Tốt nghiệp Khoa Ngữ văn Đại học Tổng hợp Hà Nội năm 1970, qua một lớp bồi dưỡng viết văn trẻ, anh đã xung phong vào miền Nam cống hiến tuổi thanh xuân trong ngọn lửa chiến tranh cách mạng vì sự nghiệp giải phóng miền nam, thống nhất đất nước. Tình yêu Tổ quốc, tình cảm lý tưởng đã hun đúc anh thành một kiểu nhà thơ- chiến sĩ, không chỉ trong chiến tranh, mà ngay cả sau này, khi trở về với đời thường.

Làm báo từ chiến trường, sau giải phóng Lê Quang Trang về làm Báo Văn nghệ, đến năm 1981 thì chuyển sang báo Nhân Dân. Anh Trang là một cây bút phê bình có lửa nhưng đầy ân tình trong việc khẳng định những giá trị đích thực của các sáng tác mới trong văn học cũng như bảo vệ đường lối văn nghệ của Đảng. Anh từng là Chủ tịch Hội đồng lý luận, phê bình Hội Nhà văn Việt Nam khoá VI, khoá VII. Anh là nhà báo được nhiều người biết đến, nhưng thơ mới thật sự là tâm huyết, là địa hạt, là điều khiến tên tuổi anh sống trong lòng bạn đọc.

Anh và tôi có nhiều chuyến đi cùng nhau, có nhiều kỷ niệm đáng nhớ. Có lần, chúng tôi đáp xuống Nha Trang thì trời đã tối. Trong bữa cơm bạn bè, có ai nhắc đến thơ. Biết anh Lê Quang Trang là nhà thơ, mọi người ô lên sung sướng, đầy vẻ ngưỡng mộ và yêu cầu anh đọc thơ. Dưới bầu trời đầy sao và gió, giữa những mắt người lấp lánh ánh sao, anh Trang đã đọc rất hay những bài thơ tâm huyết của mình, trong đó có bài thơ Tro tàn quá khứ  anh vừa mới viết:

Lả tả bay trên thành phố đông người

Tro quá khứ tình yêu em đã đốt

Cái quá khứ không đem mà ăn được

Nhưng con người lại không thể nguôi quên.

Dẫu bây giờ không được nắm tay em

Mắt trong mắt như cái thời lửa cháy

Nhưng hãy lọc trong tàn tro đen ấy

Có những điều đốt mãi chẳng thành tro.

Một người mới gặp lần đầu, anh X, nguyên bộ đội đặc công Khánh Hoà, đang phụ trách ngành du lịch, không rời chúng tôi nữa. Vì yêu thơ, vì tình đồng đội, vì yêu những người làm nên vẻ đẹp trường tồn, anh mời chúng tôi về ở khách sạn sang nhất của Nha Trang, mấy ngày liền sốt sắng dẫn chúng tôi đi thăm những cảnh đẹp của quê hương anh. Anh hy vọng một ngày nào đó Nha Trang nói riêng, Khánh Hoà nói chung sẽ là một điểm du lịch quốc tế hấp dẫn, du lịch là ngành có nguồn thu đứng vào hàng thứ nhất của tỉnh và mong chúng tôi, những người làm báo cổ vũ cho điều đó…

Có những tài năng thơ vụt sáng qua bầu trời văn học trong khoảnh khắc rồi vụt tắt. Có những người suốt đời bền bỉ với thơ, không thể một ngày sống mà không làm thơ, không nghĩ về thơ. Lê Quang Trang thuộc về những người thứ hai ấy. Và có lẽ cả cuộc đời thơ của anh, anh luôn mang theo và trung thành với một cảm hứng chủ đạo: cảm hứng nhân dân. Ở anh, có sự thống nhất giữa sống và viết. Chất thơ cất lên từ đời sống, đời sống luôn gắn chặt với sự nghiệp và hoài bão của nhân dân. Ngay cả những bài thơ tình tha thiết nhất của anh cũng trong cái trường của cảm hứng nhân dân.

Tôi gặp một câu thơ thật hay của anh vào năm 1971: Trời xanh ta sao có hình bóng giặc. Đó thật là một điều phi lý, bởi với anh, một người như mọi người lúc đó luôn luôn mang trong lòng ý nghĩ là “Hễ còn một tên xâm lược trên đất nước ta, thì ta còn phải tiếp tục chiến đấu quét sạch nó đi”.

Giữa chiến trường, viết về anh Tư thương binh, cũng là viết về mình:

Một vết thương xẻ dài cánh tay

Tiếng cười to và bao giờ cũng ngắn

Câu đầu tiên

Anh nói với tôi

“Còn cái be sườn cũng đánh”!

