Thị trấn ấy ở vào nơi “núi thì cao, hoàng đế thì xa”, bà con dân bản xưa nay ít am hiểu công việc của nhà nước. Lúc “lũ bốn tên” còn hoành hành, ông Vương bí thư công xã đã từng phê bình họ: “Ở ngoài đồng thì làm Xã hội chủ nghĩa, về gia đình thì làm Tư bản chủ nghĩa”. Thật ra, bà con đâu có phân biệt được chủ nghĩa gì, chỉ biết hùng hục làm việc mà thôi. Họ bảo: “Không làm việc sẽ sinh bệnh”. Mấy năm nay xét cho cùng, đạo đời đã tiến bộ, dân bản cũng thường hay bàn những việc lớn của thiên hạ. Họ biết hiện nay đã thay bí thư tỉnh ủy, hơn nữa còn biết ông bí thư này là “gương sáng treo cao”, rất quan tâm theo dõi dân tình. Mùa hè năm nay bị mưa đá phá hoại, bí thư đã về huyện xem xét tình hình, lại đích thân đến thăm thị trấn hẻo lánh của họ. Họ ca ngợi đạo đời bây giờ tốt, chẳng khác gì niệm Phật.

Hôm ấy, gà chưa gáy, chó chưa sủa, bí thư đột ngột đến bản. Đầu tiên đi xem sân phơi, sau đó đi xem đường phố, rồi trẽ vào cổng nhà ông Thuận ở đầu phố. Ông Thuận đã ngoài năm mươi tuổi, dáng người nhếch nhác, đang ngồi xổm dưới gốc cây mận đếm quả; ông hái một quả xanh cho vào mồm nhai, chua ê răng kêu oai oái. Ông vừa ngẩng đầu lên, đã thấy một tốp người vào cổng, trong đó có ông Lưu bí thư huyện ủy và ông Vương bí thư công xã. Ông Thuận nuốt vội nước chua, cố gắng tươi cười. Ông Vương bí thư nói: “Bí thư tỉnh ủy đến thăm ông”. Ông Thuận “a” một tiếng, đứng sững tại chỗ. Ông định chào hỏi, song lưỡi cứ ríu lại. Ông lập tức hoảng lên, sợ trong nhà bẩn thỉu, oan uổng cho lãnh đạo. Nhưng ông bí thư đã bước vào nhà, ngồi xếp bằng trên giường lò, hỏi đời sống, hoàn cảnh gia đình ông Thuận, hỏi gạo, hỏi cả mì, lại còn bảo sẽ ở đây vài hôm. Ông Thuận ngồi không yên, sai người nhà đun nước, nấu cơm. Bí thư gạt đi, bảo uống nước là được rồi. Nước đã sôi, ông bốc lá chè cho vào, song khổ một nỗi không có cốc, đành ngượng mặt rót nước ra bát. Ông bí thư lấy từ túi xách ra một cái lọ đồ hộp rỗng làm cốc uống trà. Cái cốc đó hay mắt đáo để, nó nhỏ nhắn, trong suốt, có in hình một con cá chép ở trên đó. Thằng con út của ông Thuận đã bảy tuổi, cứ nhìn trân trân không rời mắt, thèm đến mức sắp nhỏ dãi. Ông bí thư thấy thằng bé đáng yêu, hỏi đùa:

- Cháu tên là gì? Lại đây!

Thằng nhỏ đỏ mặt chạy đi, một lát sau, lại bám vào cạnh khung cửa, đằng sau là sáu bảy đứa lau nhau đầu trọc lông lốc, cứ nhìn chằm chằm vào cái cốc uống trà. Ông Thuận trợn trừng mắt mấy cái, bọn chúng cứ đứng lì ở đó. Ông Vương bí thư công xã đứng dậy quát một tiếng, mới xua được chúng đi.

