Căn phòng khách của Nguyễn Đình Chính ở 11 Cao Bá Quát bây giờ ngày trước là một xó bếp, lợp phi-brô-ximăng, ở đó có kê một cái bàn nhỏ và một cái giường phản kiểu giường có chân mễ của bộ đội. Đó là nơi trong khuya khoắt Nguyễn Đình Chính viết Đêm Thánh Nhân.
Chính viết nhanh, ngòi bút cuống quít lia trên mặt giấy. Sau mỗi đêm ram giấy in báo Liên Xô trên bàn vơi đi nhiều và những trang viết bị loại bỏ gạt xuống đất cũng nhiều. chính không tỉa tót, tìm từ này, thay chữ nọ. Với Chính, văn chương, hỏng hay được là từng chương, từng mảng chứ không phải từng chữ.
Mỗi cuốn tiểu thuyết là cả một núi công việc, Chính cắm cúi làm một mình, một nhà văn kiêm nhà biên tập, kiểm duyệt và kiêm luôn cả việc tổ chức in ấn, phát hành. Có khi sáng dậy,Chính khoe với tôi: “Đêm vừa rồi viết được hai chương nhưng một chương phải viết lại, để như thế chắc không in được”.
Sách in ra tất cả các trang không có dấu phẩy. Đó không phải là lỗi nhà in. Trên bản thảo của Chính nó vốn đã như thế. Sau này, có một biên tập viên, do yêu quý tác giả đã còng lưng cắm cúi suốt mấy ngày đến đặt lại các dấu phẩy sau các mệnh đề và Nguyễn Đình Chính lại phải mất mấy ngày cặm cụi xóa những dấu phẩy kia đi.
- Đêm Thánh Nhân nói về cái gì?
Một trăm bạn đọc thì có 99 người hỏi câu đó. Điều này chẳng có gì ngạc nhiên. ở trường tiểu học, khi soạn bài tập làm văn, học trò được dạy điều đầu tiên là “tìm đại ý”. Học lên các lớp trên thì được dạy cách “tìm tư tưởng chủ đề của tác phẩm”. Bao thế hệ đã được dạy như thế và nó đó là trở ngại chính khi họ đọc Đêm Thánh Nhân. Nghệ thuật như ánh nắng, như giọt mưa. Nắng nói gì? Mưa nói gì? Chả nhẽ ánh nắng chỉ nói ấm và giọt mưa chỉ nói mát. Nhân vật của Đêm Thánh Nhân là bác sĩ Cần, một người chuyên trông coi các xác chết, có nhiều người tình nhưng lại bị liệt dương. Những điều ông Cần nói, những điều ông Cần làm đều nửa mê nửa tỉnh, nửa thực nửa hư và thật khó đặt vào một khuôn thước nào.
Tôi hỏi Nguyễn Đình Chính:
- Người ta nói Đêm Thánh Nhân có hằng số ảo lớn, vậy tính hiện thực của tác phẩm có bị nhẹ đi chút nào không?
- Hiện thực nằm ngay trong cái hằng số ảo ấy. Theo Chính, hiện thực là cái mà người ta cảm thấy chứ không phải cái ta nhìn thấy. Những gì ta nhìn thấy bằng mắt có lẽ chỉ là cái hiện diện chứ chưa phải là hiện thực.
Những ngày viết Đêm Thánh Nhân kỷ niệm chiến tranh ồ ạt hiện về với Nguyễn Đình Chính. Nguyễn Đình Chính thường kể về những chuyện đó - kể liền mạch không ai phanh lại được. Đó là những câu chuyện rất xúc động, bản thân câu chuyện thật đã có cái gì đó lay động tâm hồn ta. Song, trong Đêm Thánh Nhân không hề có những câu chuyện đó. Nhưng không phải vì thế mà cuộc chiến tranh chống Mỹ mà Nguyễn Đình Chính đã từng nếm trải với tư cách là một người lính lại không phả vào Đêm Thánh Nhân, nó còn rất đậm, rất dữ dội nữa là đằng khác.
Đêm Thánh Nhân là cuốn sách khó đọc. Ai đã đọc một trang thì đều muốn đọc tiếp những trang sau. Người đi họp mong chóng tan họp, người đi làm mong mau hết giờ để về nhà đọc tiếp. Số phận các nhân vật lôi cuốn ta, mạch văn, mạch truyện lôi cuốn ta, nhưng khi đọc xong 600 trang sách (tập I) ta lại rơi vào một trạng thái mơ hồ, hình như khó nắm bắt được một cái gì rõ ràng, tất cả đều hư hư thực thực. Ai cũng có thể đọc một mạch hết 600 trang sách nhưng thật khó đọc Đêm Thánh Nhân cho dù người đó là một nhà văn, một nhà thơ, một nhà văn hóa hay một nhà triết học. Cái mà ta có được sau khi đọc Đêm Thánh Nhân có lẽ chỉ là những cảm nhận.
- Trong tập II, số phận của bác sĩ Cần như thế nào? – Tôi hỏi Nguyễn Đình Chính.
- Ông ta gặp một người đàn bà Nam Bộ rất nhiều con. Một phần ba những đứa con của bà chết trong làn đạn của quân ta (vì họ ở phía bên kia chiến tuyến). Một phần ba nữa chết trong làn đạn của quân địch (vì họ ở bên này chiến tuyến). Số còn lại thì giết nhau vì ganh ghét, vì đố kị, vì hãnh tiến… và cũng chết hết. Thế là bà mẹ ấy trắng tay. Vì không còn đứa con nào nên bà ấy vẫn khao khát được làm mẹ, đã 70 tuổi rồi mà bà vẫn như thiếu nữ, da thịt vẫn tươi tắn, mắt vẫn đen láy, vú vẫn tròn căng, rắn như đá cẩm thạch, mái tóc vẫn xanh mướt, bà ấy yêu bác sĩ Cần lắm, nuôi nấng, chăm sóc, chiều chuộng. Nhưng bác sĩ Cần lại bất lực. Tuy thế, bà ấy cũng không nản. Cạnh đó có một khu rừng cùng một bầy vượn. Con vượn đầu đàn là một gã đực rựa vô địch, chấp hết thảy nhu cầu của đám vượn cái. Bà ấy vào rừng, tha thẩn cùng bầy vượn. Hễ con vượn đực ăn lá gì thì bà hái ngay lá ấy, nó ăn quả gì thì bà hái ngay quả ấy đem về làm thuốc cho ông Cần. Nhưng bác sĩ Cần vẫn không khỏi liệt dương. Vậy mà không hiểu vì sao bà ấy lại có thai. Sau chín tháng mười ngày bà ấy đẻ. Vừa vỡ ối xong, bà ấy bỗng như người lột xác. Cái lốt thiếu nữ biến đi đâu mất, hiện nguyên hình một bà già 70 tuổi, tóc như mây, da thịt nhăn nheo, vú lép kẹp như cái vỏ thị.
- Như thế thì cuộc đời của bác sĩ Cần vẫn còn dài?
- Chắc chắn ông bác sĩ dở hơi này sống dai như đỉa cho đến hết trang cuối cùng của quyển sách này.
Hà Nội – Xuân 2000.
H.H.C |
