LỜI NÓI ĐẦU

“Hãy biết nhìn kỹ vào những ngày cuối rốt của cuộc đời và đừng gọi một kẻ nào là người có hạnh phúc khi anh ta chưa bước trọn bước đường trần thế của mình mà không trải qua một  bất hạnh nào”.

Thành Thèbes ở xứ Béotie miền trung Hy Lạp. Cadmos, con trai của Agénor vua xứ Phénicie (Syrie ngày nay) có một người em gái xinh đẹp bị Zeus bắt cóc. Thương em, Cadmos đi tìm khắp mọi phương. Tới bờ sông Isménos ở Béotie thì chàng dừng chân, dựng lên một thành phố đặt tên là Cadmée, sau này là Thèbes.

Truyền thuyết về thành Thèbes là một chuỗi liên hoàn những chuyện cực kỳ bi thảm; nó là một nguồn phong phú cho bao nhiêu tác phẩm sân khấu về sau. Truyền thuyết đó xoay quanh số phận gia đình Lapdacos. Lapdacos là cha của Laios vua thành này. Laios lấy Jocaste lâu ngày mà không có con. Hai vợ chồng đi cầu tự. Thần Apollon cho biết họ sẽ sinh được một người con trai như ý muốn, nhưng đứa con trai đó lớn lên sẽ giết cha và lấy mẹ mình. Để tránh hậu họa như lời sấm báo trước, ngay sau khi đứa bé sinh ra, Laios và Jacaste đã giao nó cho một người đầy tớ đem lên núi Cithéron giết đi. Nhưng rồi hai mươi năm sau, câu sấm của thần đã ứng nghiệm.

Một chàng trai - tên chàng là Édipe, hoàng tử xứ Corinthe, trong lúc tranh chấp lối đi, đã giết chết một ông già tại một ngã ba đường hẻo lánh xa xôi… Sau đó, chàng trai lại cứu được nhân dân thành Thèbes khỏi họa con Sphynx. Đó là một con quái vật mặt đàn bà, mình sư tử, vô cùng dữ tợn. Nó chặn đường khách qua lại, đặt ra một câu hỏi bí hiểm. Ai không trả lời được thì lập tức nó xé thịt nhai xương. Hàng năm, hàng nghìn người dân thành Thèbes đã bị nó ăn thịt như vậy. Édipe đi qua, nó chặn lại hỏi:  “con gì sáng đi bốn chân, trưa đi hai chân, chiều đi ba chân?”.

Édipe bình tĩnh trả lời: đó là con người - bé thì bò, lớn đi, già chống gậy. Con Sphynx thua, nhảy xuống vực sâu tự tử. Nhân dân thành Thèbes thoát tai hoạ từ đấy. Họ tôn Édipe lên làm vua thay ông vua trước mất tích. Édipe lấy bà hoàng hậu góa còn rất trẻ làm vợ và sinh được bốn người con, hai trai là Polynice và Etéocle, hai gái là Antigone và Ismène.

Khi con cái đã lớn khôn, Édipe đang sống trong vinh quang tuyệt đỉnh, thì một tai hoạ xảy ra, thành Thèbes bị bệnh dịch, người chết khắp các đường phố ngổn ngang. Hỏi thần Apollon, thần cho biết rằng bệnh dịch chỉ chấm dứt bao giờ tên hung thủ giết vua Laios xưa, hiện còn ở trong thành, được phát hiện ra và trừng trị bằng một bản án trục xuất hoặc tử hình. Thương dân, Édipe nhận trách nhiệm truy tìm tên hung thủ. Sau một cuộc điều tra rất chính xác, Édipe đã tìm ra manh mối hung thủ giết vua Laios xưa kia chính là ông, là đứa bé sơ sinh mà Laios và Jacaste đã giao cho người đầy tớ mang lên núi Cithéron giết đi để tránh cho câu sấm thần Apollon khỏi ứng nghiệm. Trước sự thật đắng cay, Jocaste tuyệt vọng tự tử, Édipe tự móc mắt mình và trục xuất ra khỏi thành, đúng như mệnh lệnh mà ông đã ban ra.

Nhưng số phận chưa buông tha dòng họ Lapdacos. Trong lúc cô con gái Antiogone hiếu thảo dắt cha đi biệt xứ tha hương rồi chết tại đất Colone thuộc Athènes, thì ở Thèbes hai con trai của Édipe chia nhau làm vua cai trị nước. Họ ước định với nhau mỗi người làm vua một năm, thay đổi nhau. Nhưng Etéocle là em, say mùi quyền vị sau một năm làm vua, đã thông đồng với cậu là Créon để chiếm đoạt ngai vàng cho riêng mình, không chịu trả lại cho anh như qui ước. Polynice bị truất ngôi chạy sang Argos, lấy con gái vua Adraste rồi thuyết phục được Adraste cất một đạo quân hùng mạnh do Polynice chỉ huy cùng với sáu tướng khác trong đó có Adraste sang đánh Thèbes để chiếm lại ngai vàng.

Tại bảy cổng thành, chống cự với bảy tướng Argos là bảy tướng của Thèbes do Eteócle chỉ huy. Cuộc chiến đấu xảy ra ác liệt. Hầu hết các tướng đều chết hoặc bị trọng thương. Hai bên thoả thuận với nhau để Etéocle và Polynice đánh nhau một trận tay đôi, ai thắng là bên ấy thắng. Kết quả là cả hai anh em đều chết, hai thi thể chồng lên nhau giữa chiến trường. Quân Argos thua rút lui, để lại nhiều xác chết. Quyền thống trị Thèbes rời vào tay Créon. Quyết định đầu tiên của Créon là xuống lệnh cho mai táng Etéocle như một vị anh hùng cứu nước, còn thi thể Polynice thì để mặc cho đàn chó đói và muông chim ăn thịt, cấm không cho ai mai táng, khóc than. Ai trái lệnh sẽ bị tử hình.

