Cho đến nay, bên cạnh sự nhất trí cao khi đánh giá sự nghiệp giữ nước của Phong trào Tây Sơn, trong giới nghiên cứu vẫn còn những nhận định khác nhau về sự nghiệp dựng nước của Quang Trung, cụ thể là những chính sách của Quang Trung trên các lãnh vực kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa …

            Đại để có tác giả cho rằng: “Trước hết cần khẳng định Quang Trung và những người phụ tá đắc lực của ông không phải là những nhà kinh tế mà chỉ là những nhà quân sự, chính trị, ngoại giao, văn hóa có tài. Các chính sách về kinh tế của họ, dù thể hiện những điểm tiến bộ, vẫn chỉ nằm trong khuôn khổ của nền sản xuất phong kiến, do vậy không thể tạo nên sự chuyển biến về chất trong sự phát triển của đất nước… Do vậy, chúng tôi nghiêng về quan điểm cho rằng: không nên xem những chính sách, biện pháp thực thi trên các lãnh vực của vua Quang Trung là những cải cách kinh tế-xã hội mà “mới chỉ là những pháp lệnh nhất thời nhằm đưa xã hội vào kỷ luật” (Tham khảo: TS Hoàng Văn Hiển và Thạc sĩ Nguyễn Vinh Quân – Kỷ yếu HTKH “Phú Xuân-Thuận Hoá thời Tây Sơn” – Huế, tháng 12-2001).

Khác với một số tác giả đánh giá thấp – thậm chí muốn phủ nhận – vai trò của Quang Trung trong sự nghiệp dựng nước, GS. Phan Huy Lê không coi nhẹ những chính sách của Quang Trung trong lãnh vực kinh tế-xã hội. Nhưng hình như tác giả đặt ra cho Quang Trung những yêu cầu vượt quá hiện thực của bối cảnh lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII:

 “Công cuộc dựng nước của Quang Trung biểu thị hoài bão “giúp dân dựng nước” như công chú Ngọc Hân đã đánh giá và ở đây cũng phản ánh một ý chí tự cường mạnh mẽ (…). Nhưng trên lãnh vực xây dựng, Quang Trung cũng gặp nhiều khó khăn và hạn chế. Thời gian thực hiện quá ngắn ngủi. Các thế lực cũ chống đối điên cuồng. Trong nhận thức và chính sách cụ thể, nói chung Quang Trung cũng chưa vượt ra được những khuôn mẫu cũ. Quang Trung vẫn muốn củng cố chế độ ruộng đất công của làng xã, buộc nông dân trở về nguyên quán, chưa mạnh dạn phát triển chế độ tư hữu ruộng đất và mở rộng quan hệ giao thương với nước ngoài, tiếp nhận thành tựu khoa học tiên tiến của thế giới. Về văn hóa giáo dục vẫn trói buộc trong khuôn mẫu Nho giáo đã lỗi thời. Vì vậy, những chính sách kinh tế, xã hội, văn hóa của Quang Trung khó có cơ sở để coi là những cải cách theo ý nghĩa đầy đủ của nó, và chưa có khả năng đưa đất nước đến những thay đổi căn bản hay mở đường cho một cuộc duy tân kiểu Minh Trị ở Nhật mà có người đã nêu lên” (Tìm về cội nguồn – Sđd, tr.655).

Nhà nghiên cứu Hoàng Phủ Ngọc Tường không sử dụng khái niệm “cải cách” nhưng lại đặc biệt nhấn mạnh “sức suy nghĩ rất mới” của Quang Trung: “Mỗi anh hùng dân tộc đều có một sự nghiệp lớn lao khó có thể so sánh, nhưng ở từng con người vẫn nổi bật lên những nét đặc biệt thuộc về tính cách: Lý Thường Kiệt là sức gánh vác tận tụy, Trần Hưng Đạo là lòng hòa ái vì nghĩa lớn, Lê Lợi là sự bền chí không lùi bước, Nguyễn Trãi là nỗi thương dân đến quặn lòng… Và với Nguyễn Huệ, đúng như nhận xét của Ngô Thì Nhậm, là một sức suy nghĩ rất mới, bây giờ vẫn mới” (Nguyễn Huệ với chiến lược con người – Tạp chí Xưa và Nay, số 97/8-2001).

            Một số nhà sử học nước ngoài cũng ghi nhận thực tế này – mà trường hợp J. Buttinger là một ví du, khi tác giả viết: “Quang Trung đã thiết lập một nền chính trị hoàn toàn mới…”. (Tham khảo: J.Buttinger – The smaller dragon – New York, 1962).

