Các sử gia cựu học Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên, kể cả Lê Quí Đôn, Phan Huy Chú chỉ rành mỗi tiếng Hán cổ, chỉ tiếp cận sách chữ Hán, lại làm quan to, tôn sùng Khổng Tử, và không có điều kiện đối chiếu với các nền văn minh khác, đặc biệt là văn minh phương Tây.

Các sử gia tân học như  các học giả trước Cách mạng tháng Tám, thì còn ở trong thời kỳ khai phá mở đường, chưa làm được bao nhiêu, chỉ thấy lộ ra các sử gia Hoàng Xuân Hãn, Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng...được cho là những vị khởi đầu nghiên cứu sử có phương pháp khoa học.

Nhà nước ta hiện nay đang nỗ lực đào tạo đội ngũ nghiên cứu trẻ nắm nhiều ngoại ngữ để có thể tiếp cận nhiều nguồn sử liệu có liên quan đến lịch sử nước ta, là điều rất sáng suốt và kịp thời, nhất định chúng ta sẽ làm được bộ sử Việt đạt tính khách quan cao.

Tôi cho rằng, viết lịch sử nước Việt, tối thiểu phải tham khảo lịch sử các nước láng giềng với ta như Campuchia, Lào, Indonesia, Mã Lai, Philippines, tham khảo lịch sử các trung tâm văn hóa lớn như Trung Quốc, Ấn Độ, Á Rập, La Mã cổ đại, đồng thời tham khảo tư liệu các tôn giáo lớn như Khổng, Phật, Hindu, Thiên Chúa Giáo, Hồi giáo thì mới có thể đạt tới được tính khách quan Lịch sử tương đối, vì Giao Chỉ là một trong những nơi dừng chân của các thương thuyền khắp thế giới, chưa kể Óc Eo và Cát Tiên mà ta đang tìm cách giải mã hiện nay. Các nhà viết sử cựu học chỉ biết bám vào sử phong kiến Trung Hoa, thì sử ta lâu nay chỉ là một thứ sử Tàu bỏ túi, được mấy phần trăm độ chân thực? Sử Việt mà viết ông tổ Lạc Long Quân của ta vốn là cháu của Thần Nông, người Tàu thì thật buồn cười! Đó là cách nói của các quan sử gia Tàu, dĩ nhiên rất có lợi cho họ. Nên nhớ rằng, thời vua Lạc Long thì tộc Hán ở tận phía bắc sông Hoàng Hà, cách ta chín ngàn dặm, núi cao, sông lớn cách trở. Vả lại, việc ông Đế Minh đi tuần du Ngũ lĩnh sinh Kinh Dương vương, rồi mới có Lạc Long Quân. Thực ra, tội lệ này do mấy quan sử gia của ta, rập khuôn kiểu Tàu, vẽ ra cho oai, nhưng lại không tính đến sự lệ thuộc phi lý, khi viết về thời kỳ hồng hoang mở sử của dân tộc.

Phải xới lên vấn đề quan trọng, mở ra các hướng nhìn khác cho việc khảo sát nghiên cứu lịch sử nước Việt, mà ngành khảo cổ, văn hóa dân gian, ngôn ngữ học đóng vai trò chủ lực. Bên cạnh đó, đội ngũ viết sử Việt cần phải am hiểu các ngoại ngữ chính, chữ Latin cổ, Hán cổ, Sanskrit cổ, Pali cổ là rất quan trọng. Như nhà nước ta đang làm, tổ chức đào tạo có phân công và ưu đãi thì vài mươi năm sau sẽ có đội ngũ đa tài. Tôi đã được tiếp xúc một số nhà nghiên cứu trẻ, giỏi các loại chữ cổ cũng như các ngoại ngữ phổ biến trên thế giới. Họ đều ham học hỏi và chịu khó, có chí hướng đáng quí là lập tâm phiên dịch những tư liệu bằng chữ gốc, chứ không thích dịch qua bản tiếng Anh rất phổ biến hiện nay, dù rằng họ đều thông thạo tiếng Anh. Tôi rất cảm phục tinh thần và khả năng của lớp trẻ của ta, họ âm thầm học hỏi làm việc, không khoa trương, không hãnh tiến. Đó là đội ngũ những nhà nghiên cứu tài năng đầy tâm huyết trong tương lai gần, rất đáng tự hào. Họ là đội ngũ sẽ làm được những đổi mới thuyết phục mà ngày nay chúng ta mong chờ. Họ đang vươn tới tầm cao mà nước ta đã từng đạt tới về mặt chính trị và kinh tế.