Xót tình máu mủ, Antigone đã bất chấp lệnh cấm cua Créon mai táng cho anh. Nàng bị bắt và bị Créon xử tử, ai khuyên bảo hắn cũng ngoan cố không chịu nghe. Cuối cùng Antigone đã tự thắt cổ chết trong hang đá, kéo theo cái chết của Hémon con trai Créon, người yêu của nàng, và cái chết của hoàng hậu Eurydice vợ của Créon. Còn lại một mình hắn trong lâu đài Lapdacos xưa đông đúc yên vui, nay chết sạch, hoang tàn. Hắn sinh điên.

Truyền thuyết gia đình Lapdacos là như vậy. Sophocle đã lấy truyền thuyết đó làm đề tài và sáng tạo ra ba kiệt tác: Édipe làm Vua, Édipe ở Colone và Antigone.

Vở Édipe làm Vua có một kết cấu hết sức chặt chẽ, sự kiện này móc nối sự kiện kia, chi tiết này ăn khớp với chi tiết nọ, hành động kịch luôn luôn biến chuyển khiến cho khán giả đi từ hồi hộp này sang hồi hộp khác, trong khi sự thật cứ hiện rõ dần trên sân khấu và trong lương tâm đầy đau xót, kinh hoàng.

1 - Nhân dân thành Thèbes đang bị một bệnh dịch kinh khủng hoành hành, tay cầm cành lá, đổ tới trước cung điện vua Édipe, xin vua tìm phương cứu chữa. Cũng là lúc Créon được Édipe phái sang Delphes hỏi ý kiến thần Apollon vừa về, báo cho vua biết chỉ thị của Thần là phải truy tìm tên hung thủ giết vua Laios xưa, hiện ở trong thành phố, để tử hình hoặc trục xuất đi thì bệnh dịch mới yên. Đội đòng ca dâng lời cầu nguyện.

2 – Édipe vừa công bố lệnh truy tầm hung thủ, thì vị tiên tri danh tiếng Tirésias đến. Vua hỏi ý kiến, Tirésias từ chối không trả lời. Vua đe doạ trừng trị thì Tirésias mới nói rằng tên hung thủ giết vua xưa chính là Édipe. Édipe cho rằng Tirésias cùng Créon âm mưu trục xuất ông đi để chiếm ngôi vua. Đội đồng ca biểu thị nỗi bâng khuâng thương cảm trước số phận đang đe doạ ông vua mà nhân dân cả nước rất đỗi yêu mến.

3 – Édipe tranh cãi với Créon, buộc tội Créon phản bội mình… Jocaste, được biết nguyên nhân cuộc tranh cãi là do những lời Tirésias vừa tiết lộ. Để chứng minh rằng sấm ngôn của thần không đúng, bà kể lại câu chuyện của bà: Apollon cũng đã báo cho vợ chồng bà rằng đứa con trai mà bà sinh ra sẽ giết cha, lấy mẹ. Nhưng đứa con ấy mới sinh được ba ngày, Laios đã cho người đem lên núi Cithéron giết đi. Và Laios thì đã chết vì một bọn cướp người nước ngoài giết tại một ngã ba đường, đúng ngã ba đường mà Édipe đã giết chết ông già mấy mươi năm về trước. Do sự trùng lặp đó, Édipe bắt đầu nghi ngờ, và kể lại cho Jocaste nghe câu chuyện của mình. Cũng vậy, Édipe là con Polybe vua xứ Corinthe, cũng vì thần Apollon cho biết sẽ giết cha và lấy mẹ nên đã bỏ nhà ra đi. Đến cái ngã ba đường ấy thì vì tranh chấp lối đi, Édipe đã đánh chết một ông gìa, tầm vóc dáng điệu giống như Jocaste tả về Laios… Édipe bắt đầu tin lời ông thầy bói. Ông khẩn khoản yêu cầu Jocaste cho gọi người đầy tớ đã chứng kiến cái chết của vua Laios về cho ông hỏi. Jocaste bối rối tâm thần. Đội đồng ca nguyện cầu cho lòng tôn kính thần linh mãi mãi được duy trì.

4 - Một người Corinthe sang báo với Édipe là vua cha Polybe vừa mới chết và nhân dân đợi ong về để tôn ông lên ngôi báu. Édipe hơi yên lòng về vế đầu câu sấm. Nhưng mẹ còn đó. Ông sợ vế thứ hai câu sấm cho nên không dám về. Người đưa tin cho biết Édipe không phải là con của Polybe và Mérope, mà là một đứa bé bị cha mẹ bỏ rơi ở núi Cithéron,do một người chăn cứu lúc đó cho ông ta và ông ta đem về dâng vua Polybe.

Đến đây, Édipe bỏ việc truy tìm hung thủ, vì coi như xác định rồi, để chuyên sang tìm lai lịch của mình. Cha mẹ mình là ai? Sao lại bỏ rơi mình trên núi Citheron? Có phải mình là con của Laios?

Về phần Jocaste, khi ông già Corinthe kể lại chi tiết cái việc ông nhận đứa bé chân sưng vù từ tay người chăn cừu ở núi Citheron, thì bà đã xác định được số phận bi thảm của bà rồi. Bà khẩn khoản khuyên Édipe thôi đừng gặp người đầy tó cũ nữa. Nhưng Édipe không chịu nghe, quyết tìm cho kỳ được sự thật. Jocaste đau khổ bỏ đi, người đầy tớ cũ tới, sau khi bị đối chất với ông gìà Corinthe, người đầy tớ cũ của Jocaste thừa Édipe chính là đứa trẻ sơ sinh, con của Laios và Jocaste bị cả hai người giao cho ông ta đưa lên núi Citheron giết đi để tránh sự ứng nghiệm của câu sấm Apollon: đứa trẻ lớn lên  sẽ giết cha lấy mẹ… nhưng đầy tớ vì nhân đạo đã không nỡ giết mà trao nó cho người chăn cừu Corinthe. Édipe biết toàn bộ sự thật đau xót, tuyệt vọng bỏ vào. Đội đồng ca khóc thương cho số phận bi thảm của Édipe.