Ông bí thư hình như là người có duyên, trong khi nói chuyện, thỉnh thoảng lại cười to ha ha. Bí thư công xã, bí thư huyện ủy cũng lập tức cười theo. Thấy mọi người cùng cười, ông Thuận cũng cười, hai tay không biết nên đặt chỗ nào, hai đầu gối cứ run run kìm không nổi. Ông thầm nghĩ: “Giời ạ, các ông bí thư, ông nào cũng béo tốt, nhìn động tác uống trà, ba đầu ngón tay nâng cốc, thổi nhẹ, nhấp từng ngụm, chậm rãi…”, dường như ông cũng cảm nhận được mùi vị của chè xanh. Đột nhiên, ông hận mận còn xanh, không thì sẽ hái xuống để các ông bí thư nếm thử. Nông dân mình còn có cái gì hơn, người ta tám đời mười năm liệu có ăn được của mình một miếng? Lúc này có người vội vội vàng vàng đến bảo bí thư: Có điện khẩn của Tỉnh ủy, mời bí thư về thành phố ngay lập tức để dự cuộc họp quan trọng. Ông bí thư phải rời khỏi nơi đây một cách rất chi là đáng tiếc. Ông Thuận tiễn khách ra cửa, quay vào nhà phát hiện chiếc cốc nọ vẫn để trên bàn. Ông cầm lên hấp ta hấp tấp chạy ra đầu bản, thì xe con của bí thư đã nổ máy. Ông gọi rất to, ông bí thư thò đầu ra, tươi cười bảo:

- Tặng lại ông làm kỷ niệm!

“Vù” một tiếng, chiếc xe con đã lao đi. Người ông Thuận lao về phía trước, suýt nữa thì ngã. Chiếc xe con trong chốc lát chỉ còn là một chấm đen, rồi mất hẳn. Mọi người đều thở phào, cúi đầu. Ông Thuận vẫn còn nhìn đăm đăm, ông Vương bí thư công xã gọi ông, ông cũng không nghe thấy. Có người bảo:

- Ông ấy mất vía rồi!

Mọi người cười nói ồn ào, ông Thuận mới hoàn hồn, nói:

- Lẽ ra ông bí thư tỉnh ủy chưa đi.

- Ông ấy bận công việc.

- Làm bí thư cũng đáng thương thật, một cốc nước chè cũng không uống hết...

Lúc này, mọi người mới chú ý đến cái cốc trên tay ông Thuận. Khi họ tranh nhau xem, thì ông Vương bí thư công xã đã cầm trong tay, bảo:

- Ông Thuận, chúc mừng ông. Đây là cái cốc cá chép!

- Vậy ư? - Ông Thuận sung sướng phổng mũi lên, búng ngón tay vào thành cốc, tiếng kêu giòn, vang như đồng; giọng ông run run - Tặng tôi thật sao?

- Tặng ông đấy!

- Đúng là tặng tôi ư?

- Ông bí thư tốt thế, biết đâu sau này còn lên cao hơn, đến lúc ấy, cái cốc này sẽ là văn vật cách mạng đấy!

- Ôi, văn vật cách mạng!

Mọi người đều kêu lên, nhìn của quí hiếm ấy, người này cầm gõ gõ, kẻ khác cầm vỗ vỗ, có người còn giơ lên soi vào mặt trời. Ông Thuận chỉ lo lỡ tay đánh rơi.

- Ôi, ông Thuận phất to rồi, cái cốc này đáng giá nửa đấu ngô chứ chẳng phải chơi đâu!

- Tiền ư? Anh bỏ bao nhiêu tiền liệu có được cái cốc uống trà của bí thư không?

- Quà tặng đấy! - Ông Thuận nói - Nằm mơ cũng chẳng dám nghĩ đến! Tôi đang ngồi ở sân thì bí thư đi vào, khuôn mặt hồng hào. Tôi cứ sợ nhà mình bẩn. Bí thư là người như thế nào nhỉ? Ông ấy lại không chê cơ chứ... Tiếc rằng ông bí thư không được ăn bột lúa mạch mới nhà tôi, mận cũng chưa chín, song ông đã tặng lại cái bảo bối này.

Bí thư Vương ngắt lời ông, nói trang trọng:

- Đây là vinh dự của công xã mình! Ông Thuận ơi, công xã giao nhiệm vụ cho ông: Nhất định phải giữ gìn chiếc cốc cẩn thận.

Buổi chiều, ông Thuận đội nắng đi bộ ba mươi dặm, đến cửa hàng bách hóa huyện lỵ, móc ra một nắm tiền xu sáng loáng, vỗ mặt quầy hàng, bảo:

- Cho tôi mua cái kia!

Cái kia là chiếc túi đựng cốc uống trà, được làm bằng sợi nilông. Ông không gọi được tên, chỉ biết người thành phố sính dùng cái đó.

Người bán hàng hỏi:

- Bác mua cái mấy hào?

- Chọn cái đắt nhất!

