Dễ cũng đến trên dưới 9 năm trước, dạo còn tụ nhau ở “Lá Xanh” - một ấn phẩm câu lạc bộ nhằm phục vụ các chiến sĩ trẻ toàn quốc ra được những hai số - chúng tôi hay gọi Nguyễn Đình Chính là Mía. Mà Chính cũng ưng lắm cái hỗn danh ấy. “Cây mía gộc cầm tay vừa là cái gậy chống, vừa là tay thước đánh chó, đánh cướp, vừa là thứ giải khát đường trường, từng đẫn, từng đẫn, một thứ nước phải nhai mới có”.

Cũng chính từ những ngày ấy, tôi và Hoàng Hữu Các đã thấy những dòng đầu, những trang đầu nữa, của “Đêm Thánh Nhân”. Tên ấn định từ đầu vẫn thế, không giống “Vùng gió quẩn” sau thành “Thủy hỏa đạo tặc” của Hoàng Minh Tường - Lại thấy Chính “vào cuộc”  kỳ này có một vẻ gì lạ lắm, mong Chính viết nhiều nhiều, mong Chính hoàn thành tác phẩm, tôi và Các bảo Chính thế này: “Ông cứ yên tâm ở đây (một căn phòng phều phào mạn Ô Cách có những lề tường ràn rạt cỏ cây dại có thể vơ ăn ngay mà không chết, cùng những tiếng dê “be he be he” chẳng biết là thổn thức hay trối trăng) cắm đầu vào mà viết đi. Hai thằng tôi sẽ lo đủ tiền chợ, từng ngày đưa cho cái Lan (vợ nhà văn, con gái thứ ông cụ Hiến - một lão trượng hội họa). Nhưng… chỉ được nửa tháng, cả hai đứa tôi chẳng còn gì để có thể vã vào miệng mình, chưa nói đến khoản “thuế thân ” nộp cho vợ con. Thế là, đành sang, ghé tai Chính: - “Ông xem thế nào… chứ bọn tôi là tạnh hết nguồn cơn rồi đấy!”. Chính Mía đứng dậy, mặt lạnh rợi đi, mắt trắng dã ra, tay ập lại trang bản thảo đang viết hình như giữa những lưng chừng chữ, đi ra, lầm bầm: - “Ghi nhận nửa tháng vừa rồi của hai ông. Thôi, nghỉ đi… “. Gã thu xếp, về. tôi và Các cùng về. “Bai” căn phòng phều phào Ô Cách. Từ đấy thằng nào cũng ra sức “chiến đấu” đủ kiểu để đủ nuôi gia đình, cái ổ nhỏ nhất của chính mình. Khốn nạn, thằng nào cũng có một gia đình, mà lại vợ hiền con thảo cả và những bíu díu trách nhiệm, những cái nghĩa trong cái tình… Lắm lý sinh sự lắm. Ai dè từ đó bặt tin nhau.

Cho nên, không thể mơn trớn hăm he tả nổi sự cảm động của tôi khi được ẵm “Đêm Thánh Nhân”, nặng trịch, 600 trang giấy sáng lóa, từ kho sách tươi mạn Nguyễn Trường Tộ về. Sách từ những ngày ấy - bằng thời gian của một cuộc kháng chiến thần thánh trường kỳ đấy chứ đùa à - của bạn tôi, đã ra rồi, đã trên tay tôi đây rồi.

Đọc, cố nhiên. Nhưng không được một mạch như nhiều người, vì nhiều lý do. Ví dụ: sức chịu đựng yếu, có việc cấp đột xuất, buộc phải nhường cho một người khác ít hơn mình đến 15, 16 tuổi nhưng đành hanh và đầy uy lực đòi đọc trước… kiểu vậy. Đọc xong, tìm đến Chính Mía, mong được dăm câu ba điều với gã, cũng là cố nhiên, sao có thể khác…

Ấy vậy mà gã xua tay: - “Ông có thì giờ thì cố mà ngồi đấy. Không thì… biến. Tôi đang bận lắm”.

