Mấy năm trước, tôi làm biên tập viên của một nhà xuất bản. Ban biên tập hầu hết là chị em phụ nữ - những người vừa ăn diện đúng mốt, lại vừa giỏi giao tiếp. Tôi vụng mồm vụng miệng, lập tức bị chìm nghỉm hẳn giữa chị em. Ban đầu, tổng biên tập giao cho tôi đọc bản thảo; suốt ngày tôi ngợp trong đống bản thảo chất cao như núi, cuộc sống bận mệt mà chán ngán. Bây giờ ôn lại chuyện cũ, tất cả đều lãng quên, chỉ có Mã Toàn Lễ - mà chúng tôi quen gọi là chú Mã - thì lúc nào cũng giữ trong trí nhớ.

Chú Mã có dáng người vừa cao vừa thô, đầu chú to lạ lùng, gần như hình vuông, hai má mọc đầy râu, cứ khoảng hai ngày lại cạo một lần. Mặt chú bao giờ cũng sáng xanh, còn cái bụng lại phệ, chân thì đi chữ bát chậm chạp. Trên đời nếu thấy tướng mạo mà đánh giá con người, thì chú Mã phải là một người lãnh đạo. Nhưng chú Mã đã làm nhân viên đăng ký bản thảo suốt hai mươi năm, không có căn hộ, lại sống độc thân. Trong nhà xuất bản, trí thức hàng đống, gọi nhau là “Vương biên tập”, “Lý biên tập”, song gọi Mã Toàn Lễ là “Mã đăng ký” thì rõ ràng không thỏa đáng. May mà cả nhà xuất bản chỉ có Mã Toàn Lễ là cao tuổi nhất, vào bậc cha chú, nên chúng tôi phá lệ gọi là chú Mã.

Chú Mã rất khoái chúng tôi gọi như thế, đặc biệt là trước mặt các chị em mà gọi chú mấy tiếng thì chú có vẻ cảm động lắm, cúi thân hình cao to, nở nụ cười trên môi. Hàng ngày, sau khi bước vào làm việc, chú Mã thường thông báo một tin, hay kể một mẩu chuyện vui, mấy chị em cứ cười khúc khích. Sau đó, chú ngồi xuống, móc túi lấy một nắm hạt dưa gì đó chia cho chị em mỗi người một ít. Chúng tôi cùng cắn ăn, chú cười, nhìn chị em bảo:

- Nên cắn như thế này.

Chú lấy hai đầu ngón tay cầm một hạt để vào giữa răng, cắn nhẹ tách thành hình tam giác, đầu lưỡi đưa lên dính vào nhân hạt dưa, môi chau lại thổi vỏ hạt dưa ra.

- Như thế vừa nhanh, ăn lại thơm, dáng mới đẹp. Cái khoản hạt dưa này là thứ ăn chơi nhàn nhã, chị em mình không phải bà già nhà quê, cũng chẳng phải là nhân viên bán hàng, mà là một biên tập viên, ăn như vậy mới tỏ ra sang trọng.

Chị em cười, khen chú Mã hiểu đời. Chú Mã đắc ý, chớp chớp mắt:

- Chuyện ấy đương nhiên, lúc còn trẻ đi học, các bạn gái đều thích cắn hạt dưa. Cắn như vậy, hễ nhìn một cái là biết ngay cách ăn của người có học thức. Các bạn ấy đều xinh đẹp, chúng tôi cùng nhau đi xem kịch, ngồi thế này, cắn từ từ từng hạt từng hạt...

Tôi biết ngay chú lại kể chuyện ngày xưa. Chú thường thích khen quá khứ của mình. Chú bảo, thời ấy chú ăn diện sang lắm, không lôi thôi như tôi bây giờ; còn các bạn gái, thì chải kiểu tóc gì, đọc truyện gì, nói giọng thế nào, rồi ai trở thành giáo sư có tên tuổi, ai trở thành nhà báo nổi tiếng... Tôi bảo:

- Chú Mã ơi, tối nay cháu đến phòng chú xem ảnh các bạn học của chú nhé!

- Hoan nghênh, hoan nghênh các bạn cùng đến. - Chú Mã nói với anh chị em - Tiện thể tặng chú mấy tấm ảnh của các bạn được không? Còn trẻ mà các bạn đã không đơn giản như thế này thì sau nhất định sẽ xuất hiện nhiều danh nhân.

Các chị em ai cũng cười bảo:

- Chúng cháu không tặng chú đâu, tặng chú rồi, chú lại giới thiệu với người khác là bạn học gái ngày xưa của chú thì sao!

Chú Mã đỏ mặt, nhìn tôi cười hì hì.

Tối hôm ấy, chúng tôi kéo đến chỗ chú Mã, đó là căn phòng sáu mét vuông, ngoài một cái giường có chăn nệm, quần áo mặc hàng ngày và một vài dụng cụ nấu bếp ra, thì chẳng còn cái gì khác. Nhưng chỗ nào cũng có ảnh các chàng trai cô gái. Chúng tôi đã biết gần hết đó là những ai, song chú Mã cứ giới thiệu lại.

