- Mình hiểu.
- Bạn Goldmund, bạn thấy mình ở một nơi và trong một chức năng mà tại đó bản chất của mình tương đối ít gặp các khó khăn để mình tự hiện thực hóa. Bạn thấy mình sống trong một môi trường và một truyền thống vốn phù hợp với mình và hỗ trợ mình. Một tu viện không phải là một cõi thiên đường, nó có đầy những điều không hoàn hảo; tuy vậy đối với những người kiểu mình, cuộc sống trong tu viện được tiến hành đúng đắn thì nó vô vàn phù hợp hơn cuộc sống thế tục. Mình không nói về phương diện đạo đức, mà chỉ trong lĩnh vực thực hành, về tư duy thuần mà mình có chức phận nuôi trồng và giảng dạy, đòi hỏi phải có một sự bảo vệ nào đó đối với thế tục. Cho nên tại đây, trong ngôi nhà của chúng ta, mình có thể tự hiện thực hóa dễ dàng hơn rất nhiều so với bạn. Không vì vậy mà bạn ít đạt đến tìm ra con đường của bạn, là một nghệ sĩ, mình xét thấy điều đó rất đáng được ngưỡng mộ. Bởi lẽ bạn ở trong những điều kiện khó hơn nhiều.
Goldmund đỏ mặt vì xấu hổ với lời khen ấy và cũng vì được vui. Để đưa câu chuyện qua một hướng khác, cậu cắt lời anh bạn:
- Mình hiểu ra phần lớn những gì bạn muốn nói với mình. Tuy vậy có một điều vẫn không chịu vào trong đầu mình: Điều mà bạn gọi là tư duy thuần, phải chăng là cái tư duy bạn cho là không có hình ảnh và nó hoạt động bằng những ngôn từ mà qua đó người ta không thể hình dung gì cả?
- Vậy thì thí dụ này sẽ chỉ rõ với bạn. Hãy nghĩ về toán học. Các con số gợi lên sự biểu hiện nào? Hoặc các dấu cộng và trừ? Trong một phương trình có những hình ảnh nào chăng? Không có một hình ảnh nào cả! Khi bạn giải một bài toán số học hoặc đại số, không có một sự biểu hiện nào hỗ trợ bạn, nhưng nhờ vào các công thức đã học, bạn có thể làm một bài toán.
- Narcisse, đúng vậy. Nếu bạn đưa ra cho mình một loạt các con số và các dấu, mình có thể xoay xở với chúng dù chúng chẳng gợi lên cho mình một chút hình ảnh nào, mình chỉ có việc để dẫn dắt theo với các dấu cộng và các dấu trừ, các bình phương và các ngoặc đơn v.v… , và mình có thể giải được bài toán. Hoặc nói cho đúng hơn, trước đây mình có thể giải bài toán, còn bây giờ và đã lâu rồi, mình không làm được nũa. Nhưng đối với mình, không thể thừa nhận việc giải các bài toán ấy có được lợi ích nào khác ngoài lợi ích về một sự luyện tập trí óc cho các học sinh. Mình thấy thật là trẻ con và ngốc nghếch kẻ nào đó bỏ cả đời vào các con tính và cứ mãi mãi lấp đầy các hàng chữ số trên mặt giấy.
- Goldmund, bạn nhầm; bạn giả định một người làm toán như một kẻ không ngừng giải các bài tập ở nhà trường do một ông thầy đặt ra. Nhưng người ấy có thể tự đặt ra cả vấn đề cho bản thân; các vấn đề ấy cũng có thể đặt ra cho họ với một sức mạnh không thể cưỡng lại được. Cần phải tính toán và lượng định đúng đắn các không gian thực tại trước khi với tư cách là nhà tư tưởng, lao vào tìm cách giải quyết vấn đề không gian.
- Hẳn thế. Nhưng vấn đề không gian chỉ như là sự luyện tập trí tuệ, theo mình không đáng làm một đề tài cho một người phải hoài phí các nỗ lực và tháng năm của mình và không xứng đáng để có một ý nghĩ chừng nào mình không tưởng tượng bằng cách hiểu đó là một không gian thực tại: Thí dụ trời đầy sao, theo mình đó là một không gian không phải vô bổ để ngắm nhìn và lượng định.