- Bác cũng cầu kỳ gớm nhỉ?

- Hì hì, sao tôi không cầu kỳ kia chứ?

Tối về, ông kể chuyện này với bà xã, lại còn chê cười cô bán hàng một chầu. Cuối cùng ông ngắm bà xã đang cười hì hì, bảo:

- Hôm nay ngày mấy?

- Mồng sáu.

- Nhớ kỹ ngày hôm nay, ngày mai đi cửa hàng cân một ít chè hương.

- Uống gì mà sang thế?

- Cốc đẹp phải đi với chè ngon chứ!

- Lại phải bán ngô thôi!

- Cơm nước nấu nhão ra vậy, ăn vào bụng thì ai nhìn thấy?

Thằng con trèo lên, đòi lấy cốc chơi; ông Thuận tát con một cái, bỏ cốc vào tủ khóa lại.

Từ đó, chiếc cốc có hình con cá chép thường không xuất hiện nữa. Bà con hàng xóm đến “mở rộng tầm mắt”, ông Thuận chỉ đem ra cho ngắm mà thôi; nếu là bạn sang khách quí, ông mới bằng lòng lấy ra pha trà, rồi thay phiên nhau uống. Thế là trong thị trấn truyền tin, nói cái cốc này là bảo bối, pha chè có vị thơm; pha lần đầu, lần sau đựng nước sôi cũng có vị chè. Có người bảo, bí thư còn để lại cho ông Thuận một ít chè búp nhập từ nước ngoài, uống vào chữa được đau răng, khử được đờm. Càng truyền càng thần bí, thậm chí còn bảo đổ nước vào trong cốc đó, nhìn thấy một đôi cá chép đang bơi.

Ông Thuận đi trên phố có người gọi:

- Anh Cả Thuận ơi, cho mình hưởng vinh dự với, được không?

- Chuyện gì cơ?

- Con trai mình sắp cưới vợ, hôm ấy cho mượn cái cốc có hình con cá chép để các cháu uống rượu mừng được không?

- Ái chà! Cái này...

- Anh Cả Thuận, nhất định anh phải giúp đỡ chuyện vui của các cháu đấy nhé!

- Thôi được, nhưng không được để vỡ nhé!

Từ đó, trong bản ai có chuyện cưới xin đều đến nhà ông Thuận mượn cốc cá chép. Đương nhiên là ông Thuận được mời ăn cỗ. Trên mâm cỗ, bao giờ cũng nói chuyện từ cái cốc, rồi nói đến bí thư, chuyện càng rôm rả.

- Bây giờ xã hội đã tốt lên, quan to như vậy cũng không quản ngại làm việc vất vả vì dân.

- Dân mình còn tiếc gì mà không cố gắng cơ chứ, có bị thiên tai thì cũng cố nghiến răng mà chịu.

- Nghe đâu trong thành phố có quyển sách viết bài chống lại quan.

- Người ta chống chủ nghĩa quan liêu đấy!

- Chủ nghĩa quan liêu cái gì, có bí thư tốt như vậy là đủ rồi. Hừ! Lòng người quả là cái thùng không đáy.

Tới mùa thu, trong bản bầu lại đội trưởng, có người đề cử ông Thuận. Ông Thuận đầu tiên từ chối, sợ không đứng vững, song mọi người vẫn bầu ông, nói ông tin tưởng bí thư, được bí thư để ý đến, lẽ nào lại sai? Ông Thuận không làm sao được, đành nhận. Ông Thuận là người thành thật, gánh trách nhiệm trên vai, nhiệt tình say sưa làm việc. Vụ ngô thu, cây cao bằng đầu người, đang ra hoa, thì trời hạn hán; mọi người ra tay đào giếng, đào hàng nửa ngày vẫn không được mấy thùng nước đất. Xem ra lá cây giống vụ thu khô héo, hoa ngô bạc trắng, giá lương thực trên thị trường tăng vọt, dân tình nháo nhác, không an tâm việc đồng áng, tìm cách ra ngoài kiếm tiền tiêu vặt. Trong chốc lát gần như đội trưởng nào cũng cãi nhau, đánh nhau với xã viên. Còn ông Thuận thì vẫn cặm cụi dẫn dắt mọi người làm việc, người ông gầy đen như que củi. Bà vợ khuyên ông, mắng ông; ông chỉ bảo, không làm việc trong lòng thấy xấu hổ.

