Nơi đây là một thị trấn nhỏ miền núi: Vách đá hẹp chênh vênh ở bờ bắc kia, từ khe suối đổ xuống, bỗng quay ngoắt một cái, tạo thành một dãy phố hình thước thợ, tất cả đều là nhà đá, đường đá, dưới mái hiên nhà nào cũng xây bậc đá. Vào các buổi hoàng hôn cuối ngày, trên các bậc thềm đá, chỗ này chỗ kia mọi người túm năm tụm ba chơi cờ cho mãi tới khuya, đèn lửa lập lòe. Thị trấn đã xuất hiện nhiều cao thủ có tiếng tăm, họ có vinh dự lớn lắm, có thể không về nhà nhưng sẽ có người cơm bưng nước rót đến tận nơi. Lâu dần tạo thành phong tục: Làm người có thể diện hay không, cứ căn cứ hoàn toàn vào trình độ đánh cờ làm chuẩn mực. Thế là, người đánh cờ mỗi ngày một đông, bãi đánh cờ dần dần bày la liệt hai bên phố, cho mãi tới cửa trụ sở công xã ở giao điểm góc vuông.

Trong trụ sở công xã có một người mê cờ, khuôn mặt dài trắng trẻo, đeo kính gọng đen. Trước kia anh đi học; sau khi tốt nghiệp trung học, anh không đi học nữa mà chọn nghề công tác hành chính, với quyết tâm phải thành đạt về chính trị. Nhưng, tuy đã hết sức cố gắng, mà mấy năm rồi anh vẫn là trợ lý sản xuất bình thường. Trong lòng không khỏi buồn chán, rỗi rãi chẳng có việc gì, anh bèn la cà xem đánh cờ, dần dà cũng hiểu ra qui luật mã nhật, tịnh điền, xe liền, pháo cách... Trở về trụ sở, mượn mấy quyển sách dạy đánh cờ, anh nghiên cứu say sưa, tự giác hết ý.

- Ôi, chơi cờ thú vị quá!

Cuối cùng, một hôm, chân tay ngứa ngáy, anh ngồi xổm vào đám người đánh cờ. Đối thủ là một ông già, từng được tôn xưng là “lão quái trong núi” trên sân cờ. Hai quân khai chiến, anh bị nước mã giằng bức chết lão tướng một cách chóng vánh. Anh không phục, đánh tiếp ván thứ hai, xem ra sắp thắng đến nơi, song đi sai một nước, liền bị pháo kích khung thành bỏ trống. Lão “quái” cười khà khà, đang định đứng dậy ra về, thì anh đỏ mắt lên, níu lại xin đánh ván nữa, một ván ăn ba, thắng thì toàn thắng, thua thì thua cả đời. Lão “quái” giã ngay một quả trọng pháo, chiến cục kết thúc. Từ đó, anh xếp độn sổ, bị trẻ già gọi là “cờ thối”.

Anh hậm hực lắm, tìm những tay cờ hạng hai, bảo:

- Chúng mình làm một ván nhé, dám không?

- Dao mổ bò không dùng để giết gà. - Tay cờ hạng hai rất ngạo mạn - Loại cờ thối như cậu, chấp làm quái gì!

Anh lại tìm bọn trẻ con đánh cờ. Bọn trẻ cũng bảo:

- Chấp anh hẳn một xe đấy.

Anh bị chế nhạo, ấm ức trong bụng, quay về phòng ngủ, lại tiếp tục đọc mấy quyển tạp chí cờ tướng, song khổ một nỗi không có dịp thực hành. Anh nghĩ: “Chính trị không thành đạt theo ý muốn, kỹ thuật đánh cờ cũng xoàng, mình thật tình là kẻ bỏ đi ư?”. Thế là anh bỏ tiền mua hẳn một bộ quân cờ bằng sừng, lại còn làm một bàn cờ bằng gỗ bạch đàn, rồi cả cống thuốc cống chè, rủ rê các tay cờ vào phòng ngủ cùng chơi.