 Tôi điềm đạm ngước nhìn. Chính bận thật, cả hai tay, một tay vắt cam, một tay nguấy thật lực, mặt sáng rỡ, miệng nhành thường trực một nụ cười cầu tài, hướng vào một loạt các nữ “thượng đế” của cơ quan trước cửa sang quán gã dùng nước. Các “em” cứ như là nghiện món “cam vắt” của Chính ấy. Như thế thì làm sao mà tôi không đủ điềm đạm để chờ Chính được. Sau rốt, vài ba câu trao đổi cũng được thực hiện… Như sau này:

H.V  :  Tôi lăn tẩm, vùng vẫy, lê lết, lặn ngụp hình như cũng không ít lắm, ông còn lạ gì. Và chưa thấy ai bảo tôi là thứ “sạch sẽ, mô phạm”. Thế nhé ! Càng không phải là thằng yếu bóng vía. Vậy mà, có nhiều trang (khoảng 10 trang) không mím môi mà cố đọc là tôi… ói đấy. Sao những trang như vậy, những từ ngữ như vậy lại có thể thành giấy sang mực trong ngay ở thời buổi này, lại là từ NXB Văn học nữa chứ ?

N.Đ.C  :  Tại sao lại không được in cơ chứ. Theo như chỗ đằng tôi được biết, hiện nay người ta chỉ cấm in ấn truyền bá văn học đồi trụy chứ đâu có cấm cửa văn học nhục cảm. Có người “phôn” đến bảo tôi : Đêm Thánh Nhân viết sex quá. Nhưng sex sạch nên cho qua, đọc được. Tôi thì tôi kiên quyết không công nhận Đêm Thánh Nhân  viết sex quá dù là sex sạch . Không hiểu cái muốn ói của ông nó có liên quan, dính dáng gì đến cái sex sạch trong Đêm Thánh Nhân không ? Còn ông hỏi vì sao in được thì tôi làm sao mà trả lời. Với tôi - một nhà văn - cứ được in là thắng rồi. Còn vì sao in được thì mời ông đến Nguyễn Trường Tộ mà hỏi, số mấy ấy nhỉ?

H.V  :  Tôi có cảm giác Đêm Thánh Nhân như một lưỡi ben khổng lồ của một cái tàu nạo vét bùn sục đến tận vỉa đáy, khuấy tung cả lòng sông cuộc đời lên. Ông sống như thế nào để có 600 trang Đêm Thánh Nhân. Quan hệ giữa Đời và Văn theo ông là thế nào ?

N.Đ.C  :  Quan hệ giữa Đời và Văn là quan hệ ăn miếng trả miếng sòng phẳng. Anh nhà văn được tâng bốc, chiều nịnh, sống sướng tất văn học phải khác cái văn học của anh nhà văn bị dèm pha, chê bôi, sống khổ cực, long đong, vất vả. Đời là thế mà. Văn học cũng là thế mà. Khó nói ! Chỉ có ở trong cuộc mới ngấm, mới thấm, mới lĩnh đủ. Có điều là, nhà văn thì nên sống ở bậc thang thấp, càng thấp càng tốt, của xã hội. Có vậy mới dễ dàng hiểu được sự cần lao đau khổ của nhân dân vì đó là mảnh đất hiện thực mà bất cứ nền nghệ thuật nào cũng đều phải cắm rễ xuống để tồn tại. Tôi thấy ngày xưa hay hô hào văn nghệ sĩ “đi thực tế sáng tác” cũng là những hô hào hay, bổ ích. Tất nhiên đi để xem thực tế còn khoảng cách xa với sống luôn sống mãi mãi ở ngay trong lòng thực tế. Văn nghệ sĩ mà cả đời chỉ luẩn quẩn ở lỳ tại ba cái cơ quan thì chỉ tổ viết bịa đặt và rỗi hơi nói xấu, nói cạnh khóe, dèm pha, kèn cựa nhau thôi.

H.V  :  Đã lâu mới có một tiểu thuyết mới phần I đã hơn 600 trang. Tôi đã đọc và thấy bổ ích “8 mẹo viết tiểu thuyết dài” của một học giả thao tác luận nổi tiếng. Ông có thể nói gì về mẹo, về thao tác viết tiểu thuyết của ông, vì  Đêm Thánh Nhân là một vật chứng tươi rói, nóng hổi về tiểu thuyết dài ?

