Vào lúc 12giờ trưa ngày 16-7, nhà thơ Tế Hanh trút hơi thở cuối cùng để về với "sông nước của quê hương", sau hơn 10 năm nằm liệt giường vì căn bệnh xuất huyết não. Ông hưởng thọ 89 tuổi.
Tế Hanh tên thật là Trần Tế Hanh, sinh ngày 20-6-1921 trong một gia đình nhà Nho nghèo ở thôn Đông Yên, xã Bình Dương, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi.
Ông học ở trường làng, trường huyện. Đến tuổi 15, nhà thơ tương lai ra Huế học trung học. Chính nơi đây, ông bắt đầu gặp gỡ, giao lưu với các tác giả của phong trào Thơ Mới và dần dà trở thành một trong những cây bút từng làm nên một thời đại hoàng kim cho thi ca Việt Nam.
Được biết đến với bài thơ đầu tiên Những ngày nghỉ học từ năm 17 tuổi (1938), Tế Hanh ghi dấu ấn trên thi đàn bằng những cảm xúc trong sáng, vẩn vơ, buồn buồn của tuổi học trò. Những sáng tác đầu tay của ông sau đó được tập hợp trong tập Hoa niên.
Thời kỳ Cách mạng tháng Tám, Tế Hanh tham gia cách mạng ở Huế. Hòa bình lập lại, ông tập kết ra Bắc, làm việc ở Hội Văn nghệ, sau đó là Hội Nhà văn Việt Nam.
Sau 1954, vượt qua những thành công đầu tiên của mình, Tế Hanh khẳng định sức bền của ngòi bút qua một loạt tập thơ như Lòng miền Nam (1956), Gửi miền Bắc (1958), Tiếng sóng (1960), Hai nửa yêu thương (1963), Con đường và dòng sông (1980), Em chờ anh (1994)... Chủ đề quen thuộc thời kỳ này của ông là tình cảm với miền Nam quê hương, ý chí đấu tranh, khát vọng thống nhất Tổ quốc. Tác giả có những vần thơ thiết tha về quê hương đã đi vào lòng người với những sáng tác tiêu biểu như Quê hương, Nhớ con sông quê hương, Mặt quê hương... Với những đóng góp nổi bật đó, ông được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I năm 1996.
Vào những năm 80, Tế Hanh bị đau mắt, rồi ông mù dần. Hơn 10 năm trước, nhà thơ ngã bệnh nặng và nằm liệt giường, lúc mê lúc tỉnh. Những lúc tỉnh táo, ông vẫn nghe thơ, đón bạn bè đến thăm. Nhưng mấy năm gần đây, nhà thơ gần như sống thực vật.
Q.V
Vĩnh biệt nhà thơ Tế Hanh
Nhà thơ Tế Hanh đã từ biệt cõi trần. Và thế là thêm một nhà thơ lớn nữa của nền văn học dân tộc đã ra đi. Và mỗi một lần như thế, chúng ta cảm thấy mất mát, tiếc thương và xót xa vô hạn. Những nhà thơ lớn ấy là tâm hồn và lương tâm của đất nước. Họ mất đi, đất nước cảm thấy lòng trống vắng. Dường như họ đã mang đi qua thế giới bên kia biết bao xúc cảm, tinh hoa tâm hồn, mà thiếu nó cuộc sống dễ trở nên cằn khô, lạnh lẽo. Tế Hanh là một thi sĩ rất hiền. Ngày xưa, học ở Huế, chàng trai có đôi mắt nâu nồng nàn yêu thương ấy, bắt đầu làm thơ, bắt đầu yêu, bắt đầu bước vào Thơ Mới với Hoa niên.
Làng tôi ở vốn làng nghề chài lưới.
…Tôi thấy nhớ cái mùi nồng mặn quá!
Bắt đầu thơ là lòng yêu quê hương trong sáng, nhưng cũng bắt đầu nỗi buồn – nỗi buồn của chia ly, nỗi buồn của một con đường nhỏ, nỗi buồn của tình yêu vô vọng:
Nếu em chết chắc là anh có thể
Tỏ mối tình lặng lẽ quá sâu thâm
Anh tìm đến nơi em nghỉ giấc ngàn năm
Ngồi điên dại sầu như cây liễu rũ…
Nói cho cùng, những cô gái Huế đài các ngày ấy, đâu có đáp lại tình yêu của chàng trai Quảng Ngãi “rụt rè, ngượng nghịu như một chàng rể mới” (Hoài Thanh – Thi nhân Việt Nam).
Cách mạng Tháng Tám đến như một cơn lốc. Chàng tú tài Tế Hanh tham gia cách mạng với tất cả cái nồng nàn của tuổi thanh xuân. Ở Khu 5, anh đi vào cực Nam Trung bộ (Bình Thuận, Ninh Thuận) nơi chiến trường ác liệt nhất:
Tôi gặp chị một chiều Ninh Thuận…
Lưng mang gùi, đầu quấn khăn tang
9 năm ấy Khu 5 là một miền đất tự do. Và Tế Hanh đã lớn lên, sâu sắc cuộc đời từ trong miền đất ấy. Và anh vẫn nhớ về Việt Bắc, thủ đô của văn nghệ:
Có ai gọi tên tôi trong gió bấc
Trong gió nồm tôi muốn gởi lời ra…
Nhưng đến khi anh ra Bắc thì là thời đất nước cắt chia. Thơ Tế Hanh trở thành tiếng nói “ngày Bắc đêm Nam”, nỗi đau với miền Nam còn trong tay giặc, còn phải hy sinh, chiến đấu từng ngày.
