Dương và Prométhée với Hermès, sinh động chừng nào thì những màn đồng ca trữ tình, bay bổng chừng ấy. Câu thơ duyên dáng tuyệt vời.

Prométhée trả lời Hermès với giọng kiêu hãnh, tự hào:

“Chẳng bao giờ ta đổi cái thương đau

Của ta đây, lấy cái nô lệ bọt bèo

Của mi đó! Ta dẫu bị trói vào mỏm núi

Vẫn cảm thấy tâm hồn thỏa mái

Hơn làm thằng đưa tin mù quáng của Thần Vương”

Các Nữ thủy thần đại dương tới hỏi thăm Prométhée. Prométhée nói.

“Sóng không chiụ ngủ bao giờ

Hãy nhìn, nhìn kỹ thân ta bị xiềng

Trên mỏm đá nghiêng nghiêng vực thẳm

Canh gác hoài, thầm lặng, buồn tênh”.

Các Nữ thần đồng thanh đáp bằng giọng nghẹn ngào xúc động

“ Prométhée hỡi! Em nhìn

Mà bâng khuâng thấy mắt mình lệ rơi

Trước cảnh tượng thân Người khô héo

Trên núi này trĩu nặng xiềng gông

Vì chưng thống trị Ôlemp

Ngày nay là những vị thần mới lên...”

3- Tính cách nhân vật trung tâm được khắc họa một cách hết sức rõ ràng, nổi bật lên ba nét chính: có ý thức bất khuất và đúng mức. Prométhée đã làm được cái lẽ tất yếu của cuộc sống và hành động theo cái lẽ tất yếu đó... Bởi Prométhée tin tưởng ở sự tất thắng của cuộc đấu tranh. Cho nên bất khuất mà không nhằm lật đổ, bất khuất mà lòng tin và chờ đợi một sự bắt tay trở lại với kẻ thù một khi hắn nhận ra phải trái của hắn. Prométhée đấu tranh là đấu tranh với cái sai của Zeus nhằm cải tạo chứ không nhằm phủ định quyền bính của ThầnVvương.

Prométhée nói với các Nữ thủy thần:

- “ Ta biết rõ lòng hắn ta tàn nhẫn

Và sử dụng quyền hành độc đoán tùy nghi

Nhưng ta tin: một ngày kia tai họa nặng nề

Đổ sụp xuống thì thịnh tình kia dịu lại

Hắn sẽ phải buông xuôi cơn giận ấy

Và sẽ cùng ta tình bạn kết thân,

Cũng như ta sẽ khẩn trương đến với hắn, ân cần.”

Prométhée nói với thần Đại Dương:

“ Còn tôi số phận trước mắt mình sẽ cố

Chịu đựng kiên trì cho tới lúc mặc nhiên

Zeus kiêu căng sẽ hết giận trong lòng”

Prométhée đấu tranh không khoan nhượng nhưng lòng vẫn tin ở sự cải tạo của Zeus một ngày kia. Prométhée sẵn sàng làm hòa với một điều kiện: tự Zeus phải tháo bẻ xiềng xích cho Prométhée. Còn chờ đợi Prométhée cầu xin thì chớ có hòng!

Thế là rõ: thái độ đấu tranh của Prométhée thể hiện thái độ công dân rất đúng đắn của Eschyle: chống áp bức bất công, tàn bạo, làm cho quyền lực ngày càng tốt hơn chứ không nhằm phủ định nó. Trong vở Antigone, Sophocle cũng biểu thị một thái độ như thế đúng mức như vậy đối với chính quyền, qua nhân vật Hémon. Điều này rất phù hợp với tình hình xã hội Athènes ở nửa đầu thế kỷ thứ V trước công gnuyên khi cuộc đấu tranh đang xảy ra gay gắt giữa hai cơ chế tổ chức chính trị: qúy tộc đang nắm chính quyền, và cộng hòa dân chủ đang đối lập.       

Chúng ta có thể tiếp tục bàn về tư tưởng nghệ thuật của Prométhée bị xiềng trong một bài khác. Trong khuôn khổ hạn chế của một bài giới thiệu sơ lược, ta chỉ mới điểm qua một vài nét cơ bản của một vở kịch rất giá trị đã tồn tại hai mươi lăm thế kỷ nay. Văn sĩ Schlegel (Đức) nói: “Những tác phẩm khác của các kịch sĩ Hy Lạp là những bi kịch riêng lẻ này, nọ, nhưng PROMÉTHÉE BỊ XIỀNG chính là BI KỊCH đấy.”

