Nhà văn Triệu Xuân: Lâu nay người ta hay nói tới câu nổi tiếng của Goethe, nhưng không ai nhấn mạnh xuất xứ của nó. Trong chương này, com quỷ Mephisto đang trò chuyện với chàng sinh viên về môn Y học, khi nói về cơ thể đẹp của phụ nữ:
Anh bạn ơi, mọi lý thuyết đều màu xám
Chỉ cây vàng của cuộc đời (thân thể ngọc nữ) là mãi mãi xanh tươi!
___
Faust:
Được rồi, nếu anh thích vẽ trò
Thì ta cũng chiều lòng, làm theo ý.
Mephisto:
1740 Máu là một chất riêng rất quý.
Faust:
Anh khỏi lo ta hủy bỏ bản kết giao này
Sức vươn lên của toàn nghị lực ta đây
Mới chính là điều ta hằng hẹn ước.
Ta đã từng kiêu căng quá mức
1745 Mà chung quy chỉ ngang loại các anh thôi.
Vị thần vĩ đại kia đã ghét bỏ ta rồi
Trước mặt ta, thiên nhiên đã đóng cửa
Mạch tư duy không còn liên tục nữa
Mọi tri thức ta đã ngán từ lâu
1750 Vậy hãy làm sao trong đáy vực sâu
Của khoái lạc mê say, lửa lòng ta lắng dịu.
Sao cho trong phủ kín khôn dò của mức màn ảo diệu
Mọi điều kỳ lạ được lập tức phơi bày,
Ta lao hết mình vào thế sự vần xoay
1755 Lao hết mình vào thời gian cuồn cuộn tới!
Cho đau thương cùng thống khoái
Thất bại và thành công
Luân phiên kéo đến.
Duy chỉ con người là hoạt động không ngừng.
Mephisto:
1760 Ông không cần giữ giới hạn, độ chừng,
Tha hồ nếm đủ mùi đây đó,
Trong khi lướt đi nhanh có thể tóm về mọi thứ,
Ông sẽ có đủ thứ tùy thích, tha hồ.
Cứ mạnh tay nắm vào, chớ có rụt rè.
Faust:
1765 Anh đã nghe, đây không phải chuyện chơi bời
vui thú chi đâu,
Ta chỉ hiến mình tìm ngây ngất, tìm khoái lạc
của tột độ thương đau.
Tìm hờn oán của yêu thương, ghét thù đầy
mãnh lực,
Lòng ta đã hết khát khao nguồn kiến thức
Thì cần mở ra cho thống khổ tới tràn đầy
1770 Và bao của chung dành cho nhân loại bấy lâu nay
Ta muốn thu về ta để tận hưởng từ nơi sâu kín nhất
Muốn tìm tuyệt đối cao siêu, dò tận cùng bí mật,
Muốn chứa vào lòng mọi sướng vui đau khổ
của trần gian,
Muốn bản thân ta ngang tầm vóc cõi Nhân hoàn
1775 Và với cõi Nhân hoàn cùng rơi vào tàn hủy.
Mephisto:
Ồ, ông hãy nghe tôi là kẻ
Đã hàng nghìn năm nhá hoài cái miếng
khó nhai này
Từ lúc chào đời cho đến lúc nhắm mắt xuôi tay
Không một ai tiêu nổi thứ thức ăn chua loét đó.
1780 Hãy tin tôi, cái gọi là Tất cả
Chỉ thích hợp riêng cho một Chúa mà thôi
Chúa ngự trong cõi Sáng ngàn đời
Và Chúa xếp chúng tôi vào trong cõi Tối,
Còn loài người các anh thì sống giữa ngày đêm.
Faust:
1785 Nhưng mà ta muốn!
Mephisto:
Nghe được đấy, để xem!
Riêng có điều này tôi còn hơi sợ:
Nghệ thuật thì dài mà thời gian ngắn quá.
Hay ông nghe tôi khuyên nhủ một câu:
Hãy tìm một chàng thi sĩ mà kết giao!
1790 Cứ để cho anh ta thỏa lòng suy nghĩ
Thế là bao đức tính tuyệt vời cao quý
Hắn sẽ đem chụp tất lên đầu ông:
Nhanh nhẹn như hươu,
Gan như sư tử,
1795 Bầu máy sục sôi của chàng người Ý,
Của người phương bắc tính kiên trì
Cứ mặc tay thi sĩ ấy tìm cho ông cách
bí mật thần kỳ
Có thể gắn bó thói ranh ma với lòng quảng đại,
Và với nỗi khát vọng của tuổi thanh xuân sôi nổi
1800 Với một mưu toan dẫn ông đến với tình yêu.
Với một anh chàng như thế tôi cũng muốn
làm quen
“Tiểu càn khôn”, tôi sẽ gọi anh chàng là như vậy!