5 - Viên sĩ quan hoàng cung ra, kể lại việc Jocaste tự tử  và Édipe để tự trừng phạt mình đã tự móc đi cả hai con mắt… Édipe xuất hiện, máu me đầm đia, xin với Créon thương xót chăm sóc hai con gái của ông (Antigone và Ismène), từ giã các con rồi tự trục xuất mình ra khỏi thành phố… Đội đồng ca thương xót cho số phân con người.

Vở kịch kết thúc ở đây.

Bi kịch cổ Hy lạp chưa có vở nào kết cấu chặt chẽ, logic, hành động kịch luôn luôn phát triển và gây hồi hộp liên tục từ đầu đến cuối như Édipe làm vua.

Mọi chi tiết đều có một quá trình phát sinh  và biến chuyển, hoàn toàn ăn khớp với nhau. Lời thơ gọn gàng cô đọng, nặng ý nghĩa triết lý; xúc động biết bao khi nghe Édipe từ biệt các con và tiên đoán tương lai đau khổ cô đơn của con sau này. Những đoạn đối thoại không một lời thừa, thiếu. Những màn đồng ca, đi sát từng bước đi của tình tiết, biểu hiện sâu sắc chính những nỗi lòng của công chúng đối với một con người hoàn thiện vô tội mà bị vùi dưới một số phận đau thương bi thảm nhất trần gian.

Chủ đề vở kịch bi kịch nhất trong văn học là gì?

Toàn bộ vở kịch làm nổi bật lên ba điểm:

1 - Mỗi người có một số phận định trước. Dù muốn làm gì để chống lại thì cũng không thoát khỏi số phận tiền định của mình. Laios và Jocaste giết con đi ngay từ lúc sơ sinh để tránh khỏi số phận lại phạm thêm một tội ác vô đạo giết con. Édipe bỏ Corinthe đi biệt xứ để tránh cho lời sấm của thần Apollon không ứng nghiệm được vào mình chính lại là đưa chân lên con đường giết cha và lấy mẹ… Giải thích làm sao được khi chính những con người tài hoa, lương thiện nhất như Édipe lại bị số phận bi thảm nhất đeo đẳng dập vùi?

2 - Không tránh được số phận tiền định tức là phải chấp nhận. Nhưng chấp nhận số phận như thế nào cho xứng đáng con người, đó là vấn đề Sopocle muốn nêu lên trong vở kịch. Có hai cách, hai thái độ:

- Một là: chấp nhận với một thái độ tiêu cực, bằng một phản ứng tội ác ích kỷ như Laios giết con để tránh hậu họa cho bản thân.

- Hai là: chấp nhận với một thái độ tích cực, bằng một phản ứng hy sinh quên mình vì nghĩa vụ lớn, vì tình thương như Édipe đã làm.

3 - Dù cho số phận có đến thế nào đi chăng nữa thì con người luôn luôn vẫn cứ phải chịu trách nhiệm về những hành vi tự giác của mình, không hèn nhát đổ cho số phận.

Édipe là môt ông vua, là một người con và người chồng, là một người cha và người anh, nhưng trước hết là một con người. Là vua, Édipe đã tìm đủ mọi cách cứu dân ra khỏi bệnh dịch hiểm nghèo. Nhận chỉ thị của Thần, ông đã công bố mệnh lệnh truy tìm cho kỳ được hung thủ giết vua Laios xưa và trừng phạt một cách xứng đáng dù người đó có là họ hàng thân thích của vua. Ông đã trực tiếp tiến hành cuộc điều tra cho đến cùng mặc dầu ở hồi 3 ông đã biết gần đích xác chính mình là tên hung thủ mà mình đang tìm kiếm. Và khi sự thật đã cụ thể, ông tự trừng phạt mình đúng như lời ông công bố trước, vì tôn trọng thần linh, vì trách nhiệm của người làm vua đối với sự sống còn của nhân dân, đất nước.

Là một người con và người chồng, ông đã đau đớn xót xa bên xác mẹ, lúc ra đi ông khẩn khoản yêu cầu Créon dành một mảnh đất trong cung để chôn cất cho con người xấu số.

Là một người cha và cũng là người anh, ông đã khóc thương cho số phận của con sau này sẽ lẻ loi cô độc, không thân thích, không chồng con và ông đã uỷ thác hai đứa con trai cho Créon săn sóc, biết đâu rằng chính Créon sau này sẽ giết Antigone.

Là một con người, có bổn phận với đất nước, với mẹ cha, con cái, ông đã xử trí trước số phận đau thương một cách hợp với lẽ trời và hoàn toàn nhân đạo, dũng cảm tự trừng phạt mình vì lợi ích sống còn của Tổ quốc, Thành bang mà không tự sát.

Hầu hết những bi kịch ngày xưa đều phản ánh sự chống đối của con người khi tuyệt vọng bi quan, khi thông minh quyết liệt đối với cái số phận huyền bí đè nặng lên cuộc đời mà người xưa chưa có điều kiện và khả năng lý giải.

Vở kịch hay nhất của Sophocle ca ngợi Édipe mặc dầu bị một số phận bi thảm đến tột cùng vùi dập, đã biết phản ứng lại một cách tích cực thông minh, chấp nhận số phận với một thái độ sáng suốt, cao thượng, cực kỳ dùng cảm và hợp với đạo lý. Cho đến giấy phút cuối cùng, ông vẫn luôn luôn vận dụng lý trí chỉ đạo mỗi cử chỉ, hành vi, vẫn làm chủ mình, mặc dù chưa làm chủ được số phận. Thật hoàn toàn xứng đáng với danh nghĩa con người, việc nước việc nhà, sự nghiệp với tình thương, đều thủy chung, trọn vẹn.