NHÂN VẬT

QUYỀN LỰC

BẠO LỰC

HEPHAISTOS

PROMÉTHÉE

INAKHOS

HERMÈS

ĐỘI ĐỒNG CA CÁC NỮ THUY THẦN

ĐẠI DƯƠNG

QUYỀN LỰC

Ta đã tới chỗ cùng trời cuối đất

Xứ sở Xkytơ sa mạc không người

Hêphaixtôx ơi! Bổn phận anh là thực hiện

chẳng đơn sai.

Những mệnh lệnh của Cha anh truyền xuống:

Trói tên gian ác lên đỉnh núi cao hóc hiểm

Trong xích xiềng bằng sắt bẻ không tan,

Vì ngọn lửa hồng báu vật của riêng anh

Là cha đẻ của mọi nền kỹ thuật

Đã bị đánh cắp đem cho người trần tục.

10- Nên trước thần linh hắn phải cực hình.

Phải chi, trước Dớt uy quyền hắn biết uốn lưng

Và thôi ưu ái những người trần thế?

HÊPHAIXTÔX:

Hỡi Qquyền Lực và Anh, Bạo Lực!

Các vị đã hoàn thành sứ mệnh Thần Vương giao

Và giờ đây không gì giữ chân các vị lại chút nào!

Nhưng tôi, tôi không có đủ lòng can đảm

Dùng bạo lực trói vào mỏm đá nhọn bốn mùa

mưa bão lộng

Một vị Thần cùng máu mủ cho đang .

Dù sao tôi cũng tập trung nghị lực để làm,

20- Bởi trái lệnh cha, sẽ phải trả bằng giá đắt.

(với Prômêtê) - Hỡi người con có tâm hồn cao đẹp

Của nữ thần Têmix - hiền minh!

Chính trái lòng anh và cũng trái lòng mình

Mà tôi phải đóng đinh anh trong mớ

xích xiềng khôn gỡ,

Vào mỏm núi đá cao buồn bã đó..

Ở đây, tai anh sẽ không nghe thoáng một

thanh âm,

Mắt anh sẽ không còn trông thấy một người trần,

Mà bị thiêu đốt dưới mặt trời sáng trói,

Anh sẽ thấy dung nhan anh tàn lụi.

30- Quá muộn màng mới thấy bóng đêm đen

Che khuất ánh dương dưới áo sao mình’

Và vầng dương muộn màng xua sương sớm.

Nhưng sẽ mãi mãi trên mình anh trĩu nặng

Nỗi đau hiện thời đè xuống trên vai

Bởi kẻ cữu anh chưa xuất hiện trên đời.

Đây, kết quả bao nhiêu ân huệ

Cảu anh đó đối với người dương thế!

Là vị thần không sợ gì cơn giận của thần linh,

Anh đã vượt qua giới hạn quyền hành

40- Khi ban cho người thế những vinh quang

của họ.

Thưởng công ấy, anh sẽ được, trên hòn núi đá

Đứng mãi, không co chân, không ngủ, suốt đêm ngày,

Làm một cuộc canh phòng không có chút gì vui.

Anh sẽ than thở những lời than vô tận

Và những tiếng kêu rỉ rền ai oán

Không hiệu quả gì, bởi khó lòng lay chuyển

dạ Thần Vương;

Một chủ mới luôn luôn cứng cỏi tâm hồn.

QUYỀN LỰC:

- Nào, Hêphaixtôx hỡi! Sao anh cứ dùng dằng

chi mãi vậy ?

50- Làm quái gì cái trò thương hại vô duyên?

Lẽ nào anh không căm ghét vị thần

Đang bị tất cả các thần linh ruồng bỏ,

Đã lấy cắp cái đặc quyền của riêng anh đó

Trao vào tay cho những khách trần ai?

HÊPHAIXTÔX:

- Quan hệ bà con và nếp quen chung sống ở đời

Là một dây xích thiêng liêng bền chặt

QUYỀN LỰC

- Tôi đồng ý. Nhưng liệu anh có đủ sức

Để không tuân mệnh lệnh của Thần - Cha?