“Chiêm bao bừng tỉnh giấc. Biết là em đã xa… Ban ngày. Công tác bận – Ban đêm dành nhớ em. Dù anh đâu em đâu – Hai ta vẫn gần nhau. Giấc chiêm bao đêm trước. Soi sáng cả ngày sau”.
Và:
Trời vẫn xanh một màu xanh Quảng Trị
Tận chân trời mây núi có chia đâu!
Thơ anh không nói chung chung, anh nói nỗi đau Nam – Bắc cách chia qua chính trường hợp của anh: “Im lặng”
Sinh con chưa biết mặt con
Con sinh gặp cảnh nước non cách vời
Lỡ làng một giọt máu rơi
Thân con bé bỏng cuộc đời mông mênh…
Ai có thể làm ngơ trước những câu thơ – trước nỗi đau xé lòng như thế. Vì thế, thơ của Tế Hanh đã đi vào lòng người một cách tự nhiên, đằm thắm như chính thơ anh. Nhất là những đồng bào, chiến sĩ miền Nam, những học sinh miền Nam tập kết “má còn dìu ngơ ngác biển mênh mông”…
Thơ Tế Hanh vọt ra từ đáy giếng tâm tình mát rượi và sâu thẳm của anh, thật tự nhiên, thật hồn nhiên nhưng cũng thật điêu luyện, nghệ thuật. Có nghệ thuật nào cao hơn sự tinh luyện, chắt lọc, giản dị đâu. Vì vậy, Chế Lan Viên rất thương mến Tế Hanh. Anh có thể viết hàng vạn câu thơ ngời chói, triết luận sâu xa, biến ảo khôn lường; nhưng cái câu thơ hồn nhiên mà thành của Tế Hanh, như “một cái áo trời không có đường may” (thiên y vô phùng) thật quý hiếm. Giữa Huy Cận, Xuân Diệu, Chế Lan Viên… sừng sững thi đàn, Tế Hanh khiêm tốn, nhưng anh là cả một thế giới ngọt ngào, hiền dịu, riêng biệt:
“Mùa thu đã đi qua còn gởi lại
Một chút vàng trong nắng trong cây
Một chút vui trên môi nàng thiếu nữ
(Bài thơ tình ở Hàng Châu)
Tế Hanh đã lắng nghe tâm hồn cỏ cây, hồn mình, hồn đất nước, hồn cuộc sống một cách tinh tế “Thơ phải gắn liền với dân tộc và đất nước. Trái tim của nhà thơ rung động theo những chuyển biến quan trọng của lịch sử”; anh viết. Anh đã sống hết một cuộc đời thi sĩ, cho tới những ngày lâm bệnh, đơn côi: “Khi xưa đá bóng hăm hai đứa, cờ tướng anh nay đánh một mình”.
Một cơn đột quỵ đã làm anh nằm mê hơn 10 năm. Anh đã sống bằng tình yêu, sự chăm sóc tận tình chung thủy của chị Lâm Yến, người vợ hiền của anh, “để anh ấy có được tuổi thọ”. Tuổi thọ là 88; nếu tính tuổi ta là 89; nhưng “hưởng thọ” thì ngắn hơn. Ở hiền sao chẳng gặp lành, tôi thường xa xót nghĩ về anh; nhưng nghĩ cho cùng, trong cái rủi, cái dữ, có tấm lòng của chị Yến, của Hội Nhà văn, của các anh em văn nghệ; anh Tế Hanh ra đi như thế là trọn vẹn, là “lành”.
Tế Hanh đối với tôi như một người chị. Anh quý mến văn hóa dân tộc, rất giỏi tiếng Pháp, nhưng cứ tiếc mình không học chữ Hán để tiếp thu phương Đông, dân tộc (bố anh là một nho sĩ). Thấy tôi học chữ Hán, anh luôn động viên, khuyến khích tôi, như các nhà thơ uyên bác khác từng khuyến khích.
Tế Hanh, nhà thơ, cũng là nhà bác học. Anh dịch thơ của Eluard, Aragon, Nezval, Rixtôt…, dịch các nhà thơ lớn thế giới. Và anh cũng dịch Nguyễn Trãi, Nguyễn Du… những đại thi hào dân tộc… Thế hệ các anh học trường Tây, đậu tú tài lúc ấy là “đại trí thức”, mà suốt đời học tập, nghiền ngẫm, say mê vô hạn với thơ, với nghiệp văn là vì tình yêu mê say Tổ quốc, nhân dân, lý tưởng…
Mỗi lần ra Hà Nội, ghé thăm anh, hai anh em thủ thỉ bao điều. Cho đến ngày anh đau mắt, tôi đưa anh đi dọc các phố, và đến ngày anh nằm mê man, tôi nắm tay anh, nhìn giọt nước mắt ứa ra từ đôi mắt anh, biết rằng anh có cảm nghe được một chút gì. Anh Tế Hanh ơi! Xin vĩnh biệt! Anh đã ra đi theo gót các nhà thơ bè bạn. Không phải như Aragon nói dỗi đâu anh: “Thế kỷ này già nửa đêm của tuổi – nên không cần sống trọn các nhà thơ”. Anh đi, các anh đi, thế giới này trống vắng…
16-7-2009
Mai Quốc Liên
Nguồn: sggp.org.vn
|
