- Nhấn chuột vô đây để đọc: Lên đồng trong đạo Mẫu

Sau khi tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, hồ sơ "Nghi lễ chầu văn” (đạo Mẫu) đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Và sau đó, sẽ tiến tới trình UNESCO để được công nhân là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Theo GS, TS Ngô Đức Thịnh, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn tín ngưỡng Việt Nam, đạo Mẫu là một di sản văn hóa, là nhu cầu lớn trong đời sống tôn giáo tín ngưỡng của quần chúng nhân dân. Đạo Mẫu thể hiện thế giới quan, nhân sinh quan của người Việt Nam, đây chính là hình thức tôn sùng tự nhiên nhưng trong điều kiện xã hội của Việt Nam, người Việt Nam đã nhân hóa tự nhiên đồng nhất với tính nữ. Điều đặc biệt là, đạo Mẫu không quan tâm nhiều đến linh hồn con người sau khi chết, đến với đạo Mẫu là để cầu sức khỏe, cầu tài lộc và quan lộc. Tất cả các vị thần trong đạo Mẫu đều gắn với lịch sử, vì vậy, đạo Mẫu chính là một thứ chủ nghĩa yêu nước đã được tâm linh hóa, tôn thờ đạo mẫu tức là tôn thờ các anh hùng dân tộc, những người có công với dân với nước. Vì vậy, cần phải bảo tồn và phát huy những giá trị tốt đẹp của đạo Mẫu, đồng thời đưa ra hình thức quản lý phù hợp để tạo điều kiện cho đạo Mẫu tồn tại và phát triển theo đúng giá trị của nó và đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân.

PV: Trên thực tế, đạo Mẫu có mặt tại không ít quốc gia trên thế giới, đặc biệt phổ biến tại khu vực châu Á. Thưa ông, đạo Mẫu tại Việt Nam có những đặc trưng gì khác biệt so với các nước khác?

GS, TS Ngô Đức Thịnh: Trước nhất, đạo Mẫu không phải là một hình thức tín ngưỡng tôn giáo đồng nhất, mà nó là một hệ thống các tín ngưỡng tôn giáo, trong đó ít nhất nó bao gồm ba lớp khác nhau, nhưng có mối quan hệ hữu cơ và chi phối lẫn nhau. Đó là lớp tín ngưỡng thờ nữ thần, lớp thờ Mẫu thần và lớp thờ Mẫu tam phủ, tứ phủ. Lớp thờ nữ thần mang tính phổ quát rộng rãi, phù hợp với xã hội nông nghiệp và vai trò của người phụ nữ trong xã hội. Lớp thờ Mẫu thần phát triển trên cái nền thờ Nữ thần, như thờ các Vương Mẫu, Quốc Mẫu, Thánh Mẫu, như Ỷ Lan, Mẹ Gióng, Thiên Ya Na, Linh Sơn Thánh Mẫu-Bà Đen, Bà Chúa Xứ ...

Về cơ bản lớp thờ Nữ Thần và Mẫu Thần mang tính bản địa, nội sinh. Lớp Mẫu tam phủ, tứ phủ hình thành trên cơ sở lớp tín ngưỡng thờ Nữ thần, Mẫu thần và tiếp thu những ảnh hưởng của Đạo giáo Trung Quốc. Tuy nhiên, sau khi đã hình thành và định hình thì đạo Tam phủ, Tứ phủ đang ảnh hưởng theo hướng Tam phủ, Tứ phủ hóa tín ngưỡng thờ Nữ thần và Mẫu thần.