Có phải đây điều không đáng sợ hơn là…

HÊPHAIXTÔX

60- Anh, khi nào cũng nhẫn tâm và táo tợn!

QUYỀN LỰC

Dù thương khóc, cũng chẳng giúp

hắn thay tâm đổi tính

Đừng dằn vặt mình, chỉ mất công toi!

HÊPHAIXTÔX

Chà! Cái nghề sao đáng ghét quá trời!

QUYỀN LỰC

Sao lại ghét? Nói thực ra nghề của anh đâu phải

Là nguyên nhân của những nỗi tai ương hiệu tại!

HÊPHAIXTÔX

Tuy nhiên, giá rơi vào tay kẻ khác thì hơn!

QUYỀN LỰC

Mọi nghề chán ngang nhau, trừ nghề làm

chúa tể các thần,

Bởi ngoài Dớt chẳng ai có tự do hết thảy,

HÊPHAIXTÔX

Tôi biết thế nên chẳng có câu gì cưỡng lại .

QUYỀN LỰC

70- -Vậy thì anh hãy xiềng hắn lại ngay đi.

Đừng để Vua-Cha thấy anh đang nghiêng

ngả rụt rè,

HÊPHAIXTÔX

Người có thể thấy ti6I tay cầm xích sẵn.

QUYỀN LỰC

Quàng chặt xích xung quanh tay hắn

Với bụa kia dùng hết sức binh sinh

Nện khoẻ đi, đóng hắn ta vào mỏm đá bên ghềnh.

HÊPHAIXTÔX

Tôi đang đóng việc tôi làm không phải là vô hiệu.

QUYỀN LỰC

Nên khoẻ nữa, xiết thật chặt cho múi dây

không lỏng lẻo,

Bởi hắn ta có khả năng tìm cách thoát thân,

Kể cả trong tình huống rất nguy nan.

HÊPHAIXTÔX

80- Đây, một cánh tay đã xích chặt khôn hòng

tháo gỡ.

QUYỀN LỰC

Còng cánh tay kia, xiết mạnh vào chút nữa!

Cho hắn biết rằng Thần Vương còn nhanh trí

gấp trăm!

HÊPHAIXTÔX

Ngoài Prômêtê, chẳng một ai có thể phàn nàn (+)

Về việc tôi làm đó một câu chính đáng

QUYỀN LỰC

Vậy anh hãy đóng xuyên qua ngực hắn

Đầu nhọn đinh thép này. Nện thật khở,

nghe không?

HÊPHAIXTÔX: - (với Prômête)

Thương hỡi, Prôtêmê! Tôi đau xót trong lòng

Trước những nỗi tấm thân anh đau đớn!

QUYỀN LỰC

Kìa anh vẫn dùng dằng, than vãn

90 - Cho kẻ thù của Dớt, ngang nhiên?

Khéo lại được rỉ rên than khóc chính mình!

HÊPHAIXTÔX

Anh đang thấy một cảnh tượng khó càm lòng

cho được.

QUYỀN LỰC: -

Tôi thấy hắn đáng chịu điều hình phạt.

Nào, xiết đai này vào bụng dưới hắn, mau lên!

HÊPHAIXTÔX

Tôi đành nghe, miễn cưỡng mà làm!

Anh không cần phải ra lệnh cho tôi dồn dập vậy!

QUYỀN LỰC

Cứ ra lệnh. Tôi còn muốn gào lên nữa đấy!

Nào xuống đây, dùng sức mạnh cánh tay

Thuồn chân hắn ta vào cái còng này!

HÊPHAIXTÔX

100- Nên mạnh đi, xiết chặt vào da thịt,

Vì chưng kẻ sẽ đưa ra phán quyết

Việc của anh là một ông chủ mới đáng coi chừng!

HÊPHAIXTÔX

Lời kia, và mặt ấy, khéo tươong đương!

QUYỀN LỰC

Cứ thương xót, nếu như lòng anh muốn!

Nhưng đừng trách tôi là to gan táo tợn

Và tâm hồn cứng cỏi khô khan,

HÊPHAIXTÔX

Ta đi thôi, cả tay chân hắn đã xiềng trất chắc!