Ngày nay, đọc lại, xem biểu diễn lại Édipe làm Vua, cái dấu hỏi lớn “vì sao?” không còn nữa, nhưng vẫn còn sự thông cảm,  kính phục sâu xa đối với một con người chân chính đã nêu cao nghị lực và trí tuệ thông minh để có được một cách xử trí đúng đắn, hợp với lẽ phải và nhân tình trước những cảnh éo le của cuộc sống. Đây chẳng phải là một bài học  đáng quí  cho muôn đời, nhất là cho những thế hệ ngày nay hay sao?

Nhân vẬt

EDIPE, vua thành Thèbes

CRÉON, em Jocaste

MỘT ĐẠI TƯ TẾ.

TIRÉSIAS, thầy bói nổi tiếng mgày xưa

JOCASTE, hoàng hậu, vợ Edipe

MỘT NGƯỜI ĐƯA TIN

MỘT SĨ QUAN HOÀNG CUNG

ĐỘI ĐỒNG CA, gồm những cụ già thành Thèbes.

  Sự việc xảy ra tại thành Thèbes, ở Bêôxi

Người ta thấy trên sân khấu một đoàn người gồm có trẻ con, thanh niên, những cụ già phủ phục trên bậc thềm trước cung điện nhà vua. Bên cạnh cung điện là đền thờ thần Apollon và tượng các thần.

                  ÉDIPE  (với dân chúng)

Hỡi các con, những cháu chắt Cađmos cổ xưa! Sao các con lại tới đây quì gối trước bậc của lâu đài, tay cầm những cành lá dành riêng cho những kẻ cầu xin như vậy? Khói trầm hương, tiếng hát não nùng bi thảm, những lời than đã vang dậy khắp cả đô thành.

Ta không phái người nào khác mà đích thân ta đến, hỡi các con,  tìm hiểu nguyên do vì sao các con than khóc. Đúng, chính Êđip mà cả nước Hylạp tung hô đang đến đây lắng nghe lời các con khẩn nguyện. Vậy hãy nói đi, hỡi ông già! Vì giãi bày nỗi lòng thay cho họ đúng là nhiệm vụ của ông. Hãy nói cho ta hay: nỗi lo sợ nào, điều mong ước nào đã tập hợp các con lại? Hãy tin cậy ở tấm lòng ta đang muốn cứu giúp các con. Quả thật ta sẽ là con người gỗ đá nếu nhìn cảnh tượng này mà ta không hề một chút thương tâm.

ĐẠI TƯ TẾ

Hỡi Êđip, người trị vì trên Tổ quốc của tôi, Người hãy nhìn xem bao nhiêu công dân đủ mọi lứa tuổi đang sấp mình trước bàn thờ, kẻ thì đang tuổi ấu thơ vừa biêt lê chân chập chững, người thì đang thời sung sức của tuổi hoa niên. Người hãy nhìn những cụ già kia là những giáo trưởng của các thần và tôi đây người Đại tư tế của Dớx.

Những người dân  khác của thành Thèbes, tay cầm cành ôliu, đang tỏa ra ở những quảng trường công cộng và trước hai ngôi đền thờ Pallax Atênê, hoặc trên bờ tiên tri của con sông Ixmênôx. Người thấy đó, hỡi Êđip ! thành phố này chìm đắm trong cơn phong ba ác liệt quá lâu rồi, không thể ngóc ra khỏi những lớp sóng cồn đẫm máu đang dìm nó xuống. Quả non bị héo mầm đi trong các đài hoa. Gia súc ngã xuống từng đàn và trẻ em chết rũ trong lòng các bà mẹ. Một vị thần độc ác vũ trang bằng lửa, một nạn dịch truyền nhiễm kinh khủng đã đổ xuống thành này và biến những chỗ ở cổ xưa của con cháu Cadmôx thành sa mạc. Miền Êreb đen ngòm vang dậy những tiếng dân ta rên rỉ kêu than. Tuy nhiên, không phải rằng tôi và những em bé này coi Người ngang với một thần linh khi chúng tôi tới đây cầu xin Người cứu giúp, mà chúng tôi cho rằng trong mọi khách trần Người là kẻ có khả năng hơn tất cả để ngăn chặn những tai họa lớn lao đang đè nặng lên đầu chúng tôi, do các thần linh trút xuống. Chính là Người, khi đặt chân lên thành lũy này, đã giải thoát cho chúng tôi khỏi ách cống nạp tàn bạo mà con Xphanh đã khoác lên đầu lên cổ chúng tôi lâu nay, mặc dầu chẳng có ai cung cấp hoặc chuẩn bị cho Người phương tiện để tiến hành việc đó. Chỉ duy nhất do sự soi sáng của một vị thần mà người đã cứu tính mạng chúng tôi đang cơn nguy ngập. Mỗi người dân ở đây đều công khai nói thế và nghĩ thế.

Vậy thì, hỡi Êđip quyền uy cao cả! chính với Người mà hôm nay chúng tôi lại đến với tư cách là những kẻ cầu xin, xin Người một lần nữa ra tay tế độ, nếu Người đã được nghe tiếng nói của các thần linh hay một người trần đã cho Người biết rõ đầu đuôi sự việc. Tôi đã thấy bao nhiêu lần có những tai họa lớn được ngăn chặn lại do những người nhờ có kinh nghiệm mà trở thành khôn khéo và biết khuyên bảo điều hay.