 Giáo sư Hoàng Xuân Hãn thì đánh giá “tư duy đổi mới” của Quang Trung ở một chiều sâu khác, trước hết là tư duy thực tiễn của một vị anh hùng”: “Với Quang Trung, qua truyện La Sơn phu tử, thì tôi thấy: Quang Trung, ngoài sự ông giỏi về đường võ bị, về đường thao lược, ông tuy là người không có học nhưng biết dùng người có học. Đấy là một đặc điểm của những người mà người ta gọi là anh hùng, đời xưa là thế. Ong Lê Lợi cũng thế, cái sự học của ông ấy cũng không cao đâu, nhưng ông biết dùng Nguyễn Trãi. Ong Quang Trung tự nói rằng ông có cái kiến thức của ông là vì mắt thấy tai nghe, tức là không đọc trong sách”. (Đài phát thanh Quốc tế của Pháp [RFI] phỏng vấn Hoàng Xuân Hãn – Tạp chí Xưa và Nay trích đăng trên số 35/1-1997 với tựa đề “Học giả Hoàng Xuân Hãn nói về Hoàng đế Quang Trung”).

            Có một thực tế là: trong mấy năm ở ngôi ngắn ngủi, hình như nỗi trăn trở và quyết tâm lớn nhất của Quang Trung là phải khẩn trương thay đổi bộ mặt đất nước:

 “Trong thới gian trị vì, Quang Trung muốn tập trung mọi cố gắng vào công cuộc xây dựng lại đất nước: “Trẫm sẽ cùng dân đổi mới” (Chiếu lên ngôi), “cái vui giàu thịnh, Trẫm sẽ cùng trăm họ chung vui” (…). Quang Trung là người yêu nước thương dân, có tinh thần dân tộc mạnh mẽ, có ý chí nghị lực phi thường, có trí thông minh sáng tạo xuất chúng. Trong đấu tranh, ông là người cương nghị và quyết đoán, trước những bước ngoặt của lịch sử biết nghe ý kiến của nhiều người để sớm đi đến những quyết định đúng đắn, táo bạo” (Đại tướng Võ Nguyên Giáp – Nguyễn Huệ, người anh hùng áo vải cờ đào – Thiên anh hùng ca và Việt Nam ngày nay – Ban KHXH Thành ủy Tp.HCM, 1999, tr.21-22)..

Đáng tiếc là hoàn cảnh trớ trêu hồi cuối thế kỷ XVIII chưa cho phép Quang Trung và các thế hệ Việt Nam đương thời xúc tiến hơn nữa sứ mạng mà lịch sử đã giao phó.

Tuy nhiên, những cố gắng của Quang Trung không phải là vô ích. Trong thực tế, với những cố gắng mạnh bạo, phù hợp xu thế thời đại, Quang Trung đã hé mở lối thoát cho xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII. Nhưng từ chỗ “hé mở” đến “mở hẳn” rồi “mở toang” thì không phải là công việc của một đời vua. Và cống hiến của các thế hệ thời Quang Trung chủ yếu là đã tạo được thế bản lề cho lịch sử sang trang.

Cái chết đột ngột của Quang Trung khi chưa tròn 40 tuổi – đúng vào thời điểm bức xúc ấy – đương nhiên là một tổn thất to lớn không gì bù đắp được(*). Nhưng giả thiết rằng Quang Trung còn sống thêm mươi, mười lăm năm nữa, thì điều mà hậu thế có thể hy vọng là: cánh cửa tạo lối thoát cho đất nước vừa được hé mở có  nhiều khả năng không thể bị đóng sập trở lại  (như  đã diễn ra trong hơn nửa thế kỷ XIX sau đó).

Và chỉ bấy nhiêu thôi thì tổ tiên ta thời Quang Trung cũng đã vĩ đại lắm rồi. Vì rằng: chỉ cần đạt được như vậy thì cục diện xã hội sẽ thông thoáng, để các thế hệ kế tiếp sẽ mở rộng thêm cánh cửa cho tiềm lực dân tộc được bồi đắp, cho những khả năng thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu dần dần trở thành hiện thực. Và đó cũng chính là những điều kiện cơ bản để ứng phó với nguy cơ ngoại xâm mới.

Nguồn: Phong trào Tây Sơn và Anh hùng dân tộc Quang Trung. Tác giả: Giáo sư sử học Nguyễn Phan Quang.

www.trieuxuan.info