QUYỀN LỰC: -(với Prômêtê)

Giờ mi cứ tha hồ mà ngỗ ngược,

110- Tuỳ sở thích ban cho lũ phù sinh gang tấc

những đặc quyền ăn cắp của thần linh!

Chúng làm gì nên, cái lũ khách trần

Cho mi được giảm nhẹ điều đau khổ?

Các thần gọi mi “ KẺ LO XA” thì quá

Chính mi đang cần có một “ KẺ LO XA”

Để tìm xem có gỡ nổi bao giờ

Cho mi khỏi những mối xiềng tinh vi xiết chặt.

(Họ cùng đi ra)

PRÔMÊTÊ-

Hỡi tinh khí thiêng liêng,

Hỡi những ngọn gió, nhanh tuyệt vời đôi cánh,

12o- Hỡi nguồn suối những dòng sông dài rộng,

Muôn triệu nụ cuời của sóng biển khơi!

Hỡi trái đất, mẹ sinh ra tất cả mọi loài

Và Người, hỡi Thái Dương!

Con mắt biết nhìn thông mọi việc!

Ta kêu gọi, xinh cãc Người chứng thực:

Hãy nhìn xem!

Một thần linh đang bị thần linh đối xử thế này đây!

Hãy nhìn xem!

Những cực hình gớm ghê ta phải chịu đêm ngày

Và còn phải chịu trong muôn nghìn năm tới!

130- Đây xiềng xích nhuốc nhơ mà vị chỉ huy

trẻ tuổi

Của các đấng thần linh hạnh phúc vĩnh hằng

Đã phát minh chống lại một mình ta!

Thân ôi! Than ôi!

Ta khóc than những đau thương đang chịu bây giờ

Và những nỗi khác tương lai chờ đợi sẵn.

Cho tới ngày nào đây mắt ta hòng chứng kiến

Chấm dứt hoàn toàn mọi nỗi thương đau?

Nhưng ta nói gì đây? Tương lai, ta biết rõ làu làu

Ta biết trước và biết vẹn tròn tất cả.

Sẽ không đến với ta một tai ương dù nhỏ

140- Mà ta không thấy rồi ngay từ buổi hôm nay.

Phải chịu cho tròn, bền bỉ càng hay

Cái kiếp sống số phận đà định trước

Ta biết rõ không thể nào chống được

Với sức mạnh diệu kỳ của Tất Yếu xảy ra

Nhưng ta không sao im lặng được bao giờ

Về những chuyện đang xảy đến với ta trong

hiện tại,

Cũng không thể không giữ gìn miệng lưỡi.

Chính vì những đặc ân mang đến cho ngời trần

Mà ta phải trói mình vào dưới ách gian truân

150- Của TẤT YẾU: ôi, xiết bao bất hạnh!

Ta đã lấy, trong một thân cây a ngùy, hạt giống

Của Ngọn Lửa Hồng mà ta đánh cắp mang đi

Với khách trần gian nó là thầy dạy mọi nghề

Và một kẻ đỡ đần vô giá.

Đấy những tội mà ta mang cả vào mình hậu quả

Bị đóng chặt vào xiềng này và treo lơ lửng trời cao

Chao ôi ! Tiếng đâu ngọt ngào.

Hương đâu bay đến dạt dào xung quanh!

Hương từ một đấng thần linh, 160- Một khách trần, một bán thần, thoảng đưa?

Ai chăng trên đỉnh non già,

Cuối trời, đến ngắm nỗi ta dãi dầu?

Muốn gì ta nữa hay sao?

Hãy trông cho rõ trước sau ngọn nguồn,

Xích xiềng nào trói tay chân

Họ giam ta, một thiên thần đáng thương,

Kẻ thù Dớt, chịu phần căm oán

Của mọi thần ở chốn thiên cung

Bởi thương nhân loại vô ngần!

170- Kìa đâu đây nữa tiếng chim dập dìu?

Không tung cánh vỗ xạc xào

Tới gần ta, thảy xem chiều đáng kính!