Trưa hôm ấy, ông Vương bí thư công xã tìm ông bảo, hiện nay có người học cách làm của người thành phố, kêu gọi chống chủ nghĩa quan liêu để chỉnh đốn; công xã đang chuẩn bị mở hội nghị đầu bờ để cán bộ cơ sở và xã viên tham quan cái cốc có hình con cá chép. Ông Vương bí thư bảo:

- Đây là điển hình tốt nhất, ông cầm cốc lên nói trước cuộc họp.

Ông Thuận cảm thấy rạng rỡ mặt mày. Trở về nhà, ông lấy cốc ra, hà hơi vào, lau cẩn thận rồi cứ ngồi ngắm mãi. Con cá chép thật đáng yêu, cái đuôi nhỏ bạc trắng, xiên xiên, dáng như muốn vẫy mà không vẫy, dường như sẵn sàng nhảy lên. Ông cứ ngắm cứ ngắm, bỗng lại suy nghĩ xem nên nói thế nào trong cuộc họp, liền đem túi thuốc lào ra ngồi xổm dưới bóng cây trong sân. Ông nghĩ:

- Tại sao lại phải có lãnh đạo cơ chứ?

- Tại sao lại không có lãnh đạo cơ chứ? Không có lãnh đạo chẳng rối tung lên ư?

- Có người có ý kiến đấy!

- Con người hiện giờ đã thiếu lương tâm rồi!

- Như ông bí thư yêu dân như thế, tại sao mình không thể tin cậy?

- Phải rồi, kiếp đào hạt thì phải đập ra ăn.

- A?

- A!

Thằng con trai đi học về, ông Thuận cũng chẳng phát hiện ra. Nó chạy vào trong nhà, nhìn thấy cái cốc, liền cầm ngay xuống. Nó vẫn nghe nói pha chè vào cốc này, vị chè ngon, mà chưa được nếm bao giờ, nó bèn pha một cốc, uống một ngụm, song chẳng thấy có mùi vị gì đặc biệt, rồi uống ừng ực một hơi hết sạch, cũng thế thôi. Nó há miệng nấc mấy cái, không khỏi hối hận, chợt trượt tay, nào ngờ cái cốc rơi xuống đất vỡ vụn.

Ông Thuận đang mê mải suy nghĩ, chợt nghe “choảng” một tiếng, giật mình đánh thót, quay đầu hỏi:

- Cái gì vỡ thế?

Thằng bé khóc hu hu trong nhà.

Ông Thuận chạy ù té vào nhà, quả nhiên thấy cái cốc vỡ vụn trên nền nhà, ngay lập tức ông nghẹn ứ họng, người chệch choạc, giơ tay tát một cái, thằng bé ngửa người ngã xuống, gáy đập vào sống hòn gạch.

- Mày đánh vỡ hả? Mày đánh vỡ của tao rồi!

Bà vợ nghe thấy chạy vào, “a” lên một tiếng, rồi túm véo người thằng con:

- Mày ăn dao, ăn đạn, tao sẽ...

Khi túm tóc con, thấy nhầy nhầy, cúi xuống nhìn, thì máu đang chảy ròng ròng ở gáy thằng bé, bà kêu lên một tiếng, òa khóc:

- Oan gia rồi, mày để bố mày đánh đi. Để bố mày đánh chết mày đi cho rảnh!

Thằng bé cảm thấy oan uổng, nức nở thở không ra hơi. Bà lại nổi cơn giận:

- Mày cầm cái gì chả cầm, lại cầm cái cốc ấy! Nhanh nhanh tìm cho tôi miếng vải băng cho nó, ông ơi, không thì nó chết mất.

- Chết thì thôi! - Ông Thuận mồm đầy nước bọt - Sao nó không chết sơm sớm đi không biết!

Bà vợ đau lòng:

- Ông ác vừa vừa chứ! Ông còn mấy đứa con trai? Ông không sợ mất giống hay sao?

Ông Thuận không cãi nữa, cũng không thèm nhìn con một cái, ông nhặt những mảnh cốc vỡ vụn, gói vào chiếc khăn tay, hấp ta hấp tấp lên công xã. Vừa nhìn thấy ông Vương bí thư, nước mắt ông Thuận đã ứa ra, ông nói:

- Thưa ông bí thư, tôi đã phạm sai lầm.

- Sao cơ?

- Cốc cá chép đã vỡ rồi!

