Hoàng Trần Cương từng là một người lính sau khi học đại học. Anh làm quản lý một tờ báo. Tôi mới chỉ biết vậy. Tại Đại hội 7 Hội nhà văn Việt Nam, anh bật dậy phát biểu sau khi bầu cử. Có lẽ vì bản tánh quá cương trực, lại đang bức xúc nên anh nói hơi bị quá thô. Văn nhân nói với nhau không nên nói như rứa!

Thế nhưng, khi đọc trường ca Trầm tích, tôi nhận ra một Hoàng Trần Cương khác, khác lắm!

Nghệ An là một miền đất quá nghèo. Nghèo đến mức: Câu ví dặm gầy nhom thì thào như người mới ốm…  Câu ví dặm nằm nghiêng/ Trên nắng và dưới cát/ Đến câu hát cũng hai lần sàng lại/ Sao lọt tai rồi vẫn day dứt quanh năm…

Viết như thế thì quả là không phải tay vừa!

Lời Nhà xuất bản

Hiếm có một tập sách nào mà sức sống của nó lại bền lâu như trường ca Trầm tích của nhà thơ Hoàng Trần Cương.

Ra mắt từ năm 1989, ba chương của Trầm tích cùng chùm thơ ngắn đã thuyết phục được cả những độc giả lẫn các nhà thơ khó tính nhất, đoạt ngay vòng nguyệt quế văn chương: giải nhất cuộc thi thơ của Tuần báo Văn nghệ - Hội nhà văn Việt Nam (1989 - 1990). Từ đó cho đến năm 2002, trường ca này liên tục được trao thêm nhiều giải nữa, trong đó, đáng kể là giải thưởng văn học của Hội nhà văn Việt Nam năm 2000.

Nhưng giải thưởng vẫn không phải là điều quan trọng nhất. Liên tục suốt hơn 10 năm, Trầm tích đã được dư luận quan tâm và đánh giá cao. Những bài viết về tập trường ca nói riêng và tác giả Hoàng Trần Cương nói chung in trên các báo, tạp chí Trung ương và địa phương nối nhau không dứt. Tính cho đến thời điểm này, đã có hơn 50 bài viết của các tác giả là nhà thơ, nhà văn, nhà phê bình, nhà nghiên cứu...viết về Trầm tích.

Phải có một giá trị như thế nào, một sức sống, sức hút như thế nào, tác phẩm mới được chú ý đến như vậy. Chúng tôi đã tập hợp, chọn lọc các bàI viết về Trầm tích và nguyên vẹn cả trường ca, bổ sung những chương mới cùng những bàI thơ lẻ tiêu biểu theo đề nghị của tác giả, trân trọng giới thiệu đến bạn đọc.

Hy vọng, đây sẽ là một lời tri ân xứng đáng của nhà thơ Hoàng Trần Cương trước dư luận và những đánh giá nồng nhiệt dành cho anh. Và hơn thế nữa, là một trong những ấn phẩm của văn chương Việt Nam đáng để bạn đọc gần xa chia sẻ và đọc lại.