Hãy đến đi, hỡi người hiền minh bậc nhất trong những người trần nâng giữ lại cái đô thành này đang xiêu đổ. Hãy đến! Và hãy nhớ rằng xứ sở này hôm nay gọi Người là vị cứu tinh để thừa nhận sự khôn ngoan ngày trước của Người: rằng chúng tôi trong chốc lát có thể sẽ quên đi bao công lao cũ của Người nếu như, sau khi đã kéo chúng tôi ra khỏi vực sâu rồi lại để chúng tôi rơi xuống vực sâu lần nữa! Người hãy nâng đỡ, hãy củng cố lại thành phố này trên nền móng của nó. Hãy nhớ lại Người đã từng làm những điều gì cho nó xưa kia dưới dấu hiệu những điềm lành. Hôm nay, Người hãy là nguyên vẹn con người ngày trước ấy! Đối với Người bao lâu còn cầm quyền binh ở đây, thì trị vì trên những con người chẳng hơn là ngự trị trên những bức thành hoang vắng hay sao? Thử hỏi thành không quân, thuyền không thủy thủ thì còn là cái gì?

ÉDIPE

Hỡi các con bất hạnh. Đâu phải ta không biết những điều các con thỉnh nguyện với ta. Ta biết tận tường về nỗi các con đang bị chìm ngập trong tương lai khủng khiếp. Tuy nhiên, dù các con có đau khổ như thế nào đi chăng nữa cũng không thể có ai trong các con đau khổ bằng ta. Mỗi người các con chỉ có một cái đau riêng động đến một mình mình. Còn ta trái tim ta cùng một lúc vừa xót thương cho thành phố, vừa tham khóc cho các con và cho bản thân ta. Chớ lầm tưởng các con vừa đánh thức ta từ một giấc ngủ sâu tỉnh dậy. Hãy biết rằng không thiếu một giọt nước mắt nào là ta không đổ xuống, không một biện pháp nào mà trí tưởng tượng của ta không nghĩ đến, tìm cho ra. Cái biện pháp duy nhất ta thấy có thể cứu giúp được các con, ta đã đem ra thực hiện. Con trai Mênêxê, Crêông, là họ hàng máu mủ của ta, ta phái sang Đenphơ (1), tới đền Apôllông hỏi ý thần xem ta phải xuống lệnh làm những gì để cứu nhân dân thành phố. Ta bấm ngón tay tính từng ngày, tính thời gian đi về, và ta rất lo Io thấy thời hạn đến rồi mà người về nào thấy. Ông ta đang làm gì? Sự vắng mặt của ông ta kéo dài thời gian cần thiết, ông ta mà về, thì ta sẽ là người tàn ác nhất thiên hạ hoặc ta sẽ thi hành những điều thần phán bảo cho ta.

ĐẠI TƯ TẾ (một thanh niên đến rỉ tai cho ông biết Crêông đang tới)

Câu nói của Người quả không gì đúng lúc cho bằng! Người ta vừa báo tin cho tôi biết Crêông đã trở về và đang đi tới kia, trước mặt chúng ta.

ÉDIPE (nhìn thầy Crêông)

Hỡi Apôllông tối thượng chí tôn! Ước gì số phận gặp may đưa ông ta trở về vui vẻ! Nét mặt kia dường như loan báo tin lành!

ĐẠI TƯ TẾ

Hẳn ông đã được mãn nguyện trong lòng chắc thế, nếu không ông ta đã chẳng ra mắt chúng ta với cành nguyệt quế nặng trĩu quả trên đầu.

ÉDIPE

Ta biết ngay thôi. (với Crêông). Hỡi con trai Mênêxê, hoàng thân yêu quý em ta! Người mang tin gì từ phía vị thần về truyền đạt lại cho chúng ta đây?

CRÉON

Tin lành cả thôi. Bởi có điều không may chăng nữa cũng sẽ trở thành điều may mắn cho chúng ta nếu kết quả của nó đúng như chúng ta mong đợi.

ÉDIPE

Lời người nói thế là thế nào? Ta không thấy có điều gì nên lo sợ, nhưng cũng chẳng thấy có điều đáng để ta lên yên tâm!

CRÉON

Ngài muốn chúng tôi giãi bày trước đông đảo dân chúng đang lắng nghe đây, hay ngài muốn tôi gặp riêng Ngài trong cung thất?

ÉDIPE

Hãy nói luôn trước mặt họ cũng được bởi ta đau lòng vì nỗi đau của họ nhiều hơn là vì những nỗi đau riêng.

CRÉON

Vậy tôi sẽ nói lại với Ngài những điều mà sấm ngôn của thần Apôllông đã nói cho tôi được biết:

Thần ra lệnh cho chúng ta không quanh co úp mở, rằng phải trục xuất ngay một con quái vật đã làm cho mảnh đất này ô uế và không chấp nhận sự có mặt của nó một giây nào nữa trên thành phố chúng ta.

ÉDIPE

Tẩy uế bằng cách nào? Mối tai ương đó là ai?

CRÉON

Phải trục xuất ngay một tên tội phạm, hoặc lấy máu rửa sạch dòng máu đã gây lên tai họa cho thành này.

ÉDIPE

Con người trần thế mà chúng ta phải trả thù cho cái chết đó là ai vậy?

CRÉON

Thưa điện hạ trước đây chúng tôi có một vị vua tên là LAIÔX trị vì thành phố khi nó chưa bị đặt dưới quyền cai quản của Ngài.

ÉDIPE

Ta biết. Tuy nhiên mắt ta chưa được thấy Người bao giờ.

CRÉON–

Người đã bị giết, và Apôllông hôm nay truyền lệnh cho chúng ta phải trừng trị bọn sát nhân.

 ÉDIPE

Chúng ở chốn nào? Và làm sao tìm ra được những dấu vết đã bị xóa sạch lâu rồi của một tội ác cũ xa xưa như vậy?

CRÉON

Chúng vẫn ở trong thành, sấm ngôn dạy thế, có tìm thì có thấy, buông lỏng thì nó xa bay.

ÉDIPE

Laiôx đã bị bọn sát nhân ám hại trong lâu đài của Người, hay ở ngoài thành phố, hay tại một miền đất nào xa lạ?