Đương nhiên là có người đến. Ván đầu tiên phải là anh đánh với khách, nhưng tránh sao khỏi bị thua, liền nhường chỗ cho khách chơi với khách, kéo dài cả buổi, anh chỉ đóng vai người xem chầu rìa... Rốt cuộc anh cảm thấy vô cùng đau khổ. Ôi, khi nào mới chen chân được vào “Cờ đàn”? Giá được “cờ gặp đối thủ” với họ thì thắng lợi sẽ xúc động biết bao!

Hôm ấy, nắng chiều đã ngả về tây, sắp chuyển sang hoàng hôn, anh quét nhà, xếp bàn cờ đâu vào đấy, lại pha trà, đặt sẵn thuốc, song đấu thủ được mời vẫn chưa đến. Trời bắt đầu mưa, lúc đầu nhỏ hạt, về sau to dần, rơi tí tách trên tàu lá chuối trước cửa sổ, nghe cứ buồn buồn. Anh đâm lo trận mưa này kéo dài liên miên thì đêm nay thức thế nào cho tới sáng đây.

Ngoài cổng đột nhiên có tiếng động, anh đi ra. Trong cơn mưa, người đến tìm anh không phải là những đấu thủ cờ tướng, mà là nhân viên bưu điện thị trấn. Người ấy đưa cho anh một bức thư - thư gửi công xã. Anh lơ đễnh nhận thư, chỉ hận những đấu thủ cờ không đến, bèn hút thuốc. Anh ngồi xuống suy nghĩ, nhưng chẳng có việc gì đáng nghĩ, liền bóc thư ra xem. Thì ra là công văn của huyện ủy. Anh đọc thư rồi “a” lên một tiếng.

Công văn viết: Ngày 3 tháng 3, Ban tổ chức huyện ủy đã họp và quyết định, điều bí thư công xã là đồng chí Dương Khai Nghĩa về làm bí thư đảng ủy Cục cơ khí nông nghiệp huyện, bổ nhiệm đồng chí Vương Tòng làm bí thư công xã...

Anh nín thở đọc lại lần nữa, đọc lại thêm lần nữa, rồi nhìn như dán mắt vào ngọn đèn. Bấc đèn rất nhỏ, gió thổi vào qua khe cửa sổ, ánh sáng nhàn nhạt lay động, cái bóng cứ run rẩy trên nền nhà và choán nửa bức tường. Anh véo vào má mình, thấy đau rát ràn rạt; rồi anh kéo các ngón tay, khớp xương kêu răng rắc. Đột nhiên anh tươi cười, cầm bức thư đi tới phòng bí thư.

Đêm ấy, anh không ngủ. Cả đêm nghe tiếng gió tiếng mưa, và nghĩ: “Mình được làm bí thư thật rồi sao?”. Anh cảm thấy hoang mang, nhớ đến vụ gặt lúa mạch năm ngoái, anh xuống một đội sản xuất, một người nông dân bảo anh: Suốt ngày mong ngóng, mạch chẳng chín cho. Ngày nào cũng chạy ra đồng thăm lúa. Đến khi được cầm liềm hái, hoảng tới mức cứ lúng ta lúng túng...

- Câu nói ấy có lý. - Lúc trời sáng, anh nghĩ vậy, lồm cồm bò dậy, ra sân xem cây đào đã nẩy lộc chưa.

Anh đã làm bí thư, đời sống vô cùng mới mẻ. Anh viết thư cho bố mẹ, cho vợ và cho tất cả bạn bè thân quen, thề nguyền sẽ nỗ lực làm việc, dóng dựng sự nghiệp. Nhưng lòng anh dần dần nguội lạnh. Suốt ngày suốt đêm, vây chặt anh là những cuộc họp, chỉ thị, kiểm tra và báo cáo... vừa mệt mỏi bận rộn, vừa đơn điệu. Thì ra, làm bí thư chẳng phải là công việc nhẹ nhõm! Anh nhớ tới cái hay của trợ lý sản xuất, rồi đột nhiên lưu luyến cái thú vui chơi cờ, liền giở bộ quân cờ bằng sừng để ở nóc tủ đứng. Nhưng anh ngại ra phố xem cờ và đánh cờ. Anh sợ người gọi anh là “cờ thối”.

