- Nhấn chuột vô đây đọc bài của Nguyễn Khải: Trách nhiệm của người viết qua cuốn Sắp cưới của Vũ Bão

Nhà văn Phạm Thế Hệ vốn chẳng có dây mơ rễ má chi với họ Vũ cả. Anh lính Vệ quốc đoàn Phạm Thế Hệ xông vào "trường văn trận bút" từ sớm lắm, trình làng truyện dài Làm giời với bút danh Vũ Bão. Nghe đâu ông cụ thân sinh mắng cho một trận vì tội tự tiện lập họ tên mới này.

Vũ Bão trần tình với bạn bè: "Cái tên Phạm Thế Hệ nghe hơi hanh hách thế nào. Tớ vốn mê văn tài Vũ Trọng Phụng. Vũ Thế Hệ nghe lại càng… hách. Thì "mưa gió" tí chơi vậy". Nhưng khoác áo cà sa không thể thành nhà sư. Chỉ tới năm 1957, tiểu thuyết Sắp cưới của nhà xuất bản Văn Học do nhà văn Tô Hoài làm giám đốc ghi trên bìa một hàng chữ "Loại sách ra mắt" với số lượng in 3000 cuốn thì Vũ Bão mới gây nên chút "mưa gió" trong lòng bạn đọc. Năm 1957 - 1958 nhà văn khi đó hơi bị hiếm chứ không lắm như bây chừ nên Sắp cưới của Vũ Bão dư ba chẳng kém Vượt Côn Đảo của Phùng Quán là mấy.

Nhưng rồi đùng một cái người ta xì xào Sắp cưới có "vấn đề" (?) Mà chẳng còn là xì xào xầm xì nữa, một số tờ báo lớn ở thủ đô lúc đó đã thẳng thừng chỉ ra cái hơi hướng “ủy mị tiểu tư sản, phi giai cấp” của Sắp cưới v.v… Nặng "chùy" hơn cả là bài viết gần bốn trang với "co chữ tám" của nhà văn trẻ Nguyễn Khải trên Văn nghệ Quân đội tháng 7/1958: Trách nhiệm người viết qua cuốn "Sắp cưới" của Vũ Bão. Văn tức là người. Người đẻ ra văn ắt người viết phải chịu, phải có trách nhiệm với từng con chữ của mình. "Vấn đề" là đây chứ đâu nữa. Xin bạn đọc miễn cho tôi cái việc phân tích hoặc lược thuật nội dung bài báo ấy.

Vâng, thế là rầm cả lên. Vũ Bão khi đó đang công tác ở Ủy ban cải cách ruộng đất Trung ương nhận được chỉ thị phải kiểm điểm. Theo Vũ Bão, lúc đó ông có thanh minh và hình như có cãi nữa nhưng không mất xu nào mà vẫn mua được khối búa với rìu! May phúc cho Vũ Bão, đồng chí bí thư chi bộ đã gặp riêng trấn bớt cơn hăng của chàng thanh niên hai mươi sáu tuổi ấy, mắng cho Vũ Bão một trận "bơn bớt cái mồm đi" rồi trần tình với tổ chức đại ý thế này: Thưa các anh, đây là chuyện văn chương, chúng tôi thấy báo chí - báo lớn báo nhỏ, báo dân báo quân - phê phán như thế là đủ là thấm cho cậu này lắm rồi (!) Chưa hết, một tỉnh ủy viên Hà Nam vốn có quen biết Vũ Bão hồi còn hoạt động địch hậu đã xin Vũ Bão về Hà Nam làm cán bộ Tỉnh Đoàn. Nhà văn Nguyễn Văn Bổng lại "hợp thức" việc xin người ấy bằng cách ký quyết định "cho đi lao động cải tạo dài hạn". Hơn mười một năm, Vũ Bão cắm ở vùng chiêm trũng ấy cho đến cái năm nhà văn Hồ Phương xin cho Vũ Bão sung vào đội hình đi B với Bộ Tư lệnh Thông tin vào chiến trường B5…

Một bữa cách thời điểm Đại hội Nhà văn VI không lâu, cái dáng tập tễnh của Vũ Bão lại nhúc nhắc ở cửa phòng làm việc của tôi. Mới bập được mấy hơi thuốc, ông Vũ Bão đã thảy ra một tập giấy, tôi cứ tưởng ông "thảy" ra phóng sự cho báo như mọi bận, hóa ra đó là bản sao bài Trách nhiệm người viết qua cuốn "Sắp cưới"… và tờ Thư ngỏ gửi ngài… đại tá nhà văn Nguyễn Khải, dưới ký tên: binh nhì Phạm Thế Hệ tức Vũ Bão. Tôi cắm mặt vào tập giấy mặc cho ông cứ ngồi đốt thuốc ngùn ngụt. Gớm cho cái nhà ông Vũ Bão, ngôn từ dùng cho phóng sự, truyện ngắn, tiểu thuyết đã ghê, chữ nghĩa ông dùng trong cái thư ngỏ này còn khoan nhặt hơn, thâm sâu hơn, chì chiết hơn trong cái việc trách cứ quy kết ông Nguyễn Khải đã lờ đi, đã lặng phắc, đã phẩy tay cái việc "gắp lửa" ngày ấy để ông phải âm thầm chịu đựng suốt 42 năm. Tôi biết cái "khoản" Thư ngỏ kiêm bài báo 42 năm trước, ông sẽ "trưng" lên ở một diễn đàn nào đó, chẳng hạn như ở Đại hội Nhà văn, hoặc như ông nói nếu vì lý do nào đó không tới dự Đại hội, nhiều người khác sẽ đưa hộ tới tay ông Nguyễn Khải hoặc ông X. ông Y. trong ban tổ chức! Hình như "lườm" được ý tôi, ông vừa thở dốc (di chứng của lần tai biến mạch máu não) vừa nói: Các cậu còn trẻ các cậu chưa biết nên chưa thấm. Đau lắm. Nhưng không nói được. Nói vào lúc nào? Trách vào lúc nào? Bị ngã đài đau tưởng chết. Nếu cứ nằm chờ người ta đếm đến "9" là sẽ bị hốt quăng đi. Không, tớ đã vùng dậy. Mà gượng được đến lúc này cũng là quá. Thế mà "người ta" cứ faire silence (im lặng) thì có quá đáng không… Ông cứ lào phào một thôi như vậy. Còn tôi thì cứ gai gai…