CRÉON

Người đã lên đường (như Apôllôn nói với chúng ta) đi cầu xin một lời sấm dạy; và từ cái lúc Người bước chân ra khỏi thành này, chúng tôi không bao giờ còn gặp lại Người nữa.

ÉDIPE

Không còn một ai trong đám tùy tùng, một người bạn đồng hành nào đó đã được chứng kiến vụ giết vua có thể có thể giúp ta một phương hướng điều tra lại sự việc năm xưa sao?

 CRÉON

Họ chết cả rồi. Chỉ duy nhất một người còn sống, nhưng sợ quá anh ta đã lui về ở ẩn một chỗ rất xa. Và tất cả những điều đã thấy, anh ta bao giờ cũng chỉ kể có một chi tiết mà thôi.

ÉDIPE

Chi tiết nào? Một chi tiết nhỏ nhiều khi có thể giúp tìm ra nhiều chi tiết khác và rọi cho ta một vài tia hi vọng.

CRÉON

Hắn nói rằng một bọn cướp đã tấn công vua Laiôx và Người đã ngã xuống dưới bàn tay tàn bạo của số đông.

ÉDIPE

Nhưng bọn cướp sao lại có thể to gan như vậy nếu không phải là có một người nào đó mua chuộc thuê tiền.

CRÉON

Một nghi ngờ ấy rất có thể đúng. Nhưng Laios đã chết, giữa những đau thương của đất nước không có ai đứng lên rửa hận cho người.

ÉDIPE

Nhưng mà một vị đứng đầu quốc gia bị giết, đau thương nào có thể ngăn cản cho ngài đi sâu tìm hiểu cái chết khó hiểu của người được nhỉ?

CRÉON

Thưa Ngài, con Xphanh (2) với những câu đố bí hiểm của nó đã buộc chúng tôi phải gác bỏ lại cái điều chúng tôi chưa có thể tìm ra để đối phó với những tai họa lớn lao trước mắt.

ÉDIPE

Thế ư? Vậy thì ta sẽ chịu trách nhiệm tìm đến cội nguồn của vụ án này và phơi bày nó ra ánh sáng.

Việc Pôlông và bản thân Ngài đã lo lắng đến câu chuyện báo thù cho vua xưa sẽ không phải là một việc lo lắng suông vô hiệu. Ta sẽ giúp sức ngài một tay thực hiện ý đồ này, vừa là phục vụ cho lợi ích chung của tổ quốc, vừa là vì lợi ích của vị thần linh. Bởi không phải chỉ nhằm trả thù cho một vị vua đã chết mà còn là vì lợi ích của chính bản thân mà hôm nay ta sẽ tẩy uế, cho thành bang này khỏi điều dơ bẩn. Con người đã dám giơ tay động đến Laiôx thì cũng có thể động đến tính mạng của ta với một bàn tay táo tợn hung giữ chẳng kém gì. Vậy là tự ta bảo vệ lấy mình khi ta lo lắng rửa mối hận thù cho vua trước.

Hãy đứng lên đi, hỡi các con! nhanh chóng mang cất những cành lá dấu hiệu của người cầu xin kia đi! Hãy tập hợp dân chúng thành Teb lại đây tất cả! Ta sẽ dùng mọi khả năng và mọi phương tiện để giảm nhẹ niềm đau thương tang tóc của nhân dân. Chẳng bao lâu, dưới sự bảo trợ của thần, ta sẽ thấy rõ mình được sung sướng hơn hay lại càng thêm khổ nhục!

Đại tư tế – Đứng dậy đi, hỡi các con, đứng dậy đi! Những điều chúng ta tới đây xin vua cứu giúp, vua đã hẹn một lời. Mong thần Apônlông, người đã truyền đến chúng ta những lời phân bảo ấy, sẽ cứu thoát chúng ta qua cái nạn dịch truyền nhiễm này và giữ gìn tính mạng cho chúng ta ^(*)

(Vị đại tư tế lui cùng với những trẻ em và thanh niên thành Teb. Sân khấu còn lại một mình Êđip và những cụ già trong đồng đội ca).

ĐỘI  ĐỒNG CA

Hỡi tiếng nói dịu dàng của Dơx, từ cung đền Đen- phơ lộng lẫy đã vọng về thành lũy lừng danh của người xứ Teb, Người sẽ làm gì cho họ giờ đây?

Nỗi sợ làm  hoang mang náo động trái tim tôi đang dạt dào lòng tôn kính trước mắt Người, hỡi Pêăng.   tri vì trên đảo Đêlôx xanh tươi, hãy cứu giúp ! (3). Có phải hôm nay, hay một thời gian nào khác do ý Người định đoạt, Người sẽ mang ra thực hiện những câu tiên đoán của Người?

Hãy nói đi, hỡi tiếng nói bất tử, con gái của niềm hi vọng sướng vui!

Hỡi Atêna(4), dòng máu cao quý của Thần Vương! Chính Nàng, người đầu tiên tôi khẩn nguyện. Và Nàng nữa, người em gái của nữ thần Atêna, Artêmix, vốn hay qua lại viếng thăm trái đất và đang ngự trị trên chiếc ngai vàng chói lọi quang vinh, trong vòng cung thánh của quảng trường thành Teb! Và Người, hỡi Apôllông lão luyện tinh anh trong nghề cung tiễn (5)! Than ôi! Than ôi! Xin cả ba vị hãy vì tôi cứu trợ! Nếu như xưa kia, khi có những tai họa khác đổ xuống trên thành, Người đã từng đuổi xa khỏi chúng tôi ngọn lửa lây lan truyền nhiễm, thì hôm nay hãy đến, hỡi những đấng Thần linh, hãy cứu giúp người trần!