- Sao cơ?

- Thằng con trời đánh thánh vật của tôi nó sơ ý...

Ông Vương bí thư sa sầm nét mặt nhìn ông Thuận, vung tay vứt điếu thuốc đang hút dở xuống đất:

- Ông Thuận này, - ông Vương nói - cái cốc ấy là của bí thư tỉnh ủy đấy!

Trán ông Thuận đang màu vàng xỉn lập tức chuyển sang màu gạch cua:

- Thưa bí thư, tôi biết, tôi biết nó sang trọng lắm!

- Vậy thì, ông là con người coi thường truyền thống tốt đẹp của Đảng, phá hoại điển hình gương mẫu về mối quan hệ giữa cán bộ và quần chúng.

Ông Thuận run run cặp môi, không dám nhìn vào mắt Vương bí thư. Vương bí thư quay người đi vào trụ sở công xã, bảo ông đi theo. Ông Thuận ngoan ngoãn phục tùng.

Trong phòng họp đã ngồi kín cán bộ cơ sở công xã và một bộ phận xã viên. Mọi người đều nhìn hai ông bằng ánh mắt ngạc nhiên. Ông Thuận đầu cúi gằm xuống, hai chân nặng như chì, ông gọi:

- Thưa bí thư!

Bí thư nói:

- Ông lên bục nói với mọi người về ông đi!

- Thưa bí thư!

Ông Thuận lại gọi rồi quì xuống.

Ông Vương bí thư bước lên bục. Ông nói những gì, ông Thuận cũng chẳng nghe được câu nào, chỉ cảm thấy hai tai ong ong. Nhưng ông biết ông bí thư đang coi ông là một điển hình phản diện đem ra phê bình quở trách ở đó. Câu cuối cùng ông bí thư nói là:

- So với bí thư tỉnh ủy của chúng ta, thì chuyện này là sự đối chiếu rõ ràng biết chừng nào! Sự việc hư hỏng hoàn toàn là do loại người như thế. Chuyện này liệu có xứng đáng là cán bộ của Đảng Cộng sản hay không? Liệu có xứng đáng là đội trưởng đội sản xuất hay không?

Trời tối, ông Thuận lê đôi chân nặng trịch thất thểu từ công xã về nhà. Bà vợ đã biết tin ở cuộc họp, lại đang hành tội thằng con ở trong nhà. Ông Thuận vừa bước vào cửa, thằng con trai đang ngồi co ro một xó, toàn thân run bần bật. Ông thấy máu ở gáy con đã khô, song từng sợi, từng sợi tóc bết lại, đỏ lòm đáng sợ.

- Mày lại đây! - Ông nói.

Thằng con đi lại.

- Mày là con trai tao chứ?

- Vâng ạ!

- Tao là bố mày phải không?

Bà vợ òa khóc, chạy đến tóm chặt tay chồng:

- Tôi van ông, ông ơi, xin ông đừng làm thằng bé sợ hãi nữa!

- Tôi có lỗi với con ư?

- ... Con nó có lỗi.

- Không! - Ông nói - Tôi có lỗi với con. Tại sao tôi lại đánh nó cơ chứ? Tôi còn có cái gì đâu? Ra bệnh viện đi con!

Ở bệnh viện, ông Thuận đã chi ba đồng năm hào hai xu chữa vết thương cho con. Ông đã phải bán đứt một đấu ngô mới có tiền.

Nửa năm sau, ông Lưu bí thư huyện ủy lên tỉnh họp, gặp ông bí thư tỉnh ủy. Ông bí thư tỉnh ủy quả có thật có trí nhớ tuyệt vời, liền hỏi đến ông Thuận.

Ông Lưu kể lại chuyện sóng gió của chiếc cốc có hình con cá chép. Ông bí thư lắc đầu bảo làm thế không đúng, yêu cầu sửa sai cho ông Thuận, khôi phục chức đội trưởng cho ông. Cuối cùng, ông bí thư lại lấy một cái lọ đồ hộp đưa cho ông Lưu, bảo:

-          Ông Thuận đã yêu quí cái cốc trà đến vậy, thì tặng bù cho ông ấy cái khác.

Nguồn: Giả bình Ao – Truyện ngắn. Vũ Công Hoan dịch từ nguyên bản tiếng Trung Quốc trong Giả Bình Ao văn tập. NXB Văn học, 2003. Tái bản: 2005.