ĐỘI ĐỒNG CA

Người chớ sợ: bạn hiền một tốp

Tung trời mây cánh đập tơi đây

Thiết tha, trên mỏm núi này,

Sau bao vất vả trái lời phụ thân

Ngọn gió nhanh đưa chân tới chốn

Tiếng sắt kêu búa nện ầm vang

Vọng sâu vào tận hang cùng

180- Đuổi cơn bẽn lẽn ngượng ngùng đi xa,

Không kịp cả mang giày mang dép

Vội lao mình trên chiếc xe mây..

PRÔMÊTÊ

Hỡi than ôi! Hỡi than ôi!

Con nàng Thêtis tuyệt vời lắm con!

Con Đại Dương dập dồn sóng trải,

Cuộc liên hồi quanh trái đất kia,

Sống không chịu ngủ bao giờ,

Hãy nhình, nhìn kỹ, thân ta bị xiềng

Trên mỏm đá nghiêng nghiêng vực thẳm,

190- Canh gác hoài, thầm lặng buồn tênh!

ĐỘI ĐỒNG CA

Prômêtê hỡi! Em nhìn

Mà bâng khuâng thấy mắt mình lệ rơi

Trước cảnh tượng thân Người khô héo

Trên núi này nặng trĩu xiềng gang

Vì chưng thống trị O-lemp

Ngày nay là những vị thần mới lên

Theo những lệ hiện hành tân tiến

Dơx trị vì độc đoán tuỳ nghi

Giờ đây truất sạch mọi bề

200- Quyền uy các vị Thần xưa Khổng Lồ.

PRÔMÊTÊ

Ôi! Sao hắn chẳng đẩy ta vào đất

Dưới cả miền Hađex xa xôi,

Nơi bao kẻ chết ngập vùi

Giữa miền vô tận cách vời Tac-la

Sau khi đã, theo đà man rợ

Trói ta vào một mớ xiềng gông,

Muốn thu khôn dễ thoát vòng

Để không thần thánh, khách trần vui reo,

Còn hơn chịu mưa dầu gó dãi

210- Bây giờ đây khổ ải thương đau

Than ôi! Chua xót trăm chiều,

Mà quân thù được ra màu thoả thuê!

ĐỘI ĐỒNG CA

Thần nào tâm địa đáng chê

Cứng lòng đến nỗi vui vì Người đau?

Trần gian ai chẳng ưu sầu

Như em trước kẻ thân yêu cực hình

Trừ chăng Dơx, đấng thần linh

Luôn luôn giận dữ quyết tình nhẫn tâm

Thanh trừng dòng họ Uran

220- Không dừng sấm sét khi hờn chưa nguôi,

Hoặc khi ai cướp mất rồi

Cái quyền uy dễ mấy người cầm tay!

PRÔMÊTE,

Tuy nhiên, ta chắc chắn, dẫu rằng đầy đoạ

Bởi những xích xiềng bất diệt này đây

Hắn cần ta nhất đình phải có ngày,

Tên đầu lĩnh những Đấng vĩnh hằng hạnh phúc,

Để thông báo cho hắn ta cảnh giác

Mà đề phòng hậu quả một âm mưu

Sẽ đoạt của hắn ta cưa biết lúc nào

230- Cả vương trượng và vinh quang tuốt tuột.

Khi đó ta không để những câu đường mật

Của cô nàng Thuyết phục cuốn lôi ta,

Và dẫu Thần Vương đe doạ nặng nề

Cũng không thể khiến lòng ta run sợ

Diều bí mật sẽ không bao giờ tiết lộ

Khi trên mình ta những xiềng xích dã man

Hắn chưa tháo đi và chưa chịu bồi thường

Thật thích đáng cho những điều xúc phạm!

ĐỘI ĐỒNG CA

Người kiêu hãnh, kiếp dù quằn quại,

240- Không cúi đầu, vẫn nói tự do

Nhưng em cảm thấy buồn lo

Kinh hoàng, xao xuyến nặng nề con tim

Số phận Người khiến em run sợ

Liệu con đường gian khổ về sau

Sẽ còn tiếp diễn đến đâu

Mới mong chấm dứt nỗi đau của Người?

Khôn thể lựa những lời dịu bớt

Tính tình con Crônôx, Thần Vương

Làm cho xiêu được tấm lòng…

PRÔMÊTÊ

250- Ta biết rõ lòng hắn ta tàn nhẫn

Sử dụng quyền dộc đoán tuỳ nghi.