Những nỗi đau thương đang  nặng trĩu xuống đầu tôi không thể nào đếm xuể. Cả dân chúng này đang   héo hắt dần và ngã gục giữa điêu linh. Mọi khả năng dự trữ về kỹ thuật đều khô cạn sạch rồi. Không còn cung cấp được gì để cứu chữa nỗi đau chúng tôi nữa! Mầu hoa quả đã héo tàn không còn sinh sản. Đàn bà không còn biết nỗi đau của sự khai hoa. Nhanh hơn cả loài chim nhanh, tàn phá hơn cả lửa thành lan cháy, cái chết đang xô đẩy công dân thành ta kẻ trước người sau xuống bờ bến của vị thần âm phủ. Thành Teb ta hàng ngày chồng chất tử vong. Trẻ em (đau xót thay!) chết la liệt trên bãi đất  không ai cứu chữa. Xa xa, những người đàn bà và những bà mẹ già mái tóc bạc phơ khóc thầm dưới bàn thờ và cầu xin cho những nỗi đau thương của mình kết thúc. Những lời rên rỉ, những tiếng kêu xé ruột não lòng cùng một lúc vang dậy cả không gian!

Hỡi người con gái xinh tươi cao quý của Thần Vương! Hãy ban xuống cho chúng tôi đôi phần cứu giúp! Hãy ra lệnh cho mối tai họa tàn phá ấy, vị Thần chiến mới không giáo không khiên đã xông vào đánh lại chúng tôi,  đã thiêu đốt chúng tôi giữa những tiếng kêu la gào thét ấy, phải lui chân! Cho hắn rời bỏ biên thùy Tổ quốc chúng tôi để biến vào những lòng sâu mênh mông của nữ thần Amphitơriđ, hoặc vùi dưới lớp sóng cồn không mến khách của biển Tơrax xa xôi!

Hắn không cho chúng tôi một giây phút nào yên ổn. Nếu có nhẹ tay chút ít lúc đêm về thì hắn lại tiếp tục liền ngay lúc ánh dương lên.

Hỡi Dơx! Hỡi vị thần tuỳ ý riêng cai quản  ngọn lửa sấm xét của trời! Hãy đánh chết tươi hắn đi bằng tia sét lửa! Và Người, hỡi vị thần đất Lyxi (5)! Để cứu giúp chúng tôi, xin hãy phóng những mũi tên bách thắng với chiếc cung vàng quý báu của Người!

Hỡi Atêna! Hãy đâm chết hắn bằng tia hào quang chói lọi mà Nàng đang đốt cháy những ngọn núi Lyxe (7). Và Người! hỡi vị Thần Nho, trán kết dải vàng Điônydôx! Người mà tên gọi của thành này đã trở thành biệt hiệu, Người mà đi đâu cũng có những đoàn Mênađ (8) đi theo, hãy tới vũ trang bằng những bó đuốc bông cháy đỏ, truy nã và tiêu diệt tên hung thần táo bạo bị các thần linh kinh tởm ấy đi!

ÉDIPE

Các người cầu khẩn thần linh. Những điều mà các người cầu khẩn đó, những sự cứu giúp nhằm giami bớt thương đau, các người sắp sửa được mãn nguyện nếu các người muốn nghe ta, vâng lời ta và tuân phục những điều mà  đau thương đòi hỏi ta thực hiện.

Ta sắp nói đây với tư cách một người ngoài với điều mà câu thần sấm thần vừa truyền đạt lại chúng ta, đối với tội ác đã phạm mà ta không thể tìm ra manh mối nếu các người không cung cấp cho ta phương tiện.

Được nhận vào số các công dân thành Teb chưa bao lâu ta chỉ có thể cứu giúp các ngươi bằng cái lệnh mà ta sắp công bố.

Ai trong các ngươi biết Laiôx con Lapđacôx đã chết vì tay kẻ nào, ta đòi hỏi hãy phát hiện cho ta ngay không che giấu. Nếu kẻ sát nhân sợ bị tố giác thì hắn hãy sớm thú hết tội tình, hắn sẽ không phải mang lấy hình phạt nào quá nặng, ngoài hình phạt duy nhất là sự lưu đày. Nếu kẻ sát nhân là người nước ngoài thì ai biết xin công bố rõ, ta sẽ kịp thời ban thưởng và mãi mãi hàm ơn. Nhưng nếu như các ngươi cố tình im lặng, nếu sợ cho bạn hoặc cho mình mà không làm theo mệnh lệnh của ta thì hãy nghe cái án của ta đối với người phạm tội: bất luận hắn ở cương vị nào, ta muốn rằng không một ai sinh sống trên xử sở do ta trị vì này được nhận hắn vaò những buổi cầu nguyện tế lễ và rảy rượu cúng thần linh! Tất cả mọi người đều xua hắn ra khỏi như một nguyên nhân ô uế gây nên mối tai họa tày trời đang tàn hại chúng ta: Sấm ngôn thần Đenphơ đòi hỏi như vậy.

Ta muốn dùng quyền lực của ta để vừa phục vụ cho ý muốn của Thần vừa trả hận cho nhà Vua đã chết, cầu sao những lời ta nguyền rủa cũa ta đối với tên tội phạm ẩn danh và lũ tòng phạm của hắn ta, nếu có, đem lại cho chúng nỗi ô nhục ngàn đời cùng với tai ương chướng hoạ!

Cầu cho hắn tam,, kể ca khi hắn với ta là máu mủ họ hàng, sẽ phải chịu hậu quả những lời ta nguyền rủa !

Chính là các ngươi hỡi dân chúng thành Teb mà ta giao cho trách nhiệm thi hành mệnh lệnh của ta vì ta, vì Apollông, vì Tổ quốc đang khô héo lụi tàn và cơ hồ bị Thần linh  ruồng bỏ trao ôi! Ngay dù khi Thần linh không gieo xuống đầu các người   cái tai họa khủng khiếp này đi chăng nữa thì cái chết của vị Vua giỏi giang như vậy mà không tìm cách giải oan, không truy tìm tội phạm, thì liệu có phải đạo hay không?

