I- Đám giỗ bà cụ thân sinh năm nay được tổ chức trọng thể ở nhà bà chị cả. Thế cũng ổn, bởi thời này trai gái gì cũng đều được coi là trưởng, chỉ cần nhà rộng, lòng thành, đánh chén thoải mái. Bà chị cả là vợ ông anh cỡ thứ trưởng, nhà tập thể ba buồng trước đã rộng, nay chị còn hứng vẩy thêm hai buồng nữa, gạch nền trắng, cứ sáng choang. Anh và hai cụ bên nội lui cả rồi, ảnh đặt ở ban thờ như liệt sĩ. Bà chỉ rất khéo đặt cái ảnh bà cụ thân sinh của mình ngay bàn dưới, khiêm nhường nhưng cũng có nét lấn chiếm, đầy hương hoa chung quanh, hai bên là hai cây đèn thờ có vảy rồng vút lên như cảnh đình chùa. Hôm trước chị ấy phôn: “Cậu vào nhé. Bên mình thì có mặt cả, tất tần tật. Trong quê thì biết chắc là chị Kỳ và anh Cấp sẽ ra. Cậu đừng lủi đấy”.

Anh Cấp và chị Kỳ ra thật. Những người ở quê thường có sự chính xác đến bất ngờ. Anh Cấp bên Nghệ, chị Kỳ bên Tĩnh. Hai người thân cùng một bộ gien quê choa, nhưng xét cho kỹ thì vẫn có nhiều nét khác nhau.

Quà quê của chị Kỳ và anh Cấp mang ra đám cỗ thường có kẹo cu đơ. Đó là thứ đặc sản vùng quê gió Lào cát trắng, sánh ngang với bánh đậu xanh Hải Dương, bánh gai Ninh Giang, bánh cáy Thái Bình v.v… Cu đơ nghe đâu là tên một người đàn ông tên Đơ, cu chỉ đàn ông, biết phối kết hợp ba thứ kỳ diệu của trời đất là lạc rang béo thơm, đường mật ngọt ngào, bánh đa làm từ gạo thơm dịu dàng… Cách làm như kẹo lạc, cái tài ở độ mật nấu và lạc rang quện lại, đổ tròn vành vạch bé hơn miệng bát cơm, ốp hai bên hai bánh gạo cùng kích cỡ dạng bánh đa. Là kẹo lạc nhưng không phải kẹo lạc. Nó là cu đơ.

Hai gói bánh cu đơ của chị Kỳ và anh Cấp cũng khác nhau. Cu đơ của anh Cấp bên Nghệ cứng, được cái hạt lạc giòn tan, bánh ốp cũng giòn, nhai cứng rào rạo. Cu đơ của chị Kỳ bên Tĩnh, cụ thể là bên Châu Phong - Đức Thọ thì mềm ngọt khó tả lắm, răng nhai cũng khác, vị lưỡi cũng khác, âm thanh trong vành tai cũng khác. Như là nó có chất thơ và số phận người. Chị Kỳ một đời người gian truân tuổi ngoài năm mươi mà có nụ cười rất hồn nhiên.

- Khoản cu đơ, ngoài kỹ thuật nấu, cái chính là chất đường chất mật cậu ạ…

Khi chị Kỳ nói xong thì như nghe được tiếng xào xạc của bãi mía bạt ngàn trên con sông La nên thơ xinh đẹp, cứ thổi mãi từ mạn Ngàn Sâu, Ngàn Phố xuống dọc mảnh đất Nghệ Tĩnh. Nghe đâu từ xưa cũng là đất mía ngọt nổi tiếng.

Bậc cao niên nhất của đám cỗ là ông cụ thân sinh, gọi là cụ Cố, gần vào “đầu chín” cực hiếm, đang tựa lưng vào tường, trên tấm chiếu mới rải cạnh bàn thờ. Hôm nay cụ bỏ gậy chống, đi không như thanh niên, một bên chân đi tất, một bên quên đi khi ở nhà trên phố. Chuyện cụ xin nói phần sau.