Faust:
Ta sẽ là gì nếu ta không thể
Giành được cho ta chiếc vương miện của loài người
1805 Mà bấy lâu mọi giác quan ta hằng mơ ước tới hoài?
Mephisto:
Thì cuối cùng ông vẫn chỉ là ông như trước
Dù đội tóc giả với hàng nghìn lọn tóc,
Dù có đi giày cao gót lênh khênh
Thì ông vẫn chỉ là ông như trước.
Faust:
1810 Ta cảm thấy rồi, ta phí bao công sức
Thu lượm về ta kho trí tuệ của loài người
Nhưng khi ngồi yên tính lại thử coi
Thì từ đáy hồn ta chẳng thấy trào ra
nguồn sức mới,
Ta vẫn chẳng lớn cao thêm một ly sợi tóc.
1815 Chẳng chút nào thêm gần lại cõi Vô cùng.
Mephisto:
Ông nhìn sự việc, thưa ông
Như mọi người vẫn nhìn, chẳng khác.
Ta phải tính sao cho thông minh hơn mới được.
Kẻo thú vui cuộc sống nó chóng qua đi
1820 Rõ ràng là chân, tay, đầu óc và cả… cái kia
Nhất nhất đều là của ông, rất đúng.
Nhưng tất cả những gì tôi tận hưởng
Lại không là tất cả của tôi sao?
Nếu tôi mua được ngựa sáu con
1825 Thì sức chúng cũng là sức của tôi đấy chứ?
Tôi đóng ngựa vào xe, tôi thành nhà hào phú,
Chẳng khác nào tôi có hai mươi bốn cái chân
Vậy, lẹ lên nào, hãy xếp lại mọi băn khoăn
Cùng với tôi lao thẳng vào thiên hạ!
1830 Tôi nói thật: anh chàng nào cứ ngồi mà suy lý
Thì chẳng khác chi con vật trên đám cỏ khô cằn
Bị ma làm cứ luẩn quẩn loanh quanh
Trong khi đó cỏ xanh tươi đầy bốn phía.
Faust:
Vậy ta phải làm gì?
Mephisto:
Đi khỏi đây lập tức.
1835 Đây thực là một nơi đày đọa tấm thân.
Làm khổ mình và khổ bọn sinh viên
Cuộc sống gì mà kỳ cục thế?
Thôi, hãy để đấy cho ông láng giềng bụng phệ!
Tội gì làm khổ mình tìm thóc lép trong rơm
1840 Cái tốt nhất mà ông đã tỏ thông
Ông lại chẳng dám nói cho học trò mình rõ,
Tôi nghe ngoài hành lang một thằng bé
đang chờ đó.
Faust:
Ta không thể tiếp được hắn đâu.
Mephisto:
Thằng bé tội nghiệp đợi đã lâu,
1845 Không nên để nó ra về không thỏa mãn.
Mũ áo ông đâu hãy đưa tôi mượn,
Tôi mà cải trang là chững chạc ra trò!
(Hắn thay áo)
Giờ thì cứ để tôi xử trí, ông đừng lo.
Tôi chỉ cần mười lăm phút thôi là đủ.
1850 Còn ông, sửa soạn để bước vào cuộc hành trình
tuyệt thú!
(Faust ra)
Mephisto (trong bộ áo dài của Faust):
Lý trí và khoa học mi coi khinh rồi
Hai sức mạnh tối cao của con người
Giờ thì để quỷ Lừa dối đem cho mi sức lực
Bằng những trò yêu ma quáng mắt.
1855 Và thế là, vô điều kiện, mi đã thuộc về ta.
Số phận đã cho hắn một tinh thần
Luôn vươn lên phía trước, không gì kìm hãm được,
Và trong khi vội vàng dấn bước
Hắn bỏ qua bao vui thú của trần gian.
1860 Nay ta sẽ dắt hắn vào cuộc sống bạo tàn
Qua những cảnh chán chường vô vị
Cho hắn tha hồ mà bám chặt, cứng đờ, cựa quẫy,
Trước miệng khát thèm ta để đung đưa
Bao đồ uống thức ăn,
1865 Hắn sẽ uổng công van xin mà không sao với tới,
Và cho dù hắn không hiến thân cho ma quỷ
Thì cuối cùng cũng chết mà thôi.