- Xem nhé, người đeo kính này là Mã Lan Lan, đã xuất bản ba quyển sách, hiện giờ là giáo sư viện y học. Nhìn người này xinh đáo để, chị ấy là ca sĩ giọng nữ cao có tiếng tăm; thời ấy, bạn học đều gọi chị ấy là “công chúa nhỏ sôi nổi kiêu ngạo”, chị ấy còn viết cả thư tình cho chú!

Các bạn gái lại cười. Tôi nói:

- Chú Mã ơi, sao chú không lấy vợ hả chú?

- Sống một mình chẳng phải tốt lắm sao?

Dường như chú không thích tôi nói vậy, quay người đi, lau bụi trên khung ảnh. Chị em khác lại hỏi:

- Chú chưa từng yêu ai chứ?

- Sao lại chưa từng yêu ai cơ chứ?

- Vậy sao không cưới hả chú?

- Yêu lẽ nào cứ phải cưới chứ? Các bạn xem, cô này mới phong độ làm sao, cô ấy tên là Lý Nguyên Nguyên.

Chú chỉ vào một bức ảnh màu, nhưng chúng tôi đều biết đấy là một ca sĩ hiện tại, mà cũng chẳng phải họ Lý. Nhưng chúng tôi đều bảo:

- Ồ, đấy cũng là bạn học của chú, hiện giờ làm gì ạ?

- Là họa sĩ, một họa sĩ vẽ chim vẽ hoa nổi tiếng.

Chúng tôi reo to:

- Có bạn học như vậy vinh hạnh biết mấy! Chú Mã ơi, chúng cháu chúc mừng chú, chú cho chúng cháu ăn gì nào?

Chú liền mở ngăn kéo, lấy ra một đống quít, chúng tôi tranh nhau chộp hết nhẵn.

Chú Mã là người như vậy, chú thường nêu ra một số danh nhân giới thiệu với chúng tôi là bạn học, người quen và họ hàng của chú. Chúng tôi thường chúc mừng chú và đòi kẹo, lần nào chú cũng khảng khái chiêu đãi.

Tôi vẫn mệt nhoài và ngán ngẩm đọc bản thảo. Tôi đề nghị tổng biên tập giao cho làm biên tập viên chịu trách nhiệm xuất bản; tổng biên tập đã phê bình cho một mẻ nên thân, bảo tôi phải phục tùng sự phân công. Tôi buồn vô cùng, cứ hết giờ làm việc là một mình ra bờ sông hóng mát. Và tôi đã bất ngờ gặp chú Mã ở đó. Chú đang giặt sợi đay dưới sông, ngồi xổm cạnh hòn đá mà giặt, cúi cái lưng to kềnh càng khó nhọc. Sợi đay thường khó giặt, chú phải nắm tay vào đập thật mạnh, nước bẩn bắn tung tóe lên mặt lên người. Tôi cất tiếng gọi:

- Chú Mã ơi!

Chú nhìn thấy tôi liền vui vẻ chạy đến, quay đầu nói với mấy người đang rửa sợi bên sông:

- Nhìn kìa, người tôi nói là anh ấy đấy, cán bộ biên tập trẻ tuổi, chỗ tôi có cả biên tập là con gái, đấy mới gọi là nhân tài!

Tôi rất ngượng, kéo chú sang một bên:

- Chú Mã ơi, chú rặt nói những gì thế! Tại sao chú rửa cái trò này?

- Hết giờ làm việc, tìm việc này, rửa hai tiếng đồng hồ cũng kiếm được ba đồng.

- Chú mỗi tháng ba mươi ba đồng còn không đủ ăn uống hay sao? Chú cần nhiều tiền thế làm gì?

- Ba mươi ba đồng thì thấm vào đâu. - Chú nói - Tháng trước, mời mọc bạn bè đã hết toi mười đồng.

Tôi đâm ra thương chú, bảo:

- Chú Mã ơi, chú đừng mời những người ấy nữa. Chúng nó chỉ được cái đùa chú để vòi ăn. Chú mời đãi như vậy mà bản thân thì khắc khổ, liệu có được không?

Chú cười:

- Thảo nào không có ai quí mến cậu. Cậu xót ruột mấy đồng bạc đấy ư? Tự ăn tự uống thì được cái? Anh em đòi chú chiêu đãi là họ quí mến chú! Cậu xem, tổng biên tập nhà mình chẳng phải cũng thường ăn là gì? Con người ta sống để tiếng mà. Cậu cứ như vậy chỉ tổ buồn phiền.

Hôm nay, vừa mới đến nơi làm việc, chú Mã đã móc túi lấy ra khá nhiều kẹo chia cho mỗi người chúng tôi một nắm to. Chúng tôi hỏi:

- Chú Mã ơi, hôm nay chú lại vì ai mà bày vẽ ghê thế?