Thứ đến là hai cặp vợ chồng “đầu bảy” cấp tướng về hưu là anh Nhân và anh Đường. Đám giỗ trọng nào cũng có mặt hai anh, khi việc lớn trong nhà xảy ra như có tang, đều cần đến hai anh chỉ đạo. Hai anh tóc bạc trắng, hai chị thì nửa trắng nửa xanh. Cặp anh Nhân xem ra còn nhuận lắm, vì anh ấy tuy gầy nhưng còn nói được, làm được, chắc thỏa mãn được cho chị đầy chất âm khéo léo. Cặp anh Đường xem ra phải gắng nhiều quá, trong mái tóc người chồng bạc hết cỡ đến mức xù ra như bông, người vợ là chị Ninh nhỏ nhắn xinh đẹp giờ lưng đã hơi còng xuống, như từ biệt mọi sự ưu ái của tạo hóa. Đời người ta như thế là kém vui. Bù vào có cặp chú em tên Độ “đầu năm”, là giáo sư toán có tên tuổi, và cô Lễ mới mon men “đầu ba” còn như thanh củi đượm. Khi cặp lão tướng gắp đồ nhắm giữa mâm như hai con đại bàng già trụi không còn mổ được thức ăn, thì cô Lễ nghiêng người nhỏ nhẹ gỡ thức ăn vào bát chú Độ như một con chim họa mi cái rất đáng yêu. Cân bằng lại có cặp vợ chồng cô cháu “một con trông mòn con mắt” hiền thục và cấp tiến. Cậu ta “đầu bốn” rồi nhưng còn trẻ mua được ô tô xịn riêng, hiện làm chân giám đốc.

Những người khác quanh mâm cỗ, đủ độ tuổi lau nhau, kể vòng theo mâm như bà chị Cả, anh Cấp, chị Kỳ, cậu Bờm… thuộc diện chính sách cô đơn ngồi rời rạc như những ngọn núi.

***

Ngẫm ra, người đàn ông gần chín mươi tuổi là cụ Cố đã nói rất đúng khi tâm sự với chị Kỳ. Chị Kỳ là con gái dì Tư, dì Tư là chị gái của cụ cố bà, tức vợ cụ Cố. Chị Kỳ lúc này coi như đại diện cho cả bên ngoại:

- Con ạ, chú nghiệm ra trong nhà không ai thay được người đàn bà

Chị Kỳ tinh ý, nở nét cười hồn nhiên rất riêng trên gương mặt linh lợi phúc hậu của chị.

Cũng rất đúng khi cụ Cố tâm sự với chị Liên, vợ anh Nhân:

- Con ạ, chú nghiệm ra đời không thể thiếu âm thiếu dương. Con người ta còn sống thì không thể cô đơn mãi được. Con hiểu cho chú chứ? Ủng hộ chú chứ?

Chị Liên cúi xuống đỏ mặt, ấp úng hết sức. Vẻ đẹp xuân sắc ngày nào chợt nở trên gương mặt chị. Anh Nhân như bị điện giật, phản xạ ngay theo cách con nhà tướng trước thế trận hiểm nghèo. Anh kích tay nói nhỏ vào tai chị:

- Khoan!... Kẻo nó lừa chiếm nhà của chú đấy!

Giọng chị Liên bình tĩnh ấm áp lạ lùng:

- Chú ạ, chúng con rất hiểu chú. Chúng con đều ủng hộ chú. Chỉ có điều vấn đề nó vốn phức tạp, xin chú để thư thư để con tính đã!

Chị Ninh - vợ anh Đường lưng còng mắt kém, chắc không hiểu có chuyện gì. Riêng anh Đường tóc bạc xù thế mà như hiểu cả. Anh dùng một lối nghi binh quen thuộc:

- Anh Nhân này, các em này. Từ nay anh em ta tích cực chuẩn bị mọi mặt để tiến tới mừng thọ ông tuổi chín mươi là vừa đấy!