(Một sinh viên bước vào)
Sinh viên:
Tôi mới đến đây được một lúc
Và đến với tấm lòng đầy tôn kính
1870 Mong được biết và nói chuyện với một người
Mà ai cũng kính nể khi nhắc đến tên.
Mephisto:
Sự lễ phép của anh, ta rất là vui thích,
Nhưng anh xem, ta có khác gì những người khác.
Vậy thế anh đã đến những chỗ khác chưa?
Sinh viên:
1875 Tôi xin thầy, thầy hãy thu nhận tôi
Tôi đến đây với tất cả tấm lòng thiện chí
Với bầu máu thanh xuân và món tiền đáng kể,
Mẹ tôi không muốn phải xa tôi.
Nhưng tôi lại thích học được chút gì tốt đẹp ở đây.
Mephisto:
1880 Thế thì anh đã vào đúng chỗ.
Sinh viên:
Nói thực tình, tôi đã định bỏ đi ngay rồi đó,
Tôi hoàn toàn chẳng thấy vui lòng
Trong những bức tường này, trong những
gian phòng
Quả là một môi trường chật chội,
1885 Chẳng chút màu xanh, không cây cối,
Và trong các giảng đường, ngồi trên dây ghế
Tôi sẽ chẳng còn có thể nghe, nhìn và suy nghĩ.
Mephisto:
Đó chẳng qua chỉ là bởi chưa quen.
Đứa hài nhi, ngay phút đầu tiên
1890 Đâu đã thích ngậm ngay bầu sữa mẹ,
Nhưng chẳng bao lâu nó sẽ ăn thích thú.
Anh cũng vậy, mỗi một ngày anh sẽ một
sướng vui
Uống bầu tri thức mà thôi.
Sinh viên:
Tôi sẽ sướng vui ôm lấy bầu tri thức,
1895 Nhưng xin thầy chỉ cho, đến làm sao nơi
ấy được?
Mephisto:
Trước khi bàn xa hơn, anh hãy nói ta hay
Anh định chọn khoa nào đây?
Sinh viên:
Tôi rất muốn trở thành người uyên bác,
Hiểu được những gì có trên trái đất
1900 Và trên bầu trời,
Hiểu được khoa học và thiên nhiên.
Mephisto:
Vậy là anh đã tìm được đúng đường,
Nhưng không nên tản mạn quá chừng.
Sinh viên:
Tôi xin dốc toàn tâm lực.
1905 Tuy nhiên cũng rất lấy làm vui thích
Được vui chơi và một chút tự do
Trong những ngày đẹp đẽ kỳ nghỉ hè.
Mephisto:
Hãy dùng khéo thì giờ, nó qua đi nhanh lắm
Nhưng vẫn đủ cho mình, nếu anh biết thu xếp.
1910 Vậy tôi khuyên, anh bạn hãy nghe tôi:
Trước hết hãy chọn môn lôgích đi thôi,
Tinh thần anh sẽ được rèn vào khuôn phép
Như được nong vào những chiếc giày nền nếp,
Để tinh thần rồi sẽ thận trọng bước đi
1915 Kéo lê trên đại lộ của tư duy,
Mà không còn dọc ngang đây đó
Như ngọn lửa ma trơi trong gió.
Rồi người ta sẽ dạy anh trong nhiều ngày
Rằng, việc thông thường làm một thoáng
xong ngay
1920 Như uống và ăn chẳng hạn,
Cũng phải tính một, hai, ba, theo đoạn luận.
Trong công trình chế tạo tư duy
Cũng giống như trong khung cửi của nhà nghề:
Một cái giậm chân động đến hàng nghìn
đường sợi,
1925 Con thoi chạy qua chạy lại
Sợi tuôn ra vô hình
Mỗi một tao, ngàn mối sợi ken thành.
Nhà triết học bước vào, cũng thế,
Chứng minh sự lý:
1930 Đây là một và đó là hai
Cho nên ba và bốn phải như vầy.
Và nếu không có một và hai đi trước
Thì ba và bốn cũng không bao giờ có được.
Sinh viên khắp nơi hết lời ca ngợi,
1935 Có điều họ chẳng bao giờ thành thợ dệt.
Người nào muốn tìm hiểu một vật hữu sinh
Thì trước hết tìm cách trục xuất linh hồn
Rồi sẽ có trong tay từng mảnh xác.
Nhưng đáng tiếc linh hồn thì lại thiếu.
1940 Hóa học gọi đó là phương pháp
“Thiên nhiên giải phẫu”
Hóa học tự giễu mình mà vẫn không hay.
