Chúng ta hiểu gì về tờ báo duy nhất của người Việt đoạt giải thưởng lớn Grand Prix tại hội chợ sách báo Paris 1932?
Công bằng để nói, lúc này bàn đến tờ báo L’Annam Nouveau (Nước Nam mới) xuất bản số đầu ngày 21 tháng 1 năm 1931 của Nguyễn Văn Vĩnh có thể sẽ là điều hơi khó hình dung với bạn đọc. Tuy nhiên, trong cuộc sống đời thường, theo tôi không bao giờ có điều gì đó sảy ra lại là sự “tự dưng” cả. Mọi sự việc đều có nguồn cơn, căn nguyên của nó. Lý do tôi xin đề cập tờ báo Nước Nam mới trong bài viết này là như sau:
Ngày thứ Bẩy 11.5.2013 vừa qua, tại Hà Nội, hoạt động văn hóa Cà phê sách chiều thứ Bẩy có chủ đề: Cà phê với ông Nguyễn Lân Bình, chủ biên cuốn sách “Lời của Người Man di hiện đại” do Nhà Xuất bản Trí thức chuẩn bị cho ra mắt độc giả.
Nắm được nguồn tin này, ông Dương Thụ quyết định đề nghị tôi tham gia vào chương trình “Cà phê sách chiều thứ Bẩy”. Tôi rất hài lòng khi thấy có cơ hội để trình bày khái quát những gì liên quan đến cuốn sách, đến việc ra đời của cuốn sách này trước những người hâm mộ học giả Nguyễn Văn Vĩnh. Hơn nữa, như trong bài “Nghĩ về ngày này 77 năm trước”, tôi không giấu diếm việc lo lắng để có một hoạt động kỷ niệm nhân 100 năm “Đông Dương Tạp chí” (15.5.1913-15.5.2013), cần làm một điều gì đó... Và lời đề nghị của nhạc sỹ Dương Thụ thật phù hợp với thực tế này.
Cuốn sách “Lời của Người Man di hiện đại”, nội dung chính bao gồm gần ba chục bài viết của Nguyễn Văn Vĩnh có chuyên đề về các thiết chế làng xã của người nông dân Việt Nam ở những năm đầu của thế kỷ XX và đã được đăng trên tờ báo “L’ Annam Nouveau” năm 1931, một tờ báo theo như Phan Khôi và Vũ Bằng, đó là tờ báo đầu tiên ở Việt Nam xuất bản bằng tiếng Pháp do người Việt Nam chịu trách nhiệm.
Tờ báo ra đời là hệ quả của những mâu thuẫn chính trị giữa Nguyễn Văn Vĩnh với một nhóm bảo hoàng thân Pháp, muốn duy trì và xây dựng một thể chế xã hội theo mẫu hình Quân chủ Lập hiến, mà Nguyễn Văn Vĩnh lại theo đuổi thuyết Trực trị. Quan điểm chính trị của Nguyễn Văn Vĩnh luôn coi thể chế xã hội của chế độ Quân chủ Lập hiến Việt Nam là một gánh nặng treo vào cổ những người nông dân Việt Nam nói riêng và người dân Việt Nam nói chung. Quân chủ Lập hiến Việt Nam theo con mắt Nguyễn Văn Vĩnh, đó là một bộ máy không có thực quyền, mà đã không có thực quyền thì không bảo vệ được quyền lợi của người dân. Từ góc nhìn đó, cộng với những điều tai nghe mắt thấy thông qua thực trạng của Triều đình nhà Nguyễn, Nguyễn Văn Vĩnh luôn khẳng định tính bù nhìn của Triều đình trong hệ thống chính trị đương thời. Nguyễn Văn Vĩnh xây dựng tờ báo này, thực sự là để đối chọi với những người theo chủ trương chính trị đó.
Với góc quan sát ở vị trí xã hội của Phan Khôi, ông đã lo lắng khi nêu lên sự suy đoán tiêu cực trong bài viết “Ai giỏi đoán thì đoán cái nầy chơi” với bút hiệu là Thông reo, đăng trên tờ báo Trung lập xuất bản tại Sài Gòn số 6331, ngày 24.12.1930. Ông và nhiều người còn muốn xem Nguyễn Văn Vĩnh liệu sẽ sống được mấy ngày và khi nào sẽ bị đánh sập nếu cho xuất bản tờ báo tiếng Pháp “L’Annam Nouveau” với chủ trương chống lại chính thể như các bố cáo đã được Nguyễn Văn Vĩnh phát đi trước khi ra báo?!
Quan điểm xã hội của Nguyễn Văn Vĩnh về Triều đình Huế đã được bộc lộ đầy đủ trong loạt bài do ông viết có nhan đề “Từ Triều đình Huế trở về” đăng trên “L’Annam Nouveau” năm 1932. Và cũng trong năm này, tờ báo lại đoạt được giải thưởng lớn tại Paris (Grand Prix), một diễn biến không có nhiều người biết. Chí ít sự kiện này cũng chứng minh được sức sống, tính chính danh và trí tuệ siêu phàm trong việc dẫn dắt một cuộc lội ngược dòng về chính trị của người chủ báo trong một xã hội cường quyền và độc đoán của chế độ thực dân.