Nhưng ta tin: một ngày kia, khi tai hoạ nặng nề

Đổ sụp xuống, thì tính tình kia dịu lại.

Hắn sẽ phải buông rơi cơn giận ấy

Và sẽ cùng ta tình bạn kết thân,

Cũng như ta sẽ khẩn trương đến với hắn ân cần

NHẠC TRƯỞNG

Hãy tiết lộ cho chúng em được rõ

Vì lý do nào bị Thần Vương giam giữ

Và đối xử khắt khe tàn ác, đê hèn.

269- Hãy cho chúng em được biết hết căn nguyên

Nếu Người thấy nói ra mà chẳng ngại.

PRÔMÊTÊ

Quả thực với ta, chỉ nhắc tới đã là chua xót!

Mà lặng đi càng nặng nỗi đau thương.

Cả hai bên đều xao xuyến bàng hoàng,

Từ các thần linh buông mình trong oán hận

Và giữa họ sự bất hoà xảy đến

Kẻ muốn đẩy Crônôx đi rời khỏi ngồi trời

Hòng chuyển cả quyền hành cho Dơx nắm

trong tay.

Kẻ ngược lại thì đấu tranh kiên quyết

270- Hòng ngăn cản không bao giờ để Dớx

Chiếm được quyền thống trị các thần linh

Ta đã lựa những câu khuyên khôn khéo chân tình

Góp với các Khổng Lồ con Uranos và Trái Đất

Nhưng họ không nghe, họ khinh dùng mưu chước,

Tin ở sức mình họ tưởng đâu có thể dễ như không

Dùng bạo lực giản đơn chiếm đoạt ngai vàng!

Nhưng ta, thì mẹ ta - Thêmix hoặc Gaia cũng vậy

Tên gọi khác nhau mà cùng chung hình thái

Đã bao lần nói cho ta biết trước tương lai

280- Sẽ diễn biến ra sao những lúc sau này,

Rằng nhờ mưu mẹo chứ không phải

bạo quyền và sức mạnh

Mà ngôi thống trị vào tay người chiến thắng

Ta giãi bày thông tỏ mọi điều trên,

Nhưng họ không thèm ban cho ta đến cả

một cái nhìn!

Trong tình huống ấy, ta nghĩ bụng: với ta tốt nhất

Là kéo cả mẹ ta đứng về phía Dơx

Hắn sẽ vui lòng theo nhã ý mẹ con ta

Chính nhờ những câu khuyên nhủ thực thà

Của ta đó, mà cái địa ngục Tacta đen ngòm

thăm thẳm

290- Đang giam giữ Crônôx cổ xưa cùng

toàn phe cánh

Đó, những việc ta đã từng làm cho ông chủ

của muôn thần

Và đây, các nàng trông những hình phạt

đau thương

Hắn sử dụng để đền ơn ta thủơ trước!

Đây cái tệ hại vốn đi đôi cùng bạo ngược

Là thiếu lòng tin ở cả bạn bè

Còn cái điều các nàng hỏi han ta:

Vì sao hắn đoạ đày ta như vậy,

Ta sẽ nói cho các nàng hay mọi nỗi:

Ngay sau khi đoạt cho mình ngôi báu của cha xong,

300- Hắn ban đặc ân cho tất cả các thần

Và định ngôi thứ trong triều đình của hắn

Nhưng không đếm xỉa tới khách trần khốn nạn

Hắn còn toan huỷ diệt giống người

Để sinh ra một giống mới lên thay.

Không ai ngoài ta dám cưỡng lại điều hắn ta

dự định.

Một mình ta dám đứng lên can đảm

Ngăn không để người trần nát thịt tan xương

Bước xuống âm ty, nơi Hađex suối vàng

Đây duyên cớ vì sao ta phải

310- Gập mình dưới sức nặng đè oan trái

Cửa nhứng đau thương thê thảm xót xa.

Vì thương xót trần gian như thể ruột rà

Mà ta bị khinh rẻ, không đáng người thương xót.

Thế là họ đoạ đầy ta khắc nhiệt

Cảnh tượng này nhục cho Dớx biết bao nhiêu!

