Chương XV. Một trang lược sử về Âu châu và một cuộc thảo luận lạ lùng giữa Jôn và ông già trên đồi.

Ở nước Ý, giới điền chủ rất ít nói; ở nước Pháp họ rôm chuyện hơn, nhưng rất lịch sự; ở nước Đức và nước Hòa Lan, nói chung, họ hỗn xược lắm. Còn về tính thực thà thì tôi tin rằng trong tất cả các nước ấy họ đều ngang nhau. Chắc chắn là cái bọn đi hầu, làm thuê không chịu bỏ qua một cơ hội nào mà không bịp ngài; còn bọn đánh ngựa thuê thì khắp thế giới này, đâu cũng thế thôi. Thưa ngài, đó là một nhận xét của tôi về người đời mà tôi lượm lặt được qua những cuộc du lịch. Khi ra nước ngoài để giải trí, tôi thường chú tâm xem những sự phong phú khác mà Thượng đế đã vui lòng ban phát cho nhiều nơi trên trái đất này. Sự phong phú ấy nhất định phải mang lại cho một người quan sát ưa suy tưởng nhiều thú vị, và cũng bộc lộ rõ sức mạnh vô biên của Đấng Tạo hóa vạn năng. Nói cho đúng sự thật thì trong toàn bộ sự sáng tạo của Người, chỉ có một công trình làm phương hại đến uy tín của Người, và đã từ lâu tôi vẫn tránh không giao tiếp gì với nó.

Jôn kêu lên:

- Xin cụ thứ lỗi, nhưng tôi vẫn thường nghĩ rằng ngay trong cái công trình cụ vừa nói tới, cũng vẫn có một sự phong phú đáng kể; vì ngoài sự khác biệt về khuynh hướng, tôi nghe nói phong tục và khí hậu cũng khiến cho bản tính loài người có tính chất hết sức đa dạng.

Ông già đáp:

- Trong số những kẻ đi du lịch để tìm hiểu những tập quán khác nhau của con người, không mấy ai có thể tránh cho mình khỏi vất vả nhiều, bằng cách đến dự một cuộc dạ hội tại Vơnixơ, vì ở đấy, họ sẽ nhìn thấy ngay tất cả mọi điều họ có thể khám phá ra được tại nhiều triều đình châu Âu. Cũng thói đạo đức giả ấy, cũng khóe giả mạo ấy. Tóm lại, cũng những sự điên rồ cùng những thói xấu ấy, được phục sức khác nhau. Tại Tây Ban Nha chúng được trang hoàng với một vẻ thật trang trọng, tại nước Ý, với một vẻ huy hoàng lộng lẫy. Tại Pháp, một tên vô lại ăn bận như một công tử bột, và tại những xứ phương nam, hắn ăn mặc như một thằng rách rưới bê tha. Nhưng ở đâu thì cũng chỉ đáng cho ta khinh bỉ và xa lánh

Vậy là thưa ngài, tôi đã kể xong câu chuyện về cuộc đời tôi, dù có thêm vào đó những năm tôi lui về sống tại đây thì cũng chẳng có gì lạ để làm vui lòng các ngài, vì có thể coi hầu như là một ngày mà thôi.

Jôn cám ơn ông già đã chịu khó kể lại chuyện mình, đoạn anh tỏ ý hơi lấy làm lạ sao ông ta lại đã chịu đựng nổi một cuộc đời cô đơn đến thế. Anh nói: “Sống cuộc đời như vậy, cụ rất có thể phàn nàn vì thiếu sự phong phú muôn màu muôn vẻ. Tôi rất ngạc nhiên, không hiểu cụ làm cách nào mà lấp cho đầy, hoặc đúng hơn là giết chết được nhiều thì giờ như vậy”.

Ông già đáp:

- Đối với một người đã hướng mọi tình cảm và mọi ý nghĩ về cuộc đời, thì, thì giờ của tôi có vẻ như không biết dùng vào việc gì tại nơi đây, điều đó tôi không lấy làm lạ; nhưng có một hành động mà đem so sánh thì toàn bộ cuộc đời của người ta cũng còn là vô cùng ngắn ngủi. Bao nhiêu thì giờ cho đủ để suy tưởng và phụng thờ Đấng quang vinh bất diệt và vĩnh cửu giữa những công trình của sự sáng tạo kỳ diệu, không chỉ là trái đất mênh mông này, mà còn là hằng hà sa số những ngôi sao mà ta có thể nhìn thấy lấp lánh khắp bầu trời, tuy nhiều ngôi sao ấy lại là những mặt trời chiếu sáng cho những hệ thế giới khác nhau, mà nom lại chỉ như những nguyên tử li ti đối với toàn bộ trái đất ta đáng sống? Khi nhờ có sự suy tưởng thiêng liêng, người ta được phép giao tiếp với sự huy hoàng không sao hiểu nổi, không lời nào tả xiết ấy, liệu ta có thể coi hàng ngày, hàng năm, hoặc hàng thời đại là quá dài đối với sự tiếp tục của niềm vinh dự tuyệt vời ấy chăng? Những trò giải trí vô nghĩa, những khoái lạc vô vị, những công việc ngớ ngẩn của thế giới này, đâu có thúc đẩy ngày giờ của chúng ta trôi quá nhanh, và bước đi của thời gian đâu có vẻ như lề mề đối với một tâm hồn quen vận dụng trong những cuộc nghiên cứu cao cả, quan trọng và vinh quang như vậy! Và vì không có thời gian nào được coi là đủ nên cũng không có một nơi nào là không thích hợp với công việc lớn lao ấy. Bất cứ vật gì ta đưa mắt nhìn vào mà không gợi cho ta ý nghĩ về sức mạnh, về sự khôn ngoan và lòng tốt của Người? Chẳng cần mặt trời đang mọc phải rọi chiếu những ánh vinh quang rực sáng nơi chân trời phía tây, cũng không cần gió ầm ầm từ những hốc đá lộng thổi rung chuyển cây rừng cao vút mây, không cần những đám mây mở ra trút những trận bão lụt xuống cánh đồng... tôi nói rằng, không cần phải có những sự việc ấy mới làm sáng rạng sự huy hoàng của Người; không một con sâu bọ nào, một loài thảo mộc nào, dầu thuộc loại thấp hèn trong sự sáng tạo, mà không được vinh dự mang dấu vết chứng tỏ chúng thuộc về Đấng Tạo hóa vĩ đại, những dấu vết không những chứng tỏ năng lực của Người, mà còn chứng tỏ sự sáng láng và lòng tốt của Người nữa. Chỉ có Con người, ông vua của trái đất này, công trình cuối cùng và vĩ đại nhất của Đấng Tối cao dưới bóng mặt trời, chỉ có Con người đã bôi nhọ danh dự của chính mình một cách đê tiện, và do thói bất lương, tàn bạo, bạc bẽo và thói phản bội đáng nguyền rủa, Con người đã khiến cho ta hoài nghi lòng tốt của Đấng Tạo hóa ra hắn, Con người làm ta hoang mang tự hỏi sao Đấng Từ bi lại tạo ra một sinh vật không hoàn hảo và hèn hạ đến thế. Vậy mà đây chính là con người mà tôi đồ chừng các ngài cho rằng chẳng may tôi đã bị hạn chế không được cùng giao tiếp, và thiếu sự tiếp xúc với hắn, thì cuộc sống theo ý các ngài, nhất định là tẻ nhạt và vô vị.

Jôn đáp:

- Tôi hết sức sẵn sàng đồng ý với phần đầu những lời cụ nói, song tôi tin và cũng hy vọng rằng thái độ ghê tởm đối với nhân loại cụ bày tỏ trong phần kết luận là quá ư vơ đũa cả nắm. Ở đây cụ đã rơi vào một sự sai lầm, mà theo kinh nghiệm ít ỏi của tôi, tôi thấy cũng rất phổ biến, nghĩa là cụ đã căn cứ vào những kẻ xấu xa đê tiện nhất mà đánh giá loài người. Trong khi ấy thì, đúng như một nhà văn ưu tú đã nhận xét, không có vật gì coi được là đặc trưng cho cả một loại, nếu không phải là thuộc số những yếu tố tốt đẹp hoàn hảo nhất của loại ấy. Tôi tin rằng nói chung, hay phạm vào sự sai lầm này là những người do thiếu thận trọng trong việc lựa chọn bè bạn, mà phải chịu đựng những sự thiệt thòi do những kẻ xấu gây ra cho mình. Chỉ cần hai, hoặc ba thí dụ như vậy, là đủ để cho họ lên án một cách bất công tất cả nhân loại.

Ông già đáp:

- Tôi nghĩ rằng tôi có khá đủ kinh nghiệm về loài người. Người tình nhân đầu tiên của tôi, cũng như người bạn đầu tiên của tôi đã phản bội tôi một cách đê tiện nhất, trong những vấn đề đe dạo gây ra những hậu quả tai hại nhất, kể cả việc đưa tôi đến một cái chết nhục nhã.