Với một nhãn quan xã hội rất thực tế, với những hiểu biết cụ thể về cấu trúc hành chính, xã hội, địa lý, tập quán, nhân sự và những phương thức tồn tại của người nông dân, trên tờ báo của mình, Nguyễn Văn Vĩnh còn bộc lộ sự lo lắng trước sự phá hủy dần dần của những luật lệ mang danh cải cách, với những gì được coi là truyền thống, vốn vẫn được bao bọc trong các lũy tre làng của những người “nhà quê” Việt Nam. Cái tâm hồn mộc mạc đó của ông đã được bộc lộ từ cái ngày 11.12.1907, khi ông phẫn uất gửi thư cho ngài Đốc lý Hà Nội Hauser, để lên án việc Nhà cầm quyền đã khủng bố phong trào Đông Kinh Nghĩa thục, đàn áp các đồng chí tiêu biểu của ông là Phan Châu Trinh và Lương Văn Can, khi nói về cái bản tính của mình đối với quê hương, ông viết: “... Họ vu khống tôi, cho rằng tôi bất nhân đến mức xúi bẩy đồng bào của tôi lao vào cảnh đầu rơi máu chảy để làm gì? Cái thú tìm lại mái nhà tranh xưa, bỏ qua bao nhiêu điều tốt đẹp mà tôi cũng là người được hưởng...” (CAOM) (1).
Qua các bài viết về làng xã và người nông dân của Nguyễn Văn Vĩnh, chúng ta còn có cơ hội để xác nhận lại hàng loạt những tính cách, phong cách và nhân cách của người Việt Nam cách đây cả trăm năm. Ông cũng đưa ra những nhận định của mình về sự sai lầm và thiếu hiểu biết của bộ máy cai trị khi áp đặt việc cải cách nông thôn theo con mắt của những kẻ không hiểu thế nào là nông dân, là Nhà quê!
Việc cho ra đời cuốn sách đầu tiên này của Nguyễn Văn Vĩnh, và chủ đề lại là nông thôn Việt Nam đầu thế kỷ XX là minh chứng của những người chủ biên, muốn khẳng định một thực tế rằng: bản gốc của một người được lịch sử trân trọng và vinh danh là học giả, chỉ là một người “nhà quê”, nhưng chịu học và học giỏi!
Phần sau của cuốn sách, những người chủ biên đưa vào toàn bộ bài viết của chí sỹ Nguyễn Văn Tố, với 26 trang đánh giá toàn bộ sự nghiệp văn hóa của Nguyễn Văn Vĩnh cùng những giá trị hiện hữu mà ông để lại. Bài viết được đăng trên một tạp chí viết bằng tiếng Pháp xuất bản ở Hà Nội năm 1836, nhưng hình như các nhà nghiên cứu sử học ở Việt Nam cũng chưa có dịp tiếp cận tài liệu này. Bài viết được một giảng viên đại học người Mỹ, hiện đang dạy tại khoa Đông phương học của đại học Montreal-Canada mang đến tận Hà Nội trong một lần đi dự hội thảo Quốc tế ở Việt Nam và trao tận tay bản PDF cho người chủ biên cuốn sách này. Bản dịch sang tiếng Việt do nhà giáo Phạm Toàn thực hiện và cũng phải mất cả tháng trời vì tính phức tạp của nội dung bài viết. Để bản dịch được Việt hóa nhuần nhuyễn, chúng tôi đã đề nghị sự giúp đỡ hiệu đính của nhà văn Nguyên Ngọc.
Có thể nói, cuốn sách “Lời của Người Man di hiện đại”, mặc dù chỉ có độ dày khoảng 360-370 trang, với hai người dịch là nhà giáo Phạm Toàn và nhân viên của Trung tâm Văn Hóa Pháp L’Espace Nguyễn Như Phong, cùng vài ba người bạn có tấm lòng với học giả Nguyễn Văn Vĩnh và với một nguồn tài chính vô cùng eo hẹp, nhưng là một sản phẩm hàm chứa đầy những quyết tâm và lòng kính trọng người tài, trân trọng sự thật và luôn thấm nhuần tư tưởng yêu quý dân tộc này, đất nước này của học giả Nguyễn Văn Vĩnh.
Với đôi ba điều giãi bày cùng các bạn độc giả, các vị cũng sẽ đồng ý với tôi rằng: nếu không có tờ báo định mệnh “L’Annam Nouveau” của Nguyễn Văn Vĩnh, nếu không phải sự trân trọng văn hóa đến mức tưng bừng của ông Chu Hảo, Nhà Xuất bản Trí thức, nếu không phải vì 100 năm kỷ niệm tờ báo “Đông Dương tạp chí-Tờ báo chữ Quốc ngữ sớm nhất ở Hà Nội”(2). Và nếu không gặp cái húy tâm văn hóa của nhạc sỹ Dương Thụ, Cà phê sách chiều thứ Bẩy tại Hà Nội tuần qua đã làm cho nhiều người nóng lòng muốn nhìn thấy “Lời của người Man di Hiện đại” !
Xin thành thật biết ơn sự quý hóa của ông Chu Hảo, nhạc sỹ Dương Thụ, chương trình Cà phê sách chiều thứ Bẩy, cùng tất cả các quý vị đã có mặt trong buổi giới thiệu sách mà chưa có sách đó!
Kính trọng!
NLB
tannamtu.com
______
(1) Trung tâm lưu trữ Hải ngoại Quốc gia Pháp Aix en Provence.
(2) Trung tâm lưu trữ Quốc gia I Hà Nội. | 