*

May cái là nhà văn Nguyễn Khải cũng đã bay ra. Nhà văn Vũ Bão cũng đã tới dự Đại hội được. Lại mừng cho các cụ không biết sức viết thế nào đang "thai nghén" những chi nhưng cả hai ngó đều mạnh. Tôi thì chẳng đừng được sự tò mò lẫn nôn nóng khi tới ngồi cạnh nhà văn Nguyễn Khải rồi rụt rè khơi ra việc ấy, việc ấy… ông Nguyễn chăm chú nghe và rồi tôi chứng kiến một động thái không đúng tuổi cho lắm là ông lập cập nhắc nhắc cái phéc mơ tuya chiếc cặp lôi ra hai tờ giấy dứt từ cuốn vở học trò cấp một, chữ viết tay. Chữ của ông. Một tờ ông ghi xin được rút khỏi danh sách bầu Ban Chấp hành Hội Nhà văn. Tờ kia, tôi coi mà không tin vào mắt mình nữa. Tôi không chép, trích cụ thể ra đây nhưng đại ý ông xin lỗi nhà văn Vũ Bão cái hồi ấy (năm 1958) đã không hiểu hết mọi sự. Do hăng, do háo danh và cả… "ngu" nữa nên đã làm, đã gây ra những sự như thế, như thế…

Đón cái nhìn dò hỏi của tôi, nhà văn Nguyễn Khải chậm rãi: "Mình ở trong ấy có nhận được thư ngỏ của ông Vũ Bão do mấy ông bạn chuyển. Quả thật mình choáng người! Mình đã quên đi việc này lâu rồi. Nhưng nếu tự cho mình cái quyền quên đi hay tình thế lúc đó nó phải như thế, như thế thì có lẽ không phải… Mình dự định ra chuyến này mình phải chủ động gặp… và cũng lường trước, nếu ông Vũ Bão công khai thư ngỏ, thì mình cũng công khai sự xin lỗi như trong nội dung tờ giấy này…". Thú thực, khoảng non một tiếng của phiên họp buổi sáng Đại hội Nhà văn, tôi chả nắm được thông tin gì ngoài những lời rủ rỉ của ông Nguyễn Khải. Rằng cái hồi ấy, cái năm 1958 và nhiều năm sau nữa ấy mà, ông Nguyễn Khải nói, mình hăng lắm, oách lắm, oai lắm. Ông còn hướng dẫn cả nhà thơ Thế Lữ viết kiểm điểm, cãi tay đôi với Đặng Thai Mai. Bây giờ có chợt ngẫm lại còn thấy nóng tai! Một lần mình ngồi với Chế Lan Viên ở ghế đá vườn trụ sở Hội Nhà văn, bà Hằng Phương vợ nhà văn Vũ Ngọc Phan đợi Chế Lan Viên đi rồi lừ lừ nhìn tôi buông thõng: "Định đánh thằng nào thì cứ nói ra đi". Chao ôi, cái thời đó… có trong nghề lâu mới thấy thấm. Có thể phải nói thế này cậu ạ, mình xin lỗi không phải chỉ riêng trường hợp của ông Vũ Bão mà còn đối với một số anh em khác nữa kia… Mình có linh cảm là được dự Đại hội lần này có lẽ là lần cuối nên mình cũng thực lòng vậy. Các cậu còn trẻ (lại còn trẻ! Hai ông có điểm giống nhau thế) nếu có nhận xét gì, hạ chữ gì về ai cố gắng phải đôi hồi đắn đo lắm lắm v.v và v.v…

Tôi chẳng biết nói thế nào… Có khi lại lạc vào cái mê cung "Giễu mình mà cứ như không có mình" cũng nên (?!) đành xin phép ông sang ngồi với nhà văn Vũ Bão. Tôi càng lấy làm lạ là ông Vũ cứ trầm ngâm, chả ừ hữ gì khi tôi nhiệt thành "truyền đạt" lại. Có thể là mình chẳng là cái đinh gì giữa các cao thủ? Thoáng ngó vẻ gật gù của ông Vũ Bão tôi có cảm giác rằng ông tiên liệu việc nó phải như thế, như thế chăng?

Nhưng tôi khác ông, chả phải đợi tới 42 năm mới lựa được một thời điểm, với lại cũng có cách kiểm chứng của riêng mình. Vừa tới giờ giải lao, nhân lúc Thành Chương vác máy ảnh lướt qua, tôi giữ lại… Rồi tôi dắt cụ Vũ Bão cứ thế qua các hàng ghế tới khu vực đoàn đại biểu thành phố Hồ Chí Minh. Từ xa, cụ Nguyễn Khải chừng như đã đón được sự ma mãnh của tôi liền tươi cười đứng dậy dang tay ra đón cụ Vũ Bão ngồi xuống bên cạnh mình. Thoáng cái, đã thấy ánh đèn flash của họa sĩ kiêm nhiếp ảnh gia Thành Chương lóe trên hai gương mặt rạng rỡ ấy…

17/4/2000

XB.

Nguồn: Báo Tiền Phong Chủ nhật số 17/2000