Đạo Mẫu là tín ngưỡng bản địa có nguồn gốc từ lâu đời, đã từng tồn tại trong thời kỳ lâu dài của lịch sử chế độ phong kiến, nhất là từ thế kỷ XV đến XIX, vẫn tiềm ẩn và có chiều hướng phát triển trong xã hội hiện nay, ở cả đồng bằng, đô thị và miều núi, tạo nên một nét khá nổi bật trong bức tranh chung vốn hết sức đa dạng và phong phú của tôn giáo tín ngưỡng Việt Nam. Đây là một thứ tín ngưỡng có nguồn gốc bản địa đích thực, mặc dù trong quá trình phát triển, nó đã thu nhận không ít những ảnh hưởng của Đạo giáo, Phật giáo và thậm chí cả Nho giáo nữa. Đạo Mẫu lấy tôn thờ Mẫu (mẹ) làm đấng sáng tạo và bảo trì cho vũ trụ- con người, là nơi con người ký thác những mong ước, khát vọng về đời sống trần thế của mình, đạt tới sức khỏe, tài lộc. Một tôn giáo tín ngưỡng hướng về đời sống trần thế hiện tại, chứ không phải là mai sau, ở thế giới bên kia!

Một hệ thống thần điện tuy là đa thần (có khoảng trên dưới 60 vị thần thánh), nhưng đứng đầu và bao trùm lên là Thánh Mẫu, trong đó Thánh Mẫu Liễu Hạnh tuy xuất hiện muộn mằn trong điện thần (từ thế kỷ XVI) nhưng lại chiếm vị trí thần chủ trong điện thần đạo Mẫu. Chính Thánh Mẫu Liễu Hạnh đã "trần thế hóa" đạo Mẫu và trong điều kiện của xã hội Nho giáo cuối thời phong kiến nó đã bắt rễ sâu vào xã hội và đời sống tâm linh của mỗi con người Việt Nam.

Đạo Mẫu vốn là tín ngưỡng bản địa của dân tộc Việt, nhưng nó thể hiện một khả năng tích hợp tôn giáo tín ngưỡng cao, làm cho hệ thống điện thần cũng như bộ mặt văn hóa của nó thể hiện tính đa tộc người, đa văn hóa của các tộc người cùng sinh sống trên đất nước Việt Nam. Hiếm có một tôn giáo tín ngưỡng nào lại có một khả năng tích hợp văn hóa như là đạo Mẫu. Hiếm có một tôn giáo tín ngưỡng bản địa nào lại "tiềm tàng" sức tự biến đổi, "trẻ hóa" như là đạo Mẫu. Nó không chỉ có sức sống trong điều kiện chế độ phong kiến quân chủ mang nặng hệ ý thức Nho giáo, mà còn tiềm ẩn và bùng phát trong xã hội đô thị hóa, công nghiệp hóa hiện nay.

PV: Vậy đạo Mẫu, với tư cách là một tín ngưỡng bản địa, nó chứa đựng các giá trị lịch sử, đạo đức gì, thưa ông?

GS, TS Ngô Đức Thịnh: Trước nhất, đây là một đức tin của đông đảo quần chúng nhân dân không chỉ ở nông thôn mà cả đô thị nữa. Chúng ta hãy đến thăm Phủ Tây Hồ-nơi thờ phụng Thánh Mẫu Liễu Hạnh-để thấy người Hà Nội và các thành phố khác trong cả nước đến đây dâng lễ như thế nào? Chúng ta cũng có thể đi hành hương đền Bà Chúa Kho ở Bắc Ninh vào dịp đầu năm và cuối năm với hàng chục vạn người mỗi ngày với đủ mọi tầng lớp xã hội, chủ yếu là người đô thị đến đây hành lễ.

Đây là đức tin của một bộ phận quần chúng nhân dân vào sự linh thiêng, phù hộ độ trì của Thánh Mẫu đối với con người, mà ngày nay đời sống xã hội, kinh tế tuy đã được nâng cao những vấn còn đầy rẫy sự bất trắc, bất ổn của xã hội chịu sự chi phối của kinh tế thị trường. Điều khác biệt cơ bản giữa đạo Mẫu và các hình thức Shaman khác là ở chỗ đạo Mẫu không hướng về "đời sống" bên kia của con người sau cái chết mà là đời sống thực tại với ước vọng sức khỏe, tài lộc và may mắn. Đó là ước vọng với đầy tính huyền bí và hấp dẫn với tất cả mọi người ở mọi thời đại.