Sinh viên:
Tôi chưa hoàn toàn hiểu được ý thầy.
Mephisto:
Cái tiếp theo sẽ rõ ràng hơn thế
Nếu anh biết cách thâu tóm tất cả
1945 Và đem ra phân loại đàng hoàng.
Sinh viên:
Tôi vẫn thấy hoang mang
Như có bánh cối xay đang quay trong óc.
Mephisto:
Sau đó, trước tất cả mọi môn khoa học,
Anh cần làm quen với môn Siêu hình.
1950 Gắng tiếp thu bằng linh cảm bản năng mình
Cái mà óc con người không thu nhận được,
Việc ấy có thành hay không cũng mặc:
Anh đã có sẵn một từ tuyệt diệu trong tay.
Nhưng, trước hết trong nửa năm này
1955 Anh phải ổn định thời gian cho thật tốt
Mỗi ngày anh sẽ có năm giờ dự lớp,
Hãy đến đúng giờ cùng với tiếng chuông reo
Trước đó cần chuẩn bị thật nhiều
Nghiên cứu kỹ các chương các mục,
1960 Để sau đó anh sẽ dễ dàng thấy được
Là thầy chẳng dạy gì thêm ngoài chữ sách đã in,
Mặc dù vậy vẫn cứ phải ghi theo chăm chỉ,
đừng quên
Chẳng khác nào một Chúa thánh linh đọc
cho anh ghi vậy!
Sinh viên:
Việc đó thầy không cần đến hai lần căn dặn,
1965 Tôi biết rõ việc đó rất ích lợi cho tôi
Vì cái gì ta có bằng giấy trắng mực đen rồi
Cái đó mang về nhà yên trí.
Mephisto:
Nhưng anh phải chọn một khoa nào đi chứ?
Sinh viên:
Khoa Pháp lý tôi chẳng thú chút nào.
Mephisto:
1970 Cái đó tôi chẳng trách anh đâu
Khoa học ấy thế nào tôi đã rõ
Luật lệ cứ truyền từ thời này sang thời nọ
Như một chứng bệnh kinh niên
Thế hệ này qua thế hệ khác lưu truyền,
1975 Và lặng lẽ tràn từ xứ này sang xứ nọ
Lý trí hóa ương gàn, điều hay thành tội nợ,
Tội nghiệp cho ta, những kẻ sinh sau
Vì quyền tự nhiên ta có từ tiếng khóc ban đầu
Đáng tiếc không còn ai nói tới.
Sinh viên:
1980 Nỗi kinh tởm của tôi, nhờ thầy lại tăng lên gấp bội.
Hạnh phúc thay, ai được thầy dạy bảo dắt dìu.
Có lẽ khoa Thần học, tôi nên theo.
Mephisto:
Tôi không muốn dẫn anh đi lạc bước,
Về những gì liên quan đến khoa Thần học.
1985 Thật là khó tránh đi vào một đường sai,
Trong nó ẩn bao nhiêu thuốc độc giết người,
Phân biệt với thuốc cứu người rất khó.
Anh chỉ nên nghe một thầy thôi là tốt nhất,
Và chỉ nên theo lý thuyết của một giáo sư thôi.
1990 Tóm lại, anh nên nắm chắc lấy Lời!
Vì, để vào được cửa của ngôi đền Xác thực
Thì đó là đường đi tốt nhất.
Sinh viên:
Nhưng ý phải có ở trong lời.
Mephisto:
Đúng rồi.
Nhưng tội gì phải tự hành hạ lôi thôi
1995 Vì, cứ ở đâu thiếu ý
Thì lập tức đã có một từ để thay thế,
Bằng từ, có thể tranh luận tha hồ
Dựng một hệ thống cũng có thể chỉ bằng từ
Ở từ ngữ, người ta đặt lòng tin cũng dễ.
2000 Và không ai có thể lấy một tí gì của từ ngữ.
Sinh viên:
Xin thứ lỗi, tôi đã hỏi quá nhiều,
Nhưng tôi vẫn muốn hỏi thêm một điều:
Xin thầy vài lời vắn tắt về môn y học.
2005 Ba năm ngắn ngủi, chẳng là bao
Mà, lạy Chúa, môn học lại quá cao sâu.
Nếu được người đưa đường chỉ lối
Thì bước tiến trình sẽ thêm thoải mái.
Mephisto (nói riêng)
Ta đã chán cái giọng khô khan
2010 Giờ phải quay lại vai trò quỷ sứ.
(Nói to)
Nội dung môn y học thực ra cũng dễ,
Anh học cho sâu Đại và Tiểu thế giới, xong rồi
Phó mặc ở tay trời,
Cuối cùng bỏ qua đi hết.