Jôn kêu lên:

- Xin cụ tha lỗi, tôi rất mong cụ hãy nghĩ lại coi người tình nhân đó là ai, và người bạn đó là ai đã. Thưa cụ, người ta có thể chờ đợi điều gì tốt đẹp hơn trong tình yêu trong nhà chứa, hoặc trong tình bạn khởi đầu đã được nuôi dưỡng trên chiếu bạc! Căn cứ vào trường hợp thứ nhất mà đánh giá phụ nữ, cũng như căn cứ vào trường hợp thứ hai mà đánh giá đàn ông thì cũng bất công khác nào khẳng định rằng không khí là một nguyên tố tanh hôi, độc hại, chỉ vì thấy không khí trong chuồng xí. Tôi chỉ mới sống có một thời gian ngắn, nhưng cũng đã được biết những người đàn ông xứng đáng với tình bạn cao cả nhất, và những người đàn bà xứng đáng với tình yêu cao cả nhất.

Ông già đáp:

- Có thể lắm, nhưng ông cũng vừa thú nhận rằng ông mới sống ở đời có một thời gian rất ngắn; hồi tôi có ý kiến tương tự thì phần nào tôi đã nhiều tuổi hơn ông rồi.

Jôn đáp:

- Rất có thể cụ vẫn giữ ý kiến ấy, nếu cụ không bị rủi ro, tôi xin mạnh bạo nói, nếu cụ không thiếu thận trọng trong việc gửi gắm tình cảm của mình. Nếu như quả thật trên đời này có nhiều sự xấu xa hơn là trong thực tế, thì điều đó cũng không chứng minh cho những lời khẳng định vơ đũa cả nắm, lên án bản tính loài người, bởi vì đa số những sự xấu xa ấy chỉ do tình cờ mà gây ra, và có nhiều người tuy phạm điều xấu mà tâm địa họ cũng không hoàn toàn hư đốn. Sự thực thì hình như không ai đó có thẩm quyền khẳng định rằng bản tính loài người là xấu một cách tất yếu và phổ biến, trừ những kẻ tìm thấy ngay chính trong tâm hồn họ một thí dụ về sự sa đọa bẩm sinh ấy. Nhưng tôi tin chắc rằng đó không phải là trường hợp của cụ.

Ông già nói:

- Những kẻ ấy lại thường e dè nhất trong việc khẳng định những điều tương tự. Quân cướp đường có bao giờ mách cho ta biết rằng trên đường đi có trộm cướp, cũng như bọn vô lại khi nào chịu cố gắng làm cho ta tin vào sự đê tiện của loài người. Làm như thế chính là một cách làm cho ngài đề phòng khiến cho ý đồ của chúng bị thất bại. Vì lý do ấy, theo chỗ tôi biết, bọn vô lại sẵn sàng lăng mạ những cá nhân cụ thể, chớ chúng không bao giờ đưa ra một nhận xét nào về bản tính loài người nói chung.

Ông già nói vậy một cách rất hăng hái; Jôn chẳng hy vọng gì khiến được ông thay đổi ý kiến, và cũng không muốn làm phật lòng ông lão, anh bèn nín lặng không trả lời.

Lúc này, ánh bình minh đã tỏa ra những dòng ánh sáng đầu tiên; Jôn xin lỗi ông già vì mình đã lưu lại quá lâu và có lẽ đã làm mất thì giờ nghỉ ngơi của ông. Ông già đáp rằng lúc này ông không muốn ngủ một chút nào, vì đối với ông, ngày hay đêm cũng thế thôi; thường thường, ông dùng thì giờ ban ngày để nghỉ ngơi và thì giờ ban đêm để đi dạo và suy tưởng. Ông liền nói:

- Tuy nhiên, sáng hôm nay trời rất đẹp, nếu các ngài có thể chịu đựng thêm chưa cần phải nghỉ ngơi, ăn uống, thì tôi xin vui lòng đưa các ngài đi xem một vài phong cảnh rất đẹp mà tôi tin rằng các ngài chưa được thấy.

Jôn sẵn sàng nhận lời ngay; hai người lập tức rời căn lều ra đi. Còn Pact’rigiơ thì đã lăn ra ngủ tít ngay từ lúc ông già kể xong câu chuyện, vì bác đã thỏa mãn trí tò mò, mà cuộc tranh luận tiếp theo thì không đủ sức xua đuổi cơn buồn ngủ đầy quyến rũ. Jôn bèn cứ mặc bác cho bác ngủ thích mắt và vì có lẽ lúc này bạn đọc cũng mong được hưởng ân huệ ấy, nên chúng tôi chấm dứt ở đây quyển thứ Tám của của tác phẩm.

(còn tiếp)

Nguồn: Tom Jones, đứa trẻ vô thừa nhận, tập 2. Trọn bộ 3 tập. Tiểu thuyết của Henry Fielding. Trần  Kiêm dịch từ nguyên bản tiếng Anh: THE HISTORY OF TOM JONES, A FOUNDLING. Nhà xuất bản MAC DONALD, London, 1935. NXB Văn học, 1984.