Người trẻ tinh ý, chúng xua đi mọi chuyện rất nhanh. Từng cặp cứ cười với nhau. Chắc chúng đang tính đến những chuyện bi hài. Như cậu cháu giám đốc “đầu bốn”, sẽ phải gọi cô Lễ “đầu ba” bằng mợ, xưng cháu. Nếu cụ Cố trời thưởng cho như ý nguyện… thì cả đàn cháu tất tật từ ông lão bảy mươi, bà bác sáu mươi đầu bạc… đều phải xưng “con” với một người đàn bà nào đó còn đượm hương tình. Rồi đàn cháu chát thi nhau chào bà, chào cụ, chào cố nữa chứ! Cuộc sống thật lạ lùng và kỳ diệu! Nghe râm ran cứ như trong một khu rừng nguyên thủy.

Bà chị cả đẩy cho cái gối vào dưới đầu và dặn nhỏ:

- Cậu ngủ đi. Dậy còn cỗ chiều nữa nhé!

Căn phòng mới sửa, trần nhựa, có độ lạnh. Chiếc giường gỗ mít vườn đưa từ quê ra, ngắn cũn cỡn. Bố chồng chị và chính chồng chị đã ra đi trên cái giường gỗ mít này, trong căn phòng nhỏ này. Phòng ngoài các cháu đã sửa sang lại, đặt máy móc tiện nghi khá hiện đại. Cái đồ cổ như giường tủ được táp vào buồng nhỏ phía sau.

Nằm cứ ngai ngái, không ngủ được, Bèn vùng dậy xuống lối phố phía dưới đầy bụi, định bụng gội đầu thư giãn để có sức tham gia cả đám cỗ chiều.

Quán nhỏ nép bên bờ cây kín đáo. Biển hiệu sơ sài treo nghiêng sau đám lá, đủ các khoản: sấy gội, lột da mặt, mát xa…

- Chú! Vâng… anh cần gì ạ?

Hai người đàn bà tranh nhau nói:

Bèn hỏi:

- Gội đầu?

Lại hỏi:

- Mát xa không?

Có tiếng đàn bà con gái tranh nhau nói:

- Chú! Vâng… anh ngồi vào đây đã!

Nhìn kỹ một rất trẻ, chừng mười bảy, mắt và mũi khá đẹp, da xanh có tàn nhang. Một nữa ở phía trong đẫy đà, bắp tay bắp đùi nần nẫn, bận cái áo kiểu Thái màu đen, căng cả những lỗ nhỏ như tấm lưới đánh được đầy cá phô vảy trắng lóa. Cô trẻ vớ ngay đầu khác, cô già hiểu ý:

- Để em, để em làm cho!

Đây là gội đầu bình dân. Người đàn bà ghé sát tai nói nhỏ: “Chúng em treo biển vậy thôi, chưa làm mát xa”. Người đàn bà nói rồi đưa đôi mắt đẹp đen lánh nhìn rất nhanh qua gương. Đôi mắt và mũi của cô gái và người đàn bà như đúc từ một khuôn. Đẹp và chuẩn. Chỉ tội một thì trẻ và gầy quá, một nữa thì quá béo và già.

Người đàn bà có nét đẹp lạ, trừ cặp mắt và cánh mũi gợi cảm, đôi bàn tay lại không khớp với thân hình đẫy đà chút nào. Cánh tay và cả bàn tay vẫn to, nhưng đến các ngón thì cứ thon nhỏ dần và hồng như quả phật thủ. Đúng hơn nó có màu đỏ đẹp của ớt. Thấy khách nhìn chằm chằm vào mười ngón tay búp măng đỏ hồng, người đàn bà tinh ý: “Bàn tay chúng em suốt ngày nhúng nước xà phòng, không bôi son được đâu”. Cô gái lại nhìn đầy dò xét như đặt cả hai tròng đen mắt đen láy vào tấm gương.