                                                               (Nơi tôi đến)

Sau ngày thống nhất đất nước, có nhiều luận điệu bóp méo sự thật về chiến tranh cứu nước, coi nhân dân là đám đông bị lừa mị, cộng quân không có tính người. Họ không biết vì sao đế quốc Mỹ nhảy vào đất nước này, không biết cảnh “Xe bọc thép ủi tróc hầm bí mật/ Thuốc độc cháy những cánh đồng bát ngát”. Lúc ấy họ ở đâu? Còn nhân dân ta hiểu rất rõ vì sao phải chiến đấu, vì ai phải hiến máu, hiểu sâu xa những giá trị nhân văn và cái mặn xót của máu người:

“Ta đã chiếm được Bàu 25

Trên mặt báo, diện tích bằng bao diêm

Và cái địa danh nghe lạ hoắc

Nhưng đằng sau tin kia, ai biết

Một trăm lính hai chiến sĩ không về…”

                                               (Đằng sau một dòng tin)

Chúng ta chiến thắng trong cuộc chiến tranh đó là nhờ ở sự nhận thức và phát huy giá trị con người.

Đầu tháng 5-1945, một nhà văn nước ngoài đến chúc mừng một nhà văn Pháp: “Hẳn ông rất vui mừng vì hoà bình sắp đến, nước Pháp đã qua khỏi những thử thách khốc liệt nhất. Chúc mừng ông và nước Pháp những ngày hạnh phúc phía trước”. Nhà văn Pháp trả lời: “Xin cảm ơn ông, nhưng tôi e rằng những thử thách khốc liệt nhất còn nằm ở phía trước, phía những ngày hoà bình”.

Đúng như vậy. Có ai không nhận thấy trong chiến tranh bao nhiêu gian khổ, hy sinh mà sao lòng người vẫn thanh thản và đầy tin tưởng? Có ai không nhận thấy trong đổi mới ở ta hiện nay có bao nhiêu âu lo, thắc thỏm? Tôi lại nhớ câu thơ của Lê Quang Trang Trời xanh ta sao có hình bóng giặc? Hình bóng giặc ngày xưa có trận tuyến rõ ràng, bóng giặc nay ở trong đội ngũ, có khi ở ngay trong chính bản thân ta. Và không có cách gì khác, cần phải bằng mọi cách để quét sạch mây mù. Trước hết phải thấy mây mù bóng giặc là những gì. Có khi nó là chuyện nho nhỏ như thích thú với lời khen ngon ngọt:

Mải chạy theo tiếng khen

Quên những lời chỉ trích

Ngày một xa nhân dân

Sao không thành vô ích?

                                                         (Vì ai)

Có khi, đó là sự ngây thơ, cả tin:

Có những lúc ta ngây thơ

Tin theo lời sói và cáo

Và khi guồng quay đi tới

Đồng đội ta bị nghiến thành tro.

                                    (Ân hận)

Có khi, đó là sự “chết mòn” vì quan liêu, tham nhũng:

Quan liêu, tham nhũng, cửa quyền

Khiến mắt như mù, tai như điếc

Chết mòn mà không biết

Có đau không?

                                                         (Chết mòn)

Và nhà thơ đã đưa ra những lời nhắc nhở thấm thía:

Càng lên cao người ta càng nhiều cơ hội

Để bán đi danh dự của mình

Có thể đấy là lỗ tai thuận lời nghe nịnh

Có thể là đồng tiền dễ đến trong tay.

                                                         (Danh dự)

Và cả lời cảnh báo:

Hỡi những ai đang trên nấc thang quyền lực

Có nhớ chăng“chở thuyền là dân mà lật thuyền cũng là dân”

Sau chiến tranh, mọi người sống theo những ngả rẽ khác nhau. Không ít những bài thơ, nhà thơ được xem là “đổi mới” nhưng lại rẽ vào cái cầu kỳ hình thức, tác giả chỉ biết mình, quên đi việc phụng sự nhân dân. Và như thế, cho dù là bông hoa lạ, cũng chóng tàn phai và trở nên vô ích.

Thơ Lê Quang Trang trước sau vẫn dựa trên nền cảm hứng nhân dân. Gió  vẫn thổi không ngừng từ biển rộng/ Như nhân dân niềm cảm xúc không cùng là lời đề từ cho cả tập thơ này. Thơ anh vì thế mà có sức khoẻ, có sự tươi trong của hồn bút. Và như anh từng nói: Thơ nghiêm trang vẫn có chỗ trên đời. Xin chúc mừng anh những ngày hằng sống, ngày hằng thơ.

Hà Nội, tháng 9- 2009

NSĐ.

Nguồn: Lời tựa của Gió vẫn thổi từ biển. Tuyển thơ của Lê Quang Trang. NXB Văn học sắp phát hành.

www.trieuxuan.info