ĐỘI ĐỒNG CA

Prômêtê ơi! Tim sắt đa mới không thông cảm

Nỗi Người đang đau đớn lâm li

Than ôi! Trông thấy làm gì

320- Ai xui chứng kiến nỗi kia của Người!

Càng nhìn càng xót xa thay!

PRÔMÊTÊ

Nhìn ta khổ quả đau lòng bạn hữu.

NHẠC TRƯỞNG

Có phải tình thương kia Người còn biểu hiện

cao hơn?

PRÔMÊTÊ

Đúng! Ta đã chấm dứt đi bao nỗi kinh hoàng

Mà cái chết gây cho người trần thế.

NHẠC TRƯỞNG

Người đã vân dụng phương thuốc gì cho họ?

PRÔMÊTÊ

Đặt vào lòng người niềm hy vọng mông lung

NHẠC TRƯỞNG

Ân huệ quý sao cho những khách trần!

PRÔMÊTÊ

Còn hơn thế, ta đã cho họ lửa.

NHẠC TRƯỞNG

330- Và giờ đây, ngọn lửa hồng vẫn đó

Trong bàn tay cảu những vật phù sinh?

PRÔMÊTÊ

Phải! Và rồi đây họ sẽ tập tành

Bao nhiêu thứ, luyện tay nghề, kỹ thuật.

NHẠC TRƯỞNG

Có phải bởi những lý do này nên Dơx..

PRÔMÊTÊ

Hành hạ ta không giây phút nào ngơi?

NHẠC TRƯỞNG

Không giới hạn nào ư cho đau xót của Người?

PRÔMÊTÊ

Không! Ngoài thời hạn hắn tuỳ nghi ấn định.

NHẠC TRƯỞNG

Thế sự tuỳ nghi ấy sẽ do từ đâu đến?

Hy vọng gì? Người sẽ không thấy mình đã

phạm lầm sai?

340- - Như thế nào ư? Em khó nói nên lời

Và Người cũng bực lòng nghe em nói

Nhưng chuyện đó ta tạm thời gác lại!

Hãy tìm phương thoát khỏi hoạ trầm luân!

PRÔMÊTÊ

Đứng bên ngoài thì dễ nói nhứng lời khuyên

Và dễ chê trách những người trong cuộc.

Nhưng mà ta, những câu đó ta đều đã biết

Chính tự lòng, phải, chính tự lòng ta dại dột

thiếu khôn ngoan,

Ta đã không chối cãi việc ta làm

Đau đớn ấy chính tự mình ta chuẩn bị

350- Vì mục đích muốn cứu dân độ the .

Tuy nhiên, ta có nghĩ đau tới hình phạt hôm hay

Không nghĩ mình sẽ gầy nhom trên mỏm đá này

Thân đóng chặt vào đỉnh núi cô đơn vắng vẻ

Nhưng thay vào tiếng khóc thương rên rỉ

Cho những nỗi niềm hiện tại thương đau

Hãy hạ cánh xuống đây trên mặt đất, ngõ hầu

Được nghe rõ số phận ta sắp tới

Các nàng sẽ biết vẹn toạn hết thảy

Hãy nghe, nghe theo lời khẩn nguyện của ta

360- Thông cảm cho ta những khổ nhục bây giờ.

Cái bất hạnh thường lang thang đây đó

Và đậu xuống trên kẻ này hay người nọ

NHẠC TRƯỞNG

Hỡi Prômêtê!

Em vâng lĩnh ỹ Người kêu gọi,

Chân vội vàng bỏ vội xe hương

Cánh nhanh bay vút mọi miền

Và làn tinh khí đường bay chim trời.

Hạ cnáh xuống một nơi lởm chởm

Em muốn nghe tường tận trước sau

370- Tiếng ai kể lại gót đầu

Vẹn tròn những truyện khổ đau của Người!

(thần Đại Dương tới cưỡi trên con quái vật Gripphông mình sư tử, đâu và và cánh diều hâu, tai ngựa, bờm vây cá)

ĐẠI DƯƠNG.

Hỡi Promêtê!

Để tời thăm anh tôi làm cuộc hành trình xa lắc

Trên lưng chim đôi cánh cực nhanh này

Tôi chỉ huy, tôi điều khiển đường bay

Chẳng phải bằng dây cương mà chỉ bằng ý muốn

Anh nên biết tôi thông cảm nỗi anh bất hạnh

Tình máu mủ ruột ra phải vậy, đúng không anh?