Các công đoạn gội khô gội ướt thì vẫn vậy, nhưng dần dà cảm thấy khắp đầu có sự dịu ngọt lạ lùng. Chắc nhờ mười ngón tay. Mười ngón tay từ khi nào xốc xù mái tóc đầy bọt lên, khiến khách không hề biết. Rồi chính mười ngón tay ấy lại miết đều xuống như sóng vỗ vào chân tóc, cứ tới tấp tới tấp như thế cho đến khi khách đã thiu ngủ. Khách đi vào mơ màng thì chính mười ngón tay ấy lại như mười cây kim, luồn tóc đưa khắp đầu rồi đỡ khẽ cả cái đầu lên xuống. Lần này thì khách trúng huyệt, thiếp hẳn đi cho đến khi nghe nước dội ào ào…

Bèn nói:

- Em gội “ngọt” quá!

- Vậy ngọt thế nào anh?

Người đàn bà hiểu ý Bèn nói:

- Cứ là phải gội xù lên như đánh kem cốc, kem đường ấy anh ạ! Sủi bọt lên mới thấy sướng!

Đúng, đến cái bọt sủi lên cũng cảm nhận được vị dịu ngọt. Người đàn bà lại nói:

- Chúng em ở vùng mía tận Hòa Bình mà anh. Quê em mía ngọt dịu lắm.

Nghe mơ màng như chuyện mía mật dọc bờ sông La của chị Kỳ. Bèn hỏi:

- Em và cô bé?

- Vâng, con gái em!

- Vậy bố cháu?

- “Liệt sĩ” rồi anh ạ!

- Nghĩa là thế nào?

- Nghĩa là chỉ có hai mẹ con em ở đây!

Cô bé nghe chuyện cười qua gương, hàm răng đều trắng lóa.

Nghe như tiếng bà chị từ lầu cao bên kia đường vọng

- Hồi bé, hễ đến Tết là em được sang ăn Tết với ông em. Ông em đẹp trai, tài hoa lắm. Đi đến đâu là các cô, các bà cứ chết mê chết mệt. Ông lại rất quý cháu, em sang là được ngồi vào lòng ông. Có một Tết em nhận ra chuyện buồn cười lắm. Mâm cỗ bày trang trọng trước bàn thờ, ông ngồi giữa, mặt đối diện với ngọn đèn lớn, mọi người cứ thế nối nhau theo vòng tròn. Ánh nến chiếu vào da ông đỏ au. Vào cỗ, sau hồi lâu nhâm nhi chén rượu thuốc, ông cầm đôi đũa mun gõ một tiếng “keng” vào bát sứ trắng muốt, tức thì bà già mà em biết là vợ ông đưa tay xới cho ông bát cơm gạo tám thơm phức. Đến khi ông gõ hai tiếng, thì một bà trẻ hơn xới cơm cho ông. Đến ba tiếng gõ thì lại một bà khác xới… Cứ thế cho hết bữa cỗ. Khi ông gõ lên bốn tiếng cuối cùng vào bát mình thì một người đàn bà còn trẻ đưa bàn tay còn xuân sắc ra…

Tối ấy về em mới dám hỏi mẹ:

- Ông gõ đũa thế là thế nào hả mẹ?

Mẹ cười rồi tắt nụ cười ngay:

- Gia phong của nhà mình đấy. Lớn lên con sẽ hiểu. Ông con có bốn bà vợ. Vậy mà các bà cứ tăm tắp theo tiếng gõ đũa của ông không hề tị nạnh, giành giật nhau. Mọi chuyện khác cũng thế. Và các bà yêu ông mà!

Nói rồi mẹ vuốt đầu con gái, như thể nhấn những chuyện lạ lùng ấy vào đầu cho con gái hiểu.

Năm nào Thị cũng xăng xái về quê trước Tết dăm hôm mang theo lòng nhớ thương và tự hào gia tộc quê hương như cái túi quà nén chặt nơi tay; mang theo cả độ trải đời và những điều phi lý ở Thị.

