Đọc tập thơ Sao em chưa về của Dương Ngọc Khánh. NXB Văn học, 2009.

Sao em chưa về là tập thơ đầu tay của một người làm thơ từ rất sớm. Trong Lời tác giả, Dương Ngọc Khánh viết: Tôi làm bài thơ đầu tiên năm 15 tuổi – 1954. Đối với tôi thơ là bạn đồng hành trong cuộc sống. Suốt một đời trăn trở với thơ nhưng tôi vẫn chưa làm được cho mình một câu thơ hay, một bài thơ hay, nhưng nó là máu của tim, lệ của mắt và tiếng nói của lòng nên tôi rất yêu quý và trân trọng nó. Bây giờ tôi đã thuộc thế hệ những người muốn ôn lại và nhớ về quá khứ…

Bẩy mươi tuổi, đọc lại để chọn ra những bài thơ - thốt ra tự đáy lòng - trải qua biết bao thăng trầm của quê hương đất nước, mang dấu ấn thế thái nhân tình, để in thành sách; đó quả là một công việc nhiều xúc động và… linh thiêng! Trong hơn 130 bài thơ, có tới phân nửa là thơ làm từ trước năm 1975. Đó là những bài thơ cháy bỏng ước mơ và lý tưởng cao đẹp: Tổ quốc hòa bình thống nhất, gia đình đoàn tụ, nhà nhà no ấm, trai gái tự do kiếm tìm hạnh phúc lứa đôi… Người đọc nhận ra tấm lòng tác giả, một kỹ sư xây dựng, bộc bạch xúc cảm của mình trên những nẻo đường đất nước, nơi mà anh và đồng đội có mặt để kiến tạo những công trình mới cho Tổ quốc. Hơi thơ, hồn thơ chất phác, tình cảm mãnh liệt, giàu tin yêu và hy vọng; có vài bài mang hơi hướng của các nhà Thơ Mới, các nhà thơ cách mạng nổi tiếng. Điểm nổi bật trong những bài thơ này là sự hồn nhiên trong tình cảm, niềm tin sâu sắc vào tương lai tươi sáng của đất nước. Đây chính là động lực giúp nhiều thế hệ người Việt Nam vượt qua biết bao gian khổ thiếu thốn, vượt qua chết chóc để sống, lao động, chiến đấu, chiến thắng quân thù…

Cùng viết về đề tài các công trình xây dựng, nhưng những bài thơ làm sau năm 1975 có sắc thái mới: Phương pháp tư duy hiện thực hơn, cụ thể hơn. Chất lý tưởng, chất lãng mạn, mộng mơ và niềm tin vào tương lai trong thơ Dương Ngọc Khánh vẫn nguyên vẹn; nhưng tứ thơ, ngôn từ biểu cảm đã gần gũi với đời sống, không rơi vào nếp nghĩ quen thuộc đến trơn lỳ, sáo rỗng. Tác giả mang trong lòng ngọn lửa nhiệt tình của những người đi xây dựng tương lai, khát khao cho dân giàu nước mạnh; nhưng anh không hề giấu diếm nỗi buồn khi thấy đất nước hòa bình thống nhất rồi mà quê hương cứ mãi đói nghèo... Nỗi buồn ấy da diết, sâu sắc lắm, nhưng anh thật khéo léo khi mượn dòng sông mênh mang sóng nước để nén tiếng thở dài:  Những dòng sông buồn như hoàng hôn/ Dang đôi tay ôm lấy những xóm nhỏ, những mái nhà đơn độc/ Những dòng sông quanh co, chảy hoài, chảy mãi/ Tắc ráng ngược xuôi đó đây nhưng không mang theo những nụ cười/ Cứ thế,/ Điểm chót của không gian là cuối buổi chiều.../ Từ ngày anh đi,/Nơi đây không thấy núi bao giờ! (Sông). Đó là những năm đất nước nghèo xơ xác, hậu quả của lề lối quản lý theo quy luật thời chiến, kéo quá dài sang thời bình, cái mà ta gọi là hành chính quan liêu bao cấp. “Tắc ráng ngược xuôi đó đây nhưng không mang theo những nụ cười. Từ ngày anh đi,/Nơi đây không thấy núi bao giờ!”. Không có nụ cười, Không thấy núi, một cách nói: không thấy đỉnh cao, không thấy điểm sáng… Đọc những câu thơ này, tôi rợn cả người nhớ lại một thời khốn khó, thời kỳ chúng ta cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh, cải tạo nông nghiệp… một cách nôn nóng, duy ý chí, thời kỳ hàng chục ngàn người đau lòng bỏ nước ra đi… tác giả dùng hình ảnh thơ để tái hiện mặt thật của cuộc sống, không cần một lời bình luận nào. Về nghệ thuật, phần thơ làm sau năm 1975 thể hiện bước tiến của tác giả. Cách lập tứ, sử dụng ngôn từ, cách chọn thể thơ… chứng tỏ Dương Ngọc Khánh đã biết chủ động trong sáng tác.

Phần thơ viết về gia đình, cha mẹ, vợ con chứa chất nhiều tâm tư, xúc cảm. Đặc biệt, viết về mẹ mình, Dương Ngọc Khánh đã thành công khi hình tượng hóa người mẹ với quê hương. Tình yêu mẹ, yêu quê hương, tình yêu thương vợ và các con, cháu thể hiện ở rất nhiều bài thơ. Thơ Dương Ngọc Khánh nói rằng chính nhờ có tình yêu ấy mà mình đã vượt qua rất nhiều chông gai thử thách, cạm bẫy, “Đi tiếp chặng đường đời với linh diệu của tình yêu!1”. Người bạn đời, người vợ hiền của anh, người đã cùng anh đi xây dựng biết bao công trình, không còn nữa! Đã biết bao buổi chiều, buổi sớm anh đi tìm em, anh ngóng chờ em, cách trở gì mà em chưa về? Sao em chưa về?

Đêm qua ngày lại qua/ Tháng năm dày thương nhớ/ Có chi làm cách trở/ Mà sao em   chưa về! Dạo này nhà tẻ vắng/ Em lại chẳng về thăm/ Con buồn thương nhớ mẹ/ Anh buồn nỗi thiếu em… Sớm chiều ngày hai buổi/ Lối đi về thân quen/ Tìm em anh tìm mãi/ Ở nơi nào hỡi em! Hay em là ánh điện/ Soi cho anh làm thơ/ Và sáng trên trang sách/ Cho con học mỗi giờ. (Sao em chưa về). Dương Ngọc Khánh đã thành công khi nâng hình tượng người yêu - kỹ sư kinh tế, tham gia xây dựng thủy điện Trị An - thành Em là ánh điện! Vừa linh thiêng, vừa gần gũi, đầy ắp nghĩa tình.

Bẩy mươi tuổi, với một người giàu trải nghiệm tình đời như Dương Ngọc Khánh, tôi tin rằng anh sẽ còn sáng tác nhiều và có nhiều bài hay hơn tập thơ đầu tay này!

Thành phố Hồ Chí Minh, 14-3-2009

Triệu Xuân