N.Đ.C  :  Làm gì có mẹo để viết tiểu thuyết. Một mẹo cũng chẳng có nữa là tám mẹo. Tôi có biết tên của ông học giả nổi tiếng dạy viết tiểu thuyết này. Không biết ông định giễu cợt các nhà văn hay đang giễu cợt chính mình. Ông hỏi tôi về mẹo luật về thao tác ư ? Chẳng có mẹo luật thao tác nào ráo trọi. Hôm nọ, tôi có nói với nhà văn Nguyễn Đình Thi - cha tôi, là : Thế hệ các ông là những người được học hành tử tế, có văn hóa cao. Các ông viết đứng đắn nghiêm chỉnh. Còn chúng con học hành lỗ mỗ nên viết văng mạng tự do. Bây giờ tự do sáng tác rất sướng, thoải mái lắm. Đêm Thánh Nhân tôi viết theo thao tác văng mạng như cuộc đời của tôi bao lâu nay vẫn sống. Có vậy thôi.

Có vậy thôi ư ? Tôi không nghĩ đơn giản, không nói và viết với “một giọng văn hồn nhiên tàn nhẫn” (lời bìa 2 Đêm Thánh Nhân) như thế. Đêm Thánh Nhân trong tôi là một thể nghiệm từ vô thức đặt bộc phá dưới chân đế chính mình, cái mình đã có từ trước đến nay và giật nụ xòe. Một khát vọng - mặc dầu khi nhắc đến luôn chối từ và nhạo báng - muốn xem : Khi tia lửa hình phễu xé lên, những bột bụi đất sẽ tung lên theo, vẩn vòng đủ kiểu, hết tầm sẽ rơi xuống, thành cái gì thì thành, chọn diện mạo nào và tên gọi nào thì tùy. Thao tác văng mạng chứa nỗi đau sâu thẳm của bế tắc và ha hả vang trời tiếng cười của một người khỏe mạnh dưới đáy khi nghe tiếng đá lấp cửa hang đang lịch kịch, lịch kịch. Mũi tên vô thức vút bay và những giọt nước mắt ngầu máu của chính người viết sùi lên, cất thành tiếng : Ít nhất là một lối ra đã, ít nhất là một kẽ nứt để phụt lên đã. Đêm Thánh Nhân dứt khoát không phải là “một giấc mơ”, “lạ lùng” thì cũng vừa phải thôi, và “hữu ích” thì chưa chắc. Cũng còn tùy tạng người, ngữ người. Mà nhất là những tạng ấy, ngữ ấy có ổn định không. Nhưng Đêm Thánh Nhân bắt mắt, buộc đọc, buộc nghĩ.

Trở lại tự ngẫm : Tôi lạ gì những tình huống sống ăm ắp trình ra trong Đêm Thánh Nhân. Và chắc chắn, bao người viết trước tôi còn từng trải thấu hiểu đến đâu nữa chứ. Vậy mà, phải đến Chính, nó mới hiển lộ. Chợt nhớ lời một nhân vật kịch của Lưu Quang Vũ trong “Tôi và chúng ta” : - “Thế nào thì rồi cũng phải có một người đầu tiên chạy ra khỏi hang”. Lại nghĩ : Chính chẳng bao giờ văng mạng trong thao tác phong thánh. Lời Chính tự viết tựa cho Đêm Thánh Nhân của mình thế này : “… Nhưng đối với tôi, trong nhiều đêm nằm ngủ tôi lại mơ thấy họ được phong thánh. Vâng, đúng như vậy, có thể trong giấc mơ của tôi, thánh chỉ là những người nghèo khổ, bình thường, thua thiệt…”.

Chỉ thoáng lướt lại thế thôi, tôi nghẹn bút, Nguyễn Đình Chính mong manh, yếu ớt và cô đơn biết bao, hay tảng khối, mạnh mẽ và đông đảo chừng nào ?

Lại vừa đến gã, thì Chính Mía ló từ nhà trong ra, trình một cái đầu trụi, lạ hoắc - kiểu tóc lính 3 phân lứa chúng tôi những năm 60, 70 - Và gã kể : Tôi đi cắt tóc, trời nóng quá ông ạ. Cắt xong, nhìn gương, tôi hỏi thằng thợ cắt tóc : “Mày thấy cái đầu tao có đẹp không ?”. Anh tác giả của tác phẩm tạo hình thẩm mỹ vừa hoàn thành bằng khoảng mấy trăm tiếng kéo tanh tách ấy mãi một lúc mới phát biểu : - “Em nói thật nhá ! Trông đầu bác thế này em cứ thấy ngài ngại”.

22/7/1999

Hòa Vang