Mỉm cười, Narcisse cắt lời cậu:
- Bạn muốn nói chính xác là bạn không chút coi trọng sự suy nghĩ, nhưng trái lại bạn không coi trọng các ứng dụng của tư duy trong thế giới thực tại và có thể trông thấy được. Mình có thể trả lời với bạn: Các cơ hội và ý muốn ứng dụng sự suy nghĩ của chúng ta không hề thiếu đâu. Thí dụ, nhà tư tưởng Narcisse hang trăm lần đã ứng dụng câu kết quả suy nghĩ của mình với bạn Goldmund và với mỗi tu sĩ trong tu viện, và ông ta làm bất cứ vào lúc nào. Nhưng làm sao có thể “ứng dụng” một cái gì đó mà mình chưa học và trước đó chưa thực hành? Cũng vậy, nhà nghệ sĩ không ngừng luyện con mắt và trí tưởng tượng của mình, và chúng ta đánh giá cao sự tập tành ấy cho dù anh ta chỉ biểu hiện được trong môt số tác phẩm đích thực. Điều mâu thuẫn là rõ ràng. Vậy bạn hãy để cho mình “suy nghĩ” và xem xét ý nghĩ của mình theo các hiệu quả của nó, cũng như bạn xem xét phẩm chất nghệ sĩ của mình theo các tác phẩm của bạn. Lúc này bạn lo lắng bởi vì giữa bạn và việc làm ra sản phẩm của bạn đang có những trở lực. Hãy gạt chúng đi, tìm hoặc tạo lấy một nhà xưởng và bắt tay vào việc. Bấy giờ nhiều vấn đề tự chúng sẽ được giải quyết.
Goldmund không mong gì hơn. Cậu phát hiện bên cổng vào sẵn có một căn phòng hiện đang bỏ không và thích hợp để làm nhà xưởng. Cậu đặt bác thợ mộc một chiếc bàn để vẽ và một số đồ dùng khác đúng theo mẫu. Cậu lập một danh mục khá dài các thứ giao cho những người đánh xe của tu viện mua đưa về dần từ cac thành phố lân cận. Ở chỗ bác thợ mộc và trong rừng, cậu xem xét tất cả số gỗ chặt hạ đã được trữ lại, chọn trong đó một số khá nhiều và cho đưa về trảng cỏ phía sau xưởng tự tay cậu dựng lên một mái lều che để hong gỗ cho tốt. Với bác thợ rèn, cậu có nhiều việc cần làm, bác ấy có một con trai, một thanh niên có trí tưởng tượng mạnh mẽ, rất quyến luyến và hoàn toàn kính phục cậu. Với chú ta, cậu ở hằng nửa ngày tại lò rèn, bên chiếc đe và máng nước để tra những miếng thép đỏ rực và mài ở một viên đá, cùng chế tác các loại đục thẳng và cong, dao khắc, mũi khoan, dao nạo cậu cần dùng để chạm gỗ. Erich con trai bác thợ rèn, trở thành bạn thân của Goldmund, giúp cậu mọi việc với thái độ quan tâm tha thiết và hiếu kỳ say sưa, Goldmund hứa dạy chú ta chơi đàn luých và cho phép chú thử chạm khắc khiến chú vô cùng ham thích. Có những lúc cảm thấy không ích gì và mệt mỏi trong tu viện hoặc gần gũi với Narcisse, Goldmund tự rèn lại mình bên cạnh Erich, trong một tình thương dè dặt, và kính trọng vô hạn của chàng trai ấy. Chú thường yêu cầu Goldmund nói về thầy Niklaus và về thành phố có tòa giám muc; đôi lần cậu nói chuyện một cách thú vị, và bấy giờ cậu lấy làm lạ tại sao mình cứ ở đây mà lại kể về các chuyến đi, các cuộc phiêu lưu đã qua của mình như thể một lão già, trong khi thực ra cuộc sống của cậu chỉ mới bắt đầu.
Không ai nhận ra sự thay đổi sâu sắc xảy ra ở cậu thời gian gần đây, làm cho cậu già hơn nhiều trước tuổi, bởi vì không có ai từng biết cậu trước đây. Các nỗi khốn khổ trong cuộc sống lang thang và vô định chắc hẳn đã làm cho cậu suy mòn, đặc biệt là nạn dịch hạch với sức tàn phá của nó, sau cùng là vụ bị bắt ở nhà lão bá tước và cái đêm hãi hùng trong căn hầm tòa lâu đài đã làm cho cậu bị chấn động đến tận xương tủy. Từ bấy đã để lại ở cậu nhiều dấu vết: Những sợi bạc trắng nơi hàm râu, các vết nhăn kín đáo trên mặt, những đêm mất ngủ, và đôi khi tâm tư mệt mỏi, nhịp sống hăng say và tính tò mò bị chùng, trạng thái âu sầu, thờ ơ, nhàm chán. Qua sự chuẩn bị cho công việc của mình, trong các quan hệ gần gũi với Erich, trao đổi công việc với bác thợ rèn và bác thợ mộc, cậu cảm thấy ấm áp hơn, lấy lại tính sôi nổi và tuổi trẻ; mọi người đều mến yêu và ngưỡng mộ cậu, nhưng giữa những khoảng thời gian ấy, vẫn có những khoảnh khắc, hàng tiếng đồng hồ cậu chìm đắm trong mộng, mỉm cười và khắc khoải, như không có xúc cảm và thờ ơ.
Một vấn đề rất trọng yếu đặt ra cho cậu. Bắt đầu công việc từ đâu? Công trình cậu làm ở đây và cậu muốn đền đáp lại lòng hiếu khách của tu viện không thể là một trong những sản phẩm nào đó trao cho bất kỳ ai có tính hiếu kỳ; nó phải nằm trong các tác phẩm của tu viện, như các cổ vật, tham gia mật thiết, hòa nhập vào cuộc sống ở đây. Cậu thích được đặt tác phẩm của mình tại một bàn thờ hoặc một giảng đài, nhưng ở các nơi ấy không còn chỗ và không có nhu cầu. Cậu tìm vị trí khác. Trong nhà ăn của các cha có một hốc tường cao, tại đó bữa ăn nào cũng có một thầy dòng trẻ đứng đọc truyện về cuộc đời các thánh. Diễn đàn còn để trống. Goldmund tính đặt ngay trên chiếc bàn đã để sẵn nơi ấy một vật trang trí giống như một giảng đài, một phù điêu gồm một số bộ mặt và nổi lên mấy diện mạo khác. Được hỏi ý kiến về dự án ấy, tu viện trưởng liền đồng tình và vui vẻ tiếp nhận.
Trời đã đổ tuyết và đã qua lễ Noel. Khi công việc có thể khởi đầu, cuộc sống của Goldmund mang một vẻ mới. Đối với mọi người trong tu viện, cậu như thể biến mất, không một ai thấy cậu nữa, cậu không đón chờ các tốp học sinh lúc tan học nữa, không đi đó đây trong rừng, không đi bách bộ ngoài vườn. Đến bữa, cậu ăn ở nhà người thợ xay bột - nay không phải là người cậu đã từng lui tới quen biết trước đây khi còn đi học ở trường của tu viện. Cậu không để ai vào xưởng của mình, chỉ trư Erich là người phụ việc; Có những ngày, chàng trai ấy không hề nghe cậu nói một lời nào.
Sau khi để thì giờ suy nghĩ chu đáo, cậu trù liệu công trình với mấy nét chính. Sẽ gồm hai phần: Một phần thể hiện cuộc sống thế tục; phần kia thể hiện tiếng nói thiêng liêng. Bên dưới, ôm lấy bậc cấp bước lên sàn, sẽ đặt các thân cây sồi lớn chạm nổi phản ánh sự sáng tạo, các cảnh quan thiên nhiên, cuộc sống bình thường của các vị trưởng lão. Bên trên, là gương mặt bốn vị truyền giáo: Một hình ảnh gợi nhớ tu viện trưởng Daniel đã quá cố, rồi cha Martin, rồi người đang kế tục, và trong pho tượng thánh Luc, cậu muốn ghi bóng dáng thầy Niklaus.
Cậu gặp phải những khó khăn lớn, lớn hơn cậu tưởng. Chúng gây cho cậu một số điều lo lắng, nhưng là những mối lo êm ả. Hân hoan và thất vọng, cậu dâng hiến cho công việc như trong cuộc chinh phục một phụ nữ kháng lại với tình yêu, cậu đấu tranh với thái độ mềm mỏng và bướng bỉnh như một ngư phủ câu được con cá gộc, mỗi một trở lực đối với cậu là một bài học bổ ích làm cho sức xúc cảm của cậu thêm tinh tế. Cậu lãng quên tất cả những gì khác, không biết đến trong tu viện và hình như quên cả Narcisse. Anh bạn có đến thăm một vài lần, cậu chỉ đưa xem các bản phác thảo.
Một hôm, khác hẳn, Goldmund đến gặp Narcisse yêu cầu nghe xưng tội, khiến Narcisse rất đỗi ngạc nhiên.
- Mình đã không thể tự quyết định trong việc này, - cậu thú nhận. - Mình tự xét thấy quá vô nghĩa, mình cảm thấy khá hèn kém trước bạn. Bây giờ thì mình dễ chịu hơn, từ nay mình có công có việc, điều đó nâng mình vượt lên khỏi cảnh hư không. Và vì mình sống trong một tu viện, mình muốn tuân thủ qui tắc.
Nay cậu cảm thấy ngang tầm với một hành động như vậy, và không muốn hoãn lại chậm hơn. Trải qua cuộc sống trầm tư mấy tuần lễ đầu, trải qua vòng xoáy của mọi kỷ niệm từ thời trẻ thơ tìm lại được cũng như qua các câu chuyện theo sự khẩn cầu của Erich, cậu thấy có thể tạo lập một trật tự và một sự sáng sủa nào đó trong quãng đời cậu đang quay lại.
Narcisse nhận nghe cậu xưng tội trong bầu không khí không hề có chút trang nghiêm nào. Trong gần hai tiếng đồng hồ. Tu viện trưởng thản nhiên nghe bạn mình kể lại các cuộc phiêu lưu, các nỗi đau khổ và các tội lỗi, nêu vài câu hỏi nhưng không cắt lời và cũng bình tĩnh nghe bạn thú nhận cậu đã mất lòng tin ở sự từ tâm và công bằng của Chúa. Một số lời bộc bạch của người chịu tội đánh thức dậy ở anh bạn những cảm xúc sâu lắng. Anh bạn thấy cậu đã sống như cậu từng bị lay động, kinh hoàng, và bao lần gần kề tai biến. Và rồi cảm thấy mủi lòng trước tính thơ ngây non trẻ và tính trong trắng vẫn còn lưu lại ở người bạn của mình, anh không ngăn được mình mỉm cười về điều ấy, bởi vì anh nhận thấy bạn đang lo âu và hối lỗi vì đã chống lại lòng sùng đạo.
Goldmund rất ngạc nhiên, thậm chí thất vọng trước thái độ của vị linh mục nghe xưng tội đã không coi cả tội lỗi của cậu quá nghiêm trọng, nhưng lại quở và phạt cậu không chút nễ nang đã coi nhẹ cầu nguyện, xưng tội và lễ ban thánh thể. Linh mục bắt cậu chịu hình phạt sống bốn tuần lễ không uống rượu và trong thanh sạch, hằng ngày nghe kinh lễ buổi sáng, chiều tối thì đọc kinh Cha chúng ta và một bài thánh ca về Marie.
Tiếp đó linh mục bảo:
- Đừng coi thường hình phạt ấy, tôi có lời khuyên và yêu