Nay ta trị vì trên xứ sở mà người đã trị vì thuở trước, ta thừa hưởng của Người giường loan gối phượng, thừạ hưởng cuả Người nàng hòang hậu trẻ trung xinh đẹp. Và đã có con cái với nàng, điều đó khiến ta cho đối   với Người lại càng thêm gắn bó

 Ta có con muốn báo thù cho người trên báo danh nghĩa ấy, như báo thù cho chính cha ta. Ta sẽ dùng cố gắng của ta để tìm ra thủ phạm giết con của Lapđacôx, người mà qua Pôlyđor và Cadmôx, là huyết thống dòng tổ phụ Agiênor xưa (9).

Hỡi dân chúng thành Teb!

 Đối với những ai không chấp hành đúng những điều ta quyết định, thì cầu trời làm cho mặt đất không có kết trái đâm hoa, cho vợ chúng không sinh con đẻ cái, cho bản thân chúng ngã gục xuống dưới cái họa tày trời đang tàn hại chúng ta và và chịu số phận gấp bội lần đau xót!

Ngược lại, cầu cho lẽ công bằng đang vì ta mà chiến đấu và tất cả mọi Thần linh muôn đời phù trợ cho những ai ủng hộ và thi hành những mệnh lệnh của ta!

ĐỘI ĐỒNG CA

Hỡi Chúa thượng! Tôi sẽ nói, bởi lời nguyền của Người ràng buộc: tôi không giết Vua và thủ phạm là ai không biết. Vị thần truyền sấm ngôn kia có trách nhiệm báo rõ cho người.

ÉDIPE

Lời người nói rất phải. Nhưng một người trần đâu có thể đòi hỏi ở các thần linh cái điều mà họ định khước từ?

ĐỘI ĐỒNG CA

Cái thiên tài tuyệt diệu của Tirêđiax kia xưa nay vốn phù hợp với thiên tài tối thượng của Apôllông. Qua vị tiên trí đó, ta có thể tìm ra sự thật.

ÉDIPE

Lời người vừa khuyên, ta đã làm rồi. Theo đề nghị của Crêông, ta đã gửi hai bức thư vời ông ta đến. Ta hơi lạ vì sao tới bây giờ mà ông ta vẫn chưa có mặt ở đây.

ĐỘI ĐỒNG CA

Đôi dư luận mơ hồ lâu nay vần truyền đi truyền lại.

ÉDIPE

Dư luận nào? Ta muốn biết tất cả.

ĐỘI ĐỒNG CA

Rằng Laiôx xưa bị khách đi đường vô cớ thủ tiêu.

ÉDIPE

Họ cũng nói với ta như vậy, nhưng không biết có ai chứng kiến vụ này?

ĐỘI ĐỒNG CA

Nếu biết sợ thì chắc chắn rằng tội phạm sẽ không giám chống lại lời nguyền rủa của Vua một khi đã rõ.

                        ÉDIPE

Tội ác mà hắn không sợ thì hắn sợ gì lời nói của ta.

ĐỘI ĐỒNG CA

Kia rồi con người mà chốc lát nữa sẽ có cách thuyết phục được hung thủ. Họ đang dẫn vị tiên tri ấy tới. Ông ta là người được thần linh soi sáng trong lòng và là con người duy nhất mang điều chân lý chói rạng trong tim.

ÉDIPE (với người đưa tin)  (5)

Hỡi con người biết rõ những điều mà trần gian không biết, tất cả những điều mà thiên hạ có thể nghe, những bí mật của thần linh và của con người, hỡi Tirêđiax! mặc dù mắt ông không nhìn thấy, ông vẫn biết được như chúng ta đấy cái bệnh truyền nhiễm đang làm cho Thành phố ta trở lên hoang tàn hiu quạnh. Chính ông, duy nhất một mình ông người phát ngôn cao thượng của thần linh, mà hôm nay chúng ta coi như một nơi nương tựa, một người sẽ cứu thoát chúng ta. Chắc ông đã biết, qua những bức thư ta gửi, Apollông đã trả lời cho chúng ta rằng muốn thoát khỏi vực sâu và chúng ta đang chìm ngập, không còn cách nào khác là phát hiện ra kẻ giết vua Laiôx và kết án tử hình hoặc trục xuất hắn đi. ông hãy xem điềm đoán triệu, hãy vận dụng mọi phương tiện bói toán khác của ông. Hãy cứu lấy Thành bang, hãy cứu lấy Vua, và cứu lấy cả bản thân ông nữa; chúng ta chỉ còn trông cậy ở riêng ông!

 Có nhiệm vụ nào cao cả bằng mang khả năng và quyền thế của mình ra vì lợi ích đồng bào đồng hương mình mà phục vụ.

TIRÉSIAS (một mình)

Than ôi! Than ôi! buồn biết bao khi có một vài tia sáng rọi trong lòng mà nó không đưa lại cho ta hạnh phúc! Ta thừa biết họ đang đòi hỏi gì ở ta đây và ta vô cùng đau đớn. Thà rằng chẳng đến cho xong...

ÉDIPE

Có chuyện gì thế? Sao ông lại nói ra chiều tuyệt vọng như vậy?

(còn tiếp)

Nguồn: Bi kịch Hy lạp (Prométhée bị xiềng; Edipe làm vua; Antigone; Electre; Médée; Alceste). Hoàng Hữu Đản dịch theo bản tiếng Pháp Eschyle, théâtre complet, traduction, notices et notes par Émile Chambry, Garnier – Flammarion, Paris 1964”; và Les grands tragiques grecs của De Rochefort, collection des grands classiques français et étrangers, Paris V. Bản thảo của nhà văn Hoàng Hữu Đản gửi nhà văn Triệu Xuân.

www.trieuxuan.info