Nhưng hãy gạt sang bên chuyện máu mủ

thâm tình.

3890- Chẳng có ai bằng anh được tôi

quan tâm chăm sóc.

Anh sẽ nhận lời tôi là sự thực

Và tính tôi không ưa điều xu nịnh ba hoa

Nào hãy chỉ tôi xem có giúp anh gì

Anh sẽ chẳng bao gìờ dám bảo

Rằng anh có một bạn thân yêu dấu

Đáng cậy tin hơn được Đại Dương này

PRÔMÊTÊ

Kìa sao! Ngài nữa cũng sang đây

Để thấy cảnh tôi bị hành hình đau đớn

Sao ngài dám lìa dòng sông rộng lớn (*)

390- Mang tên Ngài và những hang động

thiên nhiên

Đã tạo nên trong đá núi sẵn sàng

Cho xứ sở sản sinh ra sắt?

Có phải ý định Ngài tới đây quan sát

Chia sẻ cùng tôi điều bất hạnh đau thương?

Hãy nhìn xem đây cảnh tượng đau lòng

Tôi bạn của Dớx, người đã giúp hắn đoạt

quyền thống trị,

Đang bị hắn nhẫn tâm đày đoạ

Chua xót thế này; Ngài hãy nhìn xem!

ĐẠI DƯƠNG

Hỡi Prômêtê!

400- Tôi đã nhìn và muốn cùng anh

bày tỏ nỗi niềm,

Muốn khuyên bảo một lời khuyên bổ ích

Dẫu anh rất thông minh, có nhiều hiểu biết

Hãy tự biết mình và sống thức thời hơn

Bởi giờ đây trên xứ sở các thần

Một vua mới đã nắm quyền cai quản

Nếu anh tiếp tục vắng những lời sắt đanh sắc nhọn

Thì dù ở xa trên đầu anh cách mấy tầng mây

Dớx vẫn nghe tiếng anh rành rọt từng lời

Và khi đó đối với anh những nỗi đau hiện tại

410- Chỉ là một trò đùa không hơn không kém

Nào anh bạn đáng thương bất hạnh: hãy xua tan

Khỏi lòng anh nỗi oán hận ngập tràn

Tìm cách thoát những cực hình đang chịu

Anh có thể nghĩ những câu tôi khuyên bảo

Chỉ hoàn toàn nhảm nhí huyên thuyên

Nhưng dẫu sao tôi vẫn tin chắc rằng

Chính những câu nói kiêu căng ngạo nghễ

Đã mang đến cho anh mọi điều phiền luỵ

Anh chẳng trở nên khiêm tốn chút nào

420- Không chịu uốn mình khuất phục

trước thương đau

Chẳng những thế với cực hình trước mắt

Con muốn chuốc thêm những nỗi buồn đau khác

Vậy nếu anh muốn nhận tôi làm chủ của anh

Thì làn roi kia đang quất xuống trên mình

Đừng phản kháng! Nên nhớ rõ mình đang dụng tới

Một đấng quân vương độc tài rắn rỏi

Cai quản muôn loài, không phải báo cáo cùng ai

Và giờ đây, tôi sẽ cố thử một bài

Tìm mọi cách cứu anh ra nếu được

430- Trong chờ đợi, anh hãy giữ thái độ ôn tồn

đôi chút

Hãy chế ngự mình, đừng phản đối kêu ca

Anh là một thần linh tế nhị chẳng ai bì

Há chẳng biết một lời không thận trọng

Thường mang đến những cực hình cay đắng?

(Còn tiếp)

Nguồn: Bi kịch Hy lạp (Prométhée bị xiềng; Edipe làm vua; Antigone; Electre; Médée; Alceste). Hoàng Hữu Đản dịch theo bản tiếng Pháp Eschyle, théâtre complet, traduction, notices et notes par Émile Chambry, Garnier – Flammarion, Paris 1964”; và Les grands tragiques grecs của De Rochefort, collection des grands classiques français et étrangers, Paris V. Bản thảo của nhà văn Hoàng Hữu Đản gửi nhà văn Triệu Xuân.