II

Tàu hỏa đến ga tỉnh sau non một giờ đi du lịch đồng bằng Bắc bộ. Xuống tàu đi về con đường huyện càng có nét du lịch hơn. Gió biển Bắc thổi lộng. Vải thiều và vườn chuối, vườn cam xanh mươn mướt quanh năm. Đi sâu vào càng có cảm giác hơi ẩm của sông. Đường liên xã có bến đò, qua mùa lũ lớn năm trước bị sạt đi nay đã san lấp lại. Các rặng vải thiều càng nhiều. Đã như nghe được tiếng các loại chim đồng và tiếng cá quẫy…

Từ bến phà Hệ đến cái xóm Trường Hạ thân yêu của Thị còn phải non chục cây số xe ôm. Đường đất chạy dọc con mương lớn, có cả những mái thuyền nan đây đó. Thị có thói quen cuốc bộ dù mỏi rã rời để ngắm lại con đường tuổi thơ. Đã về đến đây chẳng còn dại gì ngồi xe cộ như ở phố xá.

Quê Thị có con sông Vân Úc đầy phù sa. Con sông và những rặng vải thiều ghi vào trí nhớ Thị sâu nhất. Sóng dờn dợn không nhanh không chậm, không ào ạt như bến Bính, Bạch Đằng… Nó nhởn nhơ thanh cao nhưng đầy nội lực bồi đắp. Những bến sông gợi cảnh bà xưa ra bến sông giặt giũ, nó không lớn không nhỏ, không chuyển dịch bao nhiêu trước biến thiên thời gian. Nó có độ bền vững hiếm có. Thị nở nụ cười mãn nguyện trên gương mặt lúc này đỏ như đàn ông say rượu. Ngọn gió mát lạ lùng. Nghe cả sóng dồn dập nhau đến tận bờ xa của con sông Vân Úc, chạy đến tận đất An Lão quê ngoại ken dày bóng cau. Trầu cau từ xưa thuộc về quê Thị, Thị thở dốc rồi lại cười mãn nguyện.

Lát nữa Thị đi qua cái cầu đá xanh có từ xửa xưa qua mấy hàng cau, rặng nhãn là đến mảnh đất vườn rộng như trang trại và đến ngôi nhà thân yêu. Mẹ Thị tóc bạc phơ sẽ ra hái hai trái bưởi đường ngọt đến tận gan ruột mà chỉ quê Thị mới có. Ông bố đang sắp ban thờ, không quên đưa ra ít vải khô mùa trước còn thơm thoảng vị đường mật của trời đất. Cậu em ra ao vườn lùa cá, cô em dâu hạ vào buồng chuối xanh còn để lại nấu nồi canh cá gia truyền. Tiếng reo lớn từ cuối vườn rộng của lũ trẻ cùng ông dồn con lợn chó để chuẩn bị xẻ thịt như chỉ quê Thị vườn rộng bát ngát mới có thú nuôi lợn thả rông từ Tết trước, hóa ra chú lợn rừng hoang, toàn thịt nạc, để dùng vào cỗ Tết. Điều này thì chàng rể Ất đi nhiều vùng quê, công nhận chỉ quê Thị mới có.

Trẻ con lau nhau mười mấy đứa nội ngoại sau khi cùng ông rượt đuổi chú lợn chó, giờ đứng cả ở sân để ăn kẹo bác cả đưa từ phố xá về. Chúng rào rào như cá mặt ao. Vừa ăn quà bánh chúng vừa hứng chí giở “món võ gia tộc” ra với nhau…

- Ê, cái Tèo giống hệt bố mày!

- Ê, cái Xoan giống mẹ thì xinh gái. Còn cái Thơm giống bên bố nó thì xấu điên!

Cái Xoan thì vểnh mặt lên, còn cái Tèo, cái Thơm thì khóc rống. Cái Tèo là con cô Thùy, cô út của ông bà, lấy chồng xã trên. Cái Thơm là con cô Thiểu, lấy chồng xã dưới. Tết nào cũng vậy, năm nào cũng vậy, đùa trêu thế nó thành lệ rồi. Tức là chỉ con cháu họ mạc bên Thị là đẹp, còn lai vào họ khác là xấu, khó coi. Loại chuyện này Thị đã kể nhiều lần vào Tết trước, khiến Ất thấy có lúc khó hiểu, đến mức gai người.

(còn tiếp)

Nguồn: Rút từ Biển trinh nguyên, tập Truyện ngắn chọn lọc của Phan Cung Việt. Triệu Xuân tuyển chọn. NXB Văn học sắp xuất bản.