Một hôm, anh không kìm được, bèn hỏi cậu liên lạc mới điều tới:

- Cậu chơi cờ được không?

- Chơi xoàng lắm, bí thư ạ.

Chú liên lạc bẽn lẽn cười.

- Ồ, cũng biết hả? Chơi một ván đi!

- Không dám, bí thư ạ. Quả thật không dám!

Nhưng anh vẫn chơi cờ với cậu liên lạc, hết ván này đến ván khác. Cậu liên lạc nhanh chóng bị thua liểng xiểng. Anh vui sướng tới mức cặp mắt mở to, ánh lên đen láy, cảm nhận sâu sắc niềm thích thú thắng lợi. Anh lập tức nghĩ, tìm mấy người đọ thử, tiếc rằng trong trụ sở công xã không có ai biết chơi cờ. Trong lòng thấy ngứa ngáy, như có cái gì đó thôi thúc, cuối cùng anh ra khỏi trụ sở, đi lên phố. Các điểm đánh cờ trên đường phố vẫn náo nhiệt. Hai người đàn ông xương xương đang ngồi xổm, căng thẳng tới mức xắn tay áo lên, lột mũ ra, hút thuốc thì châm lửa mò, uống nước thì không nhìn cốc bát, chỉ nghe tiếng quân cờ chan chát. Người ngoài cuộc thì kẻ đứng người ngồi, cứ vươn cái cổ như ngỗng, nét mặt mỗi người một khác. Anh bước lại gần, không ai để ý đến anh, rồi từ từ anh bị mê mẩn, thèm rỏ dãi. Bỗng một bên thắng, người ấy ngẩng mặt cười, chợt nhận ra anh, tiếng cười tắt ngấm, liền cất tiếng:

- Bí thư cũng đến chơi cờ?

- Mình xem thôi!

Anh đáp, chân hơi rung rung.

Nào ngờ, người đánh cờ, người xem cờ đều quay đầu nhìn anh cười, mời anh chơi một ván. Anh vội từ chối, song không xong, bèn ngồi xuống chơi, đánh liền hai mươi phút, anh đã giành phần thắng.

- Ta đã thắng rồi sao?

Đêm ấy, nằm trên giường, anh cứ xúc động mãi bởi thắng lợi của mình. Anh định cười nhưng lại đưa tay lau nước mắt, không hiểu sao tay nghề của mình đã nâng cao đến thế.

Anh tìm đến văn thư công xã. Văn thư bảo:

- Thưa bí thư, đây là “bước nhảy vọt”! Có một câu danh ngôn: “Con đường của văn võ có lúc căng lúc rùi”. Giai đoạn này, tuy bí thư không đánh cờ, nhưng đó là tích góp tinh lực, phản tỉnh trong lòng, tự khắc vỡ lẽ, cho nên đã tạo ra bước nhảy vọt lớn.

Anh cảm thấy có lý, song cứ thấy nó thế nào, liền bảo:

- Mình thắng, có lẽ chỉ là thắng những tay cờ hạng bét!

- Vậy thì bí thư thử chơi với tay cờ hạng hai xem!

Anh bạo phổi tìm tay cờ hạng hai đến chơi. Đi được hai nước, đối thủ kia đập bàn kêu lên:

- Ôi bí thư, trình độ của bí thư nâng lên nhanh thế!

- Thật chứ? - Anh hỏi.

- Thì xem đấy, chơi hay quá! Nước mã đi thế này, tuyệt, tuyệt hết ý!

- Thật chứ?

- Bí thư ạ, tôi không phải là đối thủ của bí thư! Bí thư đã chơi với “lão quái trong núi” chưa?