Nhà xuất bản Hội Nhà Văn

1. Nguồn cội

Mẹ tôi đẻ rơi tôi bên cối giã gạo

Tôi lấm láp đáp mình vào đất

Gió Lào mặc cho tôi chiếc áo màu nâu

Cha đi vắng

Những người đàn ông miền Trung thường đi vắng

Vài năm tạt qua nhà một lần

Để lại đứa con

Để lại mùi rạ thơm trên mái nhà vừa dọi

Để lại những nỗi buồn không biết nói

Rồi biệt tăm

Hàng xóm nhặt tôi vào đặt lên chiếc chõng tre

Chiếc chõng tre đen bóng mồ hôi vẫn nép ở đầu hồi

Bà nội thường đem ra ngồi trông cháu

Buổi mẹ còn lóp ngóp ngoài sông

Đêm đêm

Dưới gốc nhãn già nua theo lời bà kể

Bông lúa hiện ra

Ngày xưa lúa tự bò về nhà

Hạt to như bắp chuối

Khi chưa bị người ta xua đuổi

Nắng vàng mơ từ mờ sớm đến chiều hôm

Câu ví dặm gầy nhom thì thào như người mới ốm

Từ trong cái đãy nâu sồng thắt ngang sau lưng bà tối tối lại bò ra

Lẫn vào bóng trăng

Nhấp nhỏm đứng sau nhà

Để suốt đêm tôi mơ màng thức ngủ

Mắt tròn đen

Lăn khắp vòm trời

Bà già thế

Sao tiếng cười vẫn trong như lọc

Xoà vào tuổi thơ tôi

Những quả táo còn ương

Lăn lóc tận đáy vườn

Người lớn đi qua thường không thấy được

Núi sông cài răng lược

Ngược xuôi trải thành đất nước

Đất nước

Tượng hình xương cá

Đêm úp

Ngày đơm

Nhảy vật lên bờ

Thân gầy đét

Cong mình chống nắng

Lưng rộp phồng

Thâm cả trời đông

Ròng rã tháng năm

Nhọc nhằn vây bủa

Cái chảo rang của đất đựng trời

Đông chưa tàn

Hạ đã rạn ban mai

Choãi mình trước biển

Chắt màu xanh

Dâng tặng mùa màng

Thăm thẳm tháng năm

ẩn vào trầm tích

ẩn vào mai sau

ẩn vào những đêm dài ngày ngắn

Những bản làng bạc nắng phai sương

Ôi! Quê hương

Cái đòn gánh trĩu hai đầu đất nước

Gió bão thù chi với mảnh đất này

Nối đuôi nhau xếp hàng ngang đen sì ngoài biển

Mưa giờ ngọ chưa qua gió giờ mùi đã đến

Cay đắng lắng vào trái ớt lúc còn xanh

Đất vắt kiệt mình nước mọng múi chanh

Ngẩng mặt đụng trời xanh nhức mắt

Dằng dặc dải làng quê thưa thắt

Những vạt lúa đỏ đuôi luội mình đổ rạp

Chỏng chơ nồi cơm ngày đói khát

Tảng cháy cạy đi rồi

Còn hằn vết móng tay

Cày lên

Sưng cả đáy nồi

2. Đất mật

Tháng mười trời chóng tối

Bờ ao tím rần túm lá lộc mưng

Lá lộc mưng trảy non chát ngòm cổ họng

Tôi bứt về nhà giúp mẹ thay cơm

Giúp đêm bớt dài

Giúp mai chậm đến

Giúp các em tôi khuây nỗi khát thèm

Giúp cành lộc mưng kịp lên da non

Và giúp tôi dụm dành niềm hy vọng

Chiều chiều mẹ ra sông mót cá

Tôi tha thẩn khắp vườn bòn mấy quả mận xanh

Thủ thỉ với con diều tre trận mưa đá đêm qua làm sã cánh

Thủ thỉ với bóng cò trong ca dao mới dạt vào tránh bão

Thủ thỉ với chiếc sào phơi bện rễ cây rừng

Thủ thỉ với cây mít còm nhựa ứa rưng rưng

Đâu biết có bà vẫn lần theo canh chừng gai góc

Lụi hụi dáng lưng còng lóng ngóng vịn cơn mưa

Tuổi ngoài tám mươi bà ngồi bện dây thừng

Bện cả màn sương vào mái tóc

Cái khăn nâu bà vấn trên đầu