2015 Cõi khoa học bao la, anh gắng sức uổng công,
Anh chỉ học những gì anh có thể học thông.
Nhưng người nào biết nắm lấy cơ hội
Đấy mới là con người tài giỏi.
Trông anh sức vóc cũng đẹp trai
2020 Về tính táo bạo xem chừng anh cũng chẳng kém ai,
Và nếu lòng tự tin anh cũng có
Thì thiên hạ sẽ tin anh.
Đặc biệt là phải biết cách chiều phụ nữ
Họ đau trăm nghìn thứ
2025 Than thở không nguôi,
Nhưng chỉ cần điều trị ở một điểm mà thôi,
Và nếu anh lại biết ra chiều kính cẩn
Thì tất cả các bà sẽ ở trong tay anh điều dẫn.
Trước hết phải có một danh vị để họ tin rằng
2030 Anh vượt nhiều người ở tài nghệ tuyệt trần.
Thế rồi anh nghiễm nhiên được tiến hành
một đôi cử chỉ
Mà người khác nhiều năm không dám thế.
Bắt mạch người ta, anh phải biết cách thật dịu dàng
Rồi với đôi mắt trao đưa tình tứ nồng nàn
2035 Ôm lấy vóc lưng thon nhỏ,
Để xem thử đai lưng có chặt.
Sinh viên:
Môn này xem ra khá hơn! Ta biết được cái Ở đâu
và cái Vì sao
Mephisto:
Anh bạn ơi, mọi lý thuyết đều màu xám
Chỉ cây vàng của cuộc đời là xanh thắm.
Sinh viên:
2040 Thú thực với thầy, với tôi cứ như một giấc mơ,
Xin phép thầy lần sau cho tôi lại được đến đây
Để được nghe tận đáy cùng của sự thông thái.
Mephisto:
Cái gì có thể làm, tôi không quản ngại.
Sinh viên:
Tôi không tài nào ra khỏi nơi đây
2045 Mà không đưa cuốn sổ lưu niệm trình thầy
Xin thầy mấy chữ, bút tích của tấm lòng chiếu cố
Mephisto:
Sẵn lòng.
(Viết và trả lại sổ)
Sinh viên (đọc):
Eritis sicut Deus, scientes bonum et malum.
(Kính cẩn gấp sổ lại và cáo lui).
Mephisto:
Cứ theo lời cổ truyền và theo đường thím Rắn
nhà ta
2050 Rồi mi sẽ phải lo sợ về sự giống Chúa của mi!
(Faust bước vào)
Faust:
Nào, đi đâu bây giờ
Mephisto:
Tùy ông chọn,
Trước thăm Thế giới con, sau vào Thế giới lớn.
Ông sẽ được hưởng một khóa học mà chẳng
tốn tiền
Với bao niềm vui và thật là bổ ích.
Faust:
2055 Nhưng với bộ râu dài thế này
Thì không thể nào ta có được lối sống phong lưu
Chuyến đi này chỉ mất công toi,
Ta chưa hề biết cách cư xử với đời,
Trước mặt người khác ta thấy mình bé nhỏ
2060 Ta sẽ phải luôn luôn mắc cỡ.
Mephisto:
Ông bạn ơi, mọi việc xuôi thôi,
Nếu ông tự tin, ông sẽ biết sống với đời.
Faust:
Ta lên đường sao đây, liệu anh sẵn có ngựa, xe
cùng tôi tớ?
Mephisto:
2065 Ta chỉ việc trải rộng ra tấm áo choàng này,
Nó sẽ mang ta bay trong không khí,
Có điều không nên ôm đồm nhiều hành lý
Trong một chuyến đi quá đỗi táo gan.
Một ít hơi đốt cháy tôi chế tạo xong đây
2070 Sẽ nâng ta rời mặt đất lẹ làng ngay.
Càng nhẹ mình, ta lên cao càng chóng.
Chúc mừng ông trong cuộc đời ông sẽ sống.
(còn tiếp)
Nguồn: Faust. Kịch thơ của Johann Wolfgang von Goethe. Đỗ Ngoạn dịch từ nguyên bản tiếng Đức. Rút từ trang 631 đến 1252 của bộ Hợp tuyển Văn học Đức, tập II. Nhà văn Triệu Xuân và Lương Văn Hồng sưu tập, biên soạn, giới thiệu. NXB Văn học, 2006.
www.trieuxuan.info
| 
