Đoan Dương là một cô bé mười hai tuổi mà tôi quen biết ở thị trấn Thượng Lạc năm bảy mươi sáu.

Lúc ấy, tôi phạm “sai lầm số một về trí dục”, bị đày từ trường trung học huyện đến “cải tạo” ở một cửa hiệu lò rèn tại một thị trấn nhỏ. Toàn bộ sách của tôi đã bị khám và tịch thu từ lâu, đương nhiên không có gì để đọc, nhưng cứ nghĩ đến số sách đã khiến tôi chịu bao cay đắng này, từ đó đã đoạn tuyệt nó, tôi lại cảm thấy yên tâm. Nào ngờ sau đó gia đình tôi cũng chuyển đến thị trấn; ngẫu nhiên trong một bó quần áo và đồ dùng hằng ngày, tôi tìm thấy một quyển đồng thoại của Anđécxen. Buồn chán chẳng biết làm gì, tôi đã xé ra gấp máy bay cho con chơi ở trước cửa. Trẻ con ngây thơ trong trắng, tâm hồn bé bỏng không nên vì bố mẹ mà chịu đau khổ, ở cùng với các con, thì tiếng cười của chúng cũng làm vơi bớt nỗi buồn rầu trong lòng bố mẹ. Máy bay giấy gấp rất khéo đã hấp dẫn ngay một lũ trẻ con. Thế là tôi tặng mỗi đứa một cái, chúng hớn hở tới mức reo ầm lên chạy ra phố chơi đùa.

Nhưng một lúc sau, đứa con tôi chạy về, trong tay cầm một cái máy bay gấp bằng giấy cứng. Tôi hỏi ai cho, nó bảo Đoan Dương đổi. “Đoan Dương là ai?”, tôi hỏi; nó tiện tay chỉ ra đầu ngõ. Ở ngoài ấy quả nhiên có một cô bé tay cầm một xâu máy bay gấp bằng giấy cứng đang đổi cho bọn trẻ con. Sau đó, cô bé gỡ máy bay đã đổi, cẩn thận để trên đầu gối vuốt thẳng lại rồi cho vào cặp sách. Tôi còn đang băn khoăn, thì cô bé đã tập tễnh chạy đến trước mặt tôi, nói:

- Chú ơi, máy bay này chú gấp có phải không?

- Muốn học cách gấp hả?

Tôi nói, rồi nhìn máy bay em gấp: giấy trắng và cứng hơn giấy của tôi, máy bay dáng mới mà khéo hơn máy bay tôi gấp. Tôi nhìn em, lưỡi líu lại.

- Chú ơi, ­- em đột nhiên nhìn tôi mắt sáng lên - chú đổi cả cho cháu số giấy gấp máy bay, chú nhé!

Ồ, cô bé định xin giấy. Gấp máy bay chứ gì? Tôi thắc mắc trong lòng: Sách, tôi đã từng mê say biết chừng nào! Buồn chán quá, tôi mới xé ra gấp máy bay, nhưng có ngờ đâu, người khác cũng lấy sách của tôi đi chơi như thế này ư! Vết thương chưa lành lại bị chọc đau, tôi bực tức nói:

- Vậy thì phải bán một đồng, cháu có mua nổi không?

Đôi lông mi dài của em cụp xuống, cái mồm nhỏ tươi rói mím lại, lép như quả đậu Hòa Lan, em xoa tay, quay người đi. Nhưng rồi em trở lại bảo:

- Một đồng thì một đồng, nhưng chú không được xé đi tờ nào nữa đấy!

Giọng em rất trang trọng. Nhưng tôi đã mặc kệ, phớt em đi.

Hôm sau, ở giữa phố chữ thập, tôi nhìn thấy một đám phụ nữ túm lại mua hoa, hoa là hoa dành dành, mua để gài mái tóc. Tôi chợt nhớ là đã đến tết Đoan Ngọ. Phong tục ở đây, trong ngày tết Đoan Ngọ, phụ nữ phải gài hoa dành dành lên đầu, giống như người Bắc Sơn gài hoa lựu hay lá ngải trên mái tóc. Tôi đi tới gần, nhận ra người bán hoa là Đoan Dương. Em xách nửa làn hoa dành dành, hoa trắng phau, ánh nắng chiếu vào, trông y hệt một làn lá ngọc; giá không đắt, mỗi bông chỉ một xu.

Thì ra cô bé này bán hoa. Tôi hỏi người bên cạnh, người ấy bảo, con bé ấy khổ lắm, bố mẹ đều đã “rẽ ngoặt” trong cuộc họp “những kẻ rẽ ngoặt”, gia đình giờ chỉ còn em và bà nội, đời sống cơ cực lắm. Tôi cảm thấy thương em quá, đang định nói với em điều gì, thì em đã cầm một bông hoa dành dành để lên mũi ngửi, xách làn hoa đi xuyên qua phố chữ thập, để lại một mùi thơm ngan ngát ở đằng sau.