Có thể nói, nước ta hiện nay mới thật sự độc lập. Chúng ta được độc lập về chính trị, được độc lập tiếp cận các tư tưởng đỉnh cao trên toàn thế giới để kiến lập đất nước thì cần phải nhanh chóng thoát ra khỏi ảnh hưởng quá nặng nề của lối viết sử theo kiểu cũ. Cần tập trung đầu tư đào tạo nhân tài nắm được bốn loại chữ cổ căn bản, và nhiều ngôn ngữ hiện đại, nhằm xây dựng bộ sử Việt chân thật, mới có thể gọi là làm cho tương xứng với sự nghiệp to lớn mà nhân dân ta đã tạo dựng.

Nước Nhật đã từng làm như thế cả trăm năm rồi.

Sử gia cựu học Nhật cũng đã từng chịu ảnh hưởng nặng nề của hệ tư tưởng Nho giáo như ta vậy, nhưng họ đã nhanh chóng trở bộ, bỏ ra hàng chục năm tham khảo tất cả các nền văn minh, học hỏi các phương pháp nghiên cứu khoa học và họ đã làm nên bộ sử nước Nhật thật đồ sộ, đạt độ chính xác khá cao. Tuy cho đến nay các nhà nghiên cứu của họ còn tiếp tục bàn cãi, chưa thống nhất cao về nguồn gốc người Nhật, nhưng họ thống nhất cao về thời kỳ mở sử của họ. Các nhà khảo cổ học nước Nhật đã chứng minh rằng cư dân đầu tiên ở Nhật bao gồm người nhập cư đến từ nhiều nơi khác nhau ở Đông Á, từ các hải đảo Nam Thái Bình dương. Đến thế kỷ thứ IV, thì trên vùng Kansai (Kyoto-Osaka) mới bắt đầu hình hành một vương quốc hùng mạnh, do tổ tiên của hoàng gia Nhật Bản ngày nay cầm đầu. Tuy nhiên, người Nhật vẫn lấy ngày 01- 02- 600 tr. CN làm ngày lập quốc, vì họ tin đó là ngày vị Thiên hoàng đầu tiên Jimmu lên ngôi. Như vậy, mốc xa nhất của người Nhật là năm 600 trước CN, và họ có thời kỳ huyền sử gần 1.000 năm. (Nhật Bản, lịch sử và hiện đại, Lê Sơn Phương Ngọc dịch từ bản tiếng Pháp).

Nhớ lại rằng thời cận đại, thời kỳ đau thương của nước ta vào giữa thế kỷ XIX, phải bị mất nước là cái tội chung của giới sĩ phu Nho học nước ta, rõ nhất là rất ít trí thức sĩ phu nước ta hiểu biết về phương Tây, về kẻ địch mà ta đang phải chật vật đối đầu. Đơn giản là vì lúc bấy giờ học thuyết Nho giáo vẫn còn ngủ mê trong tư duy Tống nho, chỉ có giá trị khu vực là Đông Á, nên không thể đương đầu với những giá trị rộng lớn hơn. Trong khi đó, tối thiểu là từ thế kỷ15, Phương Tây đã bắt đầu  công cuộc đổi mới rất mạnh mẽ, họ đã tạo ra được hai đấu mốc quan trọng, Renaissance (thời kỳ Phục hưng), rồi Age of Enlightenment (thời đại Ánh sáng), trong khi bên trời Đông còn đang ở trong hệ tư tưởng Khổng giáo của thời Tống Nho chưa được phát triển. Nếu làm cuộc so sánh thì nên biết rằng “Khi khởi đầu cuộc cách mạng Công nghiệp, nói chung có một số ít người châu Âu không tin rằng nhân loại đã làm nên những tiến bộ, còn đa số người châu Âu thì cho rằng họ là người tiến bộ nhất trong xã hội loài người”.(Anthropology Theory, tr. 27)

Ở nước Nhật, từ giữa thế kỷ XII, giới Samurai đã bắt đầu đóng vai trò xã hội quan trọng chứ không phải giới Nho sĩ, nên đến giữa thế kỷ 19, khi phải đối mặt với phương Tây, họ thoát ra khỏi ảnh hưởng nặng nề của Tống Nho, và họ đã làm nên  cuộc đổi mới rất nhanh.

Cần phải vạch ra một lộ trình làm sử Việt thật sự, vì nước ta đang trên vận hội tiếp cận tầm thế giới. Còn chứng lý là công việc của lớp trẻ nhiều thế hệ sau này phải làm. Điều muốn nói ở đây là cuộc bứt phá nhằm thoát khỏi ảnh hưởng quá nặng nề từ thời xa xưa của sử Tàu trong sử ta, như người Nhật đã từng làm.                  

Lê Sơn Phương Ngọc

Tác giả gửi www.trieuxuan.info