Quấn chặt những đêm dài không ngủ

Chỉ còn câu hát ru

Tối tối mượt mà bay vào giấc mơ của cháu

Những lời ru nồng đượm sắc màu

Mùa thu ngấn xanh

Mùa đông phả ấm

Những lời ru ngọt như đường ngậm

Lọc từ năm tháng cay chua

Biết lấy chi cho lũ cháu nô đùa

Bà xâu mấy đồng xu rỉ xanh rỉ vàng chuột tha vào trong ngạch

Quàng lên buồng chuối sau nhà

Quàng lên buổi chiều buồn thời gian không đấu giá

Hy vọng nhoà vào chùm sao tua rua

Hy vọng đổi mùa

Cuối vườn tiếng lá chuối khô xô nhau như xáo ốc

Hoa bèo khô rốc còn sởn da gà run cả bờ ao

Tuổi thơ tôi đi qua

Trong nắng mưa lấn bấn

Trong bóng bà đã lấm bóng hoàng hôn

Những khi bà ốm

Giàn trầu không đầu hồi bỗng dưng trụi lá

Mùi hương bay váng vất cả chiều

Gió mang lá trầu vàng đặt vào manh chiếu

Ngoài sân

Một mình cây cau dầm trong sương muối

Âm thầm cúi đầu

Giấu bóng vào hiên

Đợi chừng nửa đêm khi bà tỉnh giấc

Mây buông mảnh trăng liềm

ánh trăng nâng bóng cau non đặt mớm vào mép võng

Bỏm bẻm miếng trầu

Rón rén thức mùi hương

Trầm tích của mạch nguồn luồng lạch

Bây giờ phẳng lặng đất nâu

3. Cật tre

Sợ con nít lằn lưng trên cái chõng đan bằng tre cật

Không biết ai đã luồn vào dưới lưng tôi một tấm mo nang

Cái mo cau mẹ lượm được ở cuối vườn từ năm ngoái

Đem vào giấu trong buồng và lấy đá dằn lên

Tôi mát lạnh trong hơi của đá

Nhắm mắt ngủ ngon lành

Bữa tôi chào đời trời rạch chớp xanh

Nước sông Lam đã trèo vào cổng

Treo vội con lên chạn

Mẹ xắn quần đi giằng lại cái sanh đồng sứt quai

Theo nước lũ nhoai ra ngoài ngõ

Rồi một tay chắn gió

Mẹ ngồi nhen lửa dưới mưa

Nuôi tôi giữa nước và trời

Nồi khoai xéo

Bát ngô dăm

Độn ánh trăng vàng

Lăn mình trên cát

Lăn mình qua những tháng ngày giáp hạt

Đến bến bờ mộng tưởng xa xăm

Nơi nguyện ước tổ tiên hiện về trên mỗi trang gia phả

Nơi những vật thiêng vùi mình trong đất đá

Nơi những câu ca không nhám bụi ngày

Giọt nước nào cũng háo hức biển khơi

Giọt nước nào cũng lao xao tiếng vọng

Tôi lớn lên giữa ngày trong tháng đục

Cùng dòng sông mắc nợ phù sa

Cùng dòng sông báo động mùa đại hạn

Trong chùm rễ tre nhấc bổng ruột gan mình

Chùm rễ tre thình lình bật gốc

Lá trút vàng hang hốc bậc thang

Ba tuổi đầu tôi cởi trần trùng trục

Vác gươm cọng chuối múa khắp làng

Tôi nhảy nhót

Người va vào vại nhút

Vại nhút va vào gốc cau và vỡ tan tành

Vỡ tan tành

Thức ăn cất trữ của cả nhà trong mùa lụt

Mẹ không mắng

Mà khom lưng nhặt nhạnh

Những mảnh sành kết muối trắng tinh

Vại nhút vỡ mất rồi

Biết lấy gì đắp lên bát cơm gạo lứt

Mẹ chan tiếng cười chạy vòng quanh mâm

Nhìn những mảnh sành vương vãi khắp sân

Tôi chợt hiểu

Vì sao tóc bà rồi tóc mẹ

Cứ trắng như phía trong của lớp mảnh sành nằm đáy vại

Khi tan cả hình hài

Ta mới kịp nhận ra...

 (còn tiếp)

HTC

Nguồn: Trầm tích, trường ca. NXB Hội Nhà văn, 1996

www.trieuxuan.info