Trong buổi hoàng hôn ấy, tôi đã nhìn thấy em: Ngồi xổm trên hè một cửa hàng xa xa, một tay móc túi lấy tiền xu nhôm, xếp từng đồng lên bàn tay kia, trắng xóa. Tôi thấy nét mặt em rạng rỡ. Tôi thầm chúc mừng em, có lẽ trong cặp mắt long lanh kia đã nhìn thấy những cái kẹo gói giấy bóng rực rỡ, đã nhìn thấy những que kem sữa ngọt lịm chăng?

Sau đó hai ba ngày, tôi không gặp Đoan Dương, gần như quên khuấy em. Ngày lại ngày, tôi hốt xỉ lò, kéo bễ trong cửa hiệu lò rèn như cũ, không thì ngồi trước quầy hàng ở cửa bán nào dao, nào xẻng, nào rìu… Vào một buổi sẩm tối, đèn đường đã bật sáng, tôi đang thu dọn quầy hàng chuẩn bị đóng cửa, thì đột nhiên có một người đứng dựa vào cửa. Tôi vẫn cúi đầu, bảo:

- Nghỉ rồi, ngày mai đến mua nhé!

Người đó không đi, một giọng trẻ con lanh lảnh cất lên:

- Cháu đã có một đồng rồi, chú ạ!

Tôi quay lại nhìn, thì ra là Đoan Dương. Trên vai em khoác cái làn không, hai tay bê một vốc tiền nhôm, toàn là loại tiền xu, cứ bê cao gần chạm mũi.

Tôi ngạc nhiên, thì ra đó là tiền bán hoa của Đoan Dương.

Em đổ ào vốc tiền nhôm lên quầy hàng, tiện tay cầm luôn quyển đồng thoại của Anđécxen đã bị xé nhiều tờ vứt ở góc quầy, đứng dậy định đi.

Tôi kéo em lại, em bảo:

- Đây là một trăm xu, không thiếu xu nào, thưa chú!

Tôi nói:

- Cháu cần mua à? Cháu mua làm gì?

- Cháu xem chú ạ!

- Xem ư ! - Tôi thốt lên, thì ra em muốn xem sách. Thì ra em đã phát hiện đây là một cuốn sách hay! Em bé này... - Cháu không đi học ư?

- Có ạ. Nhưng ở trường không có sách này, chẳng có quyển sách nào, chú ạ!

- Sách này chú đã xé, sao cháu còn tới đòi xem nó?

Em không trả lời, đôi mắt nhìn tôi chằm chằm, song lại hỏi:

- Ai cũng bảo, chú đã từng làm thầy giáo phải không?

Tôi gật đầu.

- Vậy học sinh của chú là trẻ lưu manh, thì chú có yêu không?

- Chú...?

- Vậy học sinh của chú là trẻ mù chữ, thì chú có yêu không?

- Chú...?

Tôi nhìn đôi mắt sáng lấp lánh của em và đã thấy tôi nhỏ xíu ở trong đó. Trước mặt tôi lập tức hiện ra những lỗ nứt nhằng nhịt trên kính cửa sổ nhà trường của chúng tôi, những bóng đèn chỉ còn dây tóc Vonphơram đung đưa theo gió trên cột đèn đường, hiện ra cảnh tôi đã từng đọc giúp một người bệnh lá thư của cháu ngoại ông gửi đến, trong đó có một trăm mười ba chữ viết sai.

Đoan Dương lại hỏi:

- Chú ơi, tại sao chú lại xé quyển sách này đi, hả chú?

Tôi không trả lời được, người toát mồ hôi. Tại sao tôi lại xé quyển sách hay thế này đi nhỉ? Xé sách đi sẽ tránh được số phận cay đắng hay sao? Không đến với tri thức nữa, thì từ đó trong lòng sẽ thanh thản hay sao? Tôi ngẩng lên. Đoan Dương đã đi rồi, em đã đến dưới ngọn đèn đường trên phố. Ánh đèn ấy chiếu lên người em: Chiếc làn rỗng khoác trên cánh tay, em nửa đứng nửa ngồi, lấy từ cặp sách ra những tờ giấy gấp máy bay, lật từng tờ, từng tờ, soát lại số trang rồi đối chiếu với quyển sách. Trên đầu em cài một bông hoa dành dành, trong ánh đèn lấp lánh nó càng trở nên lung linh, chẳng khác gì một con bướm trắng...

Tôi bốc nắm tiền xu chạy tới chỗ Đoan Dương. Tôi phải bảo với em, họ bắt tôi “cải tạo” ở cửa hiệu lò rèn, tôi sẽ dành thời gian viết cho các em một số truyện gì đó. Và cho dù không viết được, thì tôi cứ hãy cầm quyển sách đồng thoại của Anđécxen này về cái đã, để chép thành mười quyển, hai mươi quyển cho em, cho các em cái đã...

Thôn Lý Gia, đêm 13/7/1978

Theo cuốn “Linh Quái”, Nhà xuất bản Hội nhà văn Trung Quốc - Bắc Kinh 1995

Nguồn: Giả bình Ao – Truyện ngắn. Vũ Công Hoan dịch từ nguyên bản tiếng Trung Quốc trong Giả Bình Ao văn tập. NXB Văn học, 2003. Tái bản: 2005.