- Lại không ư! Các bạn không thấy truyện ngắn đăng trên báo hôm nay sao? Ký tên Giang Hoa đấy. Thấy rồi hả, Giang Hoa này là bạn học của chú thời trung học, bọn mình cùng một lớp, anh ấy là tổ trưởng tổ ba, chú là lớp trưởng. Thời ấy, chú đã nhận thấy anh ấy chẳng phải là tay xoàng.

Anh chị em biên tập ai cũng quen thuộc cái tên Giang Hoa này. Gần đây, ông thường được đăng truyện trên báo, đã có tên tuổi.

- A, bạn học của chú ư? Ông ấy thường đăng truyện ngắn lắm. - Một cô gái nói.

- Thế à? Chỉ tại chú không hay đọc báo.

- Chú Mã vinh dự thật đấy, chuyện mừng lớn như vậy, mà chỉ có mấy cái kẹo chiêu đãi thôi sao?

- Thế các bạn muốn ăn gì? - Chú nói - Quả tình trong tay chẳng còn đồng nào.

Chúng tôi bảo:

- Chú Mã ki bo quá đấy!

- Rồi rồi, chú mua cho các bạn chút bánh ngọt, được chứ?

Buổi trưa hôm ấy, quả nhiên chúng tôi được ăn bánh ngọt.

Từ đó trở đi, ngày nào chú Mã cũng say sưa đọc báo, chú thường hay đập bàn kêu to:

- Này, lại là chị ấy (anh ấy). Lại là anh ấy (chị ấy)!

Đó là bạn học, người quen cũ hay họ hàng nào đó của chú lại được đăng bài, hoặc được người ta bình luận. Đương nhiên, hôm ấy chúng tôi lại được ăn ngon. Thế là chúng tôi đâm nghiện, cứ thấy trên báo có bài của những người như Giang Hoa, hoặc chỉ nhắc đến tên, là chúng tôi cầm tờ báo đi tìm chú Mã.

- Chú Mã ơi, chiêu đãi đi!

- Quả thật hết nhẵn tiền rồi, thôi cầm hai hào đi mua hạt dưa mà ăn.

Chúng tôi không ai nghe, cứ quây chặt chú, móc túi chú, có bao nhiêu tiền nẫng sạch, kéo nhau ra phố mua bánh ngọt. Chúng tôi vừa ăn vừa khen chú, chú tỏ ra rất vui, cười hì hì, hút cái tẩu thuốc trông rất ngon lành. Cũng trong lúc như thế tôi mới vui lên, trút được nỗi buồn chán.

Cứ thế, tôi làm việc ở nhà xuất bản được gần ba năm, cuối cùng, bởi vì “không thích hợp với công việc biên tập” mà bị điều đi dạy học ở vùng núi rất xa xôi. Từ đó trở đi, tôi không có lần nào trở lại nhà xuất bản, cũng không được gặp chú Mã nữa. Tôi lặng lẽ ở miền núi dạy bọn trẻ con nhà nông học những chữ “lên xuống, đến đi, đi lên, bước xuống”. Cuộc sống không ồn ào như ở thành phố, rất yên tĩnh, thanh tịnh, tôi có dịp tiếp xúc với bà con nông dân miền núi chất phác giản dị, và cũng cầm bút học viết truyện.

Một hai năm sau, truyện của tôi bắt đầu được đăng báo, dần dần cũng có chút tên tuổi, giới phê bình văn học bắt đầu chú ý đến, gọi tôi là ngôi sao mới trên văn đàn. Thế là hàng ngày tôi đều nhận được thư của bạn đọc ở các nơi gởi đến. Nhưng, phần lớn thư của bạn đọc từ thành phố gửi đến, thường do chú Mã gởi cho. Thư nào bạn đọc cũng nhắc tới chú Mã, bảo tôi được chú Mã đích thân bồi dưỡng, bây giờ đã trở thành nhà văn; họ cũng đề nghị chú Mã giới thiệu, muốn coi tôi là thầy. Khi đọc những bức thư đó, tôi vừa buồn cười, vừa lấy làm lạ, trong chốc lát hình ảnh của chú Mã hiện lên trước mắt, tôi không biết chú còn làm nhân viên đăng ký bản thảo nữa hay không, trong căn phòng sáu mét vuông ấy đã có thêm bao nhiêu tấm ảnh? Cuối cùng có một lần, chú Mã viết cho tôi một bức thư, cuối thư bảo:

Mấy năm vừa rồi, vì cậu, tôi đã thết đãi khá nhiều khách, tiêu cũng khá nhiều tiền. Nhưng tôi rất vui. Tôi không có yêu cầu gì đối với cậu, chỉ xin cậu gởi cho tôi một tấm ảnh.

Thôn Tĩnh Hư 1980

(còn tiếp)

Nguồn: Giả bình Ao – Truyện ngắn. Vũ Công Hoan dịch từ nguyên bản tiếng Trung Quốc trong Giả Bình Ao văn tập. NXB Văn học, 2003. Tái bản: 2005.