- Chưa!

- Bí thư  hoàn toàn có thể địch nổi với ông ấy.

- Thật sao?

Tay cờ hạng hai kéo anh đi tìm “lão quái trong núi” để thách thức. Anh nhớ đến cái thẹn thua cờ ông ấy ngày nào, không dám đi, song tay cờ hạng hai cứ thúc anh đi thẳng đến phố Đông. Dọc đường, hết quán cờ này đến hiệu cờ kia đều dừng lại, người ta rối rít chào anh, anh cười gật đầu chào lại lia lịa. Cuối cùng, anh đi vào trong sân một ngôi nhà cổ ở đầu phố Đông với bốn bên là nhà, ở giữa là sân. Tay cờ hạng hai đi vào nhà trước. Anh đứng trong sân, nhìn nơi ở xinh đẹp yên tĩnh này: lối đi rải sỏi, khu vườn được quây bằng tre xiên xiên, bên trong trồng hải đường, thủy tiên, lan, văn trúc... Bên kia là một giếng nước, cạnh giếng có giàn nho, lá cành xanh biếc tỏa bóng râm khắp mặt đất. Ở đấy có một bàn cờ bằng đá đang để sẵn một thế cờ. Anh đến xem, không rõ thế cờ lắm, cảm thấy thèn thẹn. Anh nghĩ: “Trước đây mình không dám bước vào sân này, chỉ đi qua, đứng từ xa nhìn vào”... Đang băn khoăn thì một ông già từ nhà trên đi tới. Ông đã già hơn trước nhiều, lông mày, râu tóc đã bạc trắng phơ phơ. Ông nở nụ cười tươi rói, chắp hai tay chào, kéo anh ngồi xuống, bảo:

- Sao lại để bí thư đến nhà thế này? Bí thư định chơi cờ, cứ cho gọi một tiếng thôi mà!

Ông lão mời thuốc lá, lại còn cúi xuống đánh diêm. Tay cờ hạng hai đã bày xong quân cờ. Hai người chia nhau ngồi hai bên, bắt đầu điều binh khiển tướng.

Tay cờ hạng hai không ngồi xem, tự tay ra giếng múc nước, lấy bếp dầu ra đun nước pha trà ở bên cạnh. Lửa cháy đùng đùng, trà tỏa hương thơm lừng. Một lát sau, ấm nước sôi sùng sục. Tay cờ hạng hai đang định cho cháy to thì nghe “chát” một tiếng, lão “quái” reo to:

- Bức tôi chết đứ đừ rồi!

Tay cờ hạng hai lại gần nhìn, đôi mã giằng của bí thư bám sát nhau, thọc thẳng xuống, làm cho quân tướng của ông lão ra chẳng được, vào chẳng xong. Lão “quái” đứng dậy bảo:

- Gớm quá, gớm quá! Thủ thì thế như thành đồng vách sắt, công thì sức như trẻ tre, thật là tay cờ bậc thầy!

Qua trận thắng này, tên tuổi anh vang dội, cả thị trấn miền núi ai ai cũng biết. Từ đó, anh có thể ngẩng đầu ưỡn ngực đi đến các bãi đánh cờ, đi đến đâu, người ta cũng mời anh chơi cờ, ván nào anh cũng thắng. Anh càng say mê đánh cờ. Mỗi khi rảnh rỗi, anh lại sờ bàn cờ, thậm chí mỗi cuộc họp, trước khi bắt đầu, anh thường yêu cầu đại biểu thử sức với anh. Hơn nữa, mùa hè năm nay, anh còn tổ chức đấu cờ tướng toàn thị trấn, và anh đã giành được danh hiệu quán quân.

Năm 1981

(còn tiếp)

Nguồn: Giả bình Ao – Truyện ngắn. Vũ Công Hoan dịch từ nguyên bản tiếng Trung Quốc trong Giả Bình Ao văn tập. NXB Văn học, 2003. Tái bản: 2005.