Đạo Mẫu còn chứa đựng những giá trị truyền thống, giá trị đạo đức sâu sắc. Đó là tâm thức "uống nước nhớ nguồn", hướng về cội nguồn, tôn vinh những người có công với dân, với nước. Có thể nói, với xu hướng "lịch sử hóa," "địa phương hóa," "nhân hóa", đạo Mẫu đã trở thành biểu tượng của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, mà trong đó người mẹ - Mẫu là nhân vật trung tâm. Thật là tự hào và vinh dự cho một dân tộc tự lựa chọn hình tượng Bà Mẹ để tôn vinh, thờ phụng và ký thác niềm tin của mình! Đó chính là giá trị nhân bản, giá trị đạo đức và giá trị truyền thống Việt Nam.

PV: Bên cạnh những giá trị về lịch sử, đạo đức, đạo Mẫu còn mang những giá trị gì về văn hóa, thưa ông?

GS, TS Ngô Đức Thịnh: Đạo Mẫu ẩn chứa những giá trị văn hóa rất phong phú. Đó là kho tàng truyền thuyết và huyền thoại, đó là các hình thức diễn xướng với âm nhạc, nhảy múa, ca hát, các hình thức trang trí, kiến trúc đền phủ... Đó là diễn xướng đạo Mẫu, một hình thức sân khấu tâm linh, hay cao hơn là cả một văn hóa đạo Mẫu. Chỉ nói riêng nghi lễ lên đồng của đạo Mẫu đã sản sinh ra loại hình âm nhạc-hát văn độc đáo, đó là một trong hai loại âm nhạc-dân ca tiêu biểu của người Việt.

Đạo Mẫu không chỉ là một tín ngưỡng, mà đạo Mẫu còn là văn hóa, mà thông qua nghi lễ lên đồng, qua lễ hội, phong tục, nó thực sự là một bảo tàng sống của văn hóa Việt Nam. Ở đó, chúng ta nhận thấy một lối sống, quan niệm, cung cách sinh hoạt, những ước vọng của không chỉ con người trong xã hội cổ truyền, mà còn cả của con người hiện đại nữa. Những giá trị lịch sử, đạo đức, giá trị văn hóa kể trên đã đặt đạo Mẫu vào vị trí những tôn giáo tín ngưỡng bản địa hàng đầu của dân tộc Việt.

PV: Với vai trò là một trung tâm hàng đầu về nghiên cứu, bảo tồn văn hóa tín ngưỡng, Trung tâm nghiên cứu và bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam đã và đang có những hoạt động gì nhằm đưa đạo Mẫu trở lại với giá trị vốn có của nó trong xã hội hiện đại, thưa ông?

GS, TS Ngô Đức Thịnh: Hiện nay, Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam đang kết hợp với Ban Tôn giáo Chính phủ tổ chức nhiều hoạt động liên quan đến đạo Mẫu để tạo điều kiện cho các nhà quản lý và người dân tiếp xúc với đạo Mẫu, thông qua đó có thể nhìn nhận và đánh giá đạo Mẫu theo đúng giá trị vốn có của nó.

Thông qua những hoạt động thực tiễn này, trung tâm và Ban Tôn giáo Chính phủ sẽ nghiên cứu, đánh giá để xây dựng đề án trình Chính phủ về hình thức quản lý đạo Mẫu. Hướng xây dựng của đề án là nhận thức đúng giá trị của đạo Mẫu, đánh giá nhu cầu của đạo Mẫu đối với đời sống xã hội trong xu hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa và thị trường hóa hiện nay. Từ đó, Ban xây dựng đề án sẽ đề xuất những hình thức quản lý phù hợp để có thể tạo điều kiện cho đạo Mẫu phát triển đúng hướng, phát huy được những giá trị tốt đẹp phục vụ đời sống cộng đồng.

PV: Xin cảm ơn ông!

Huy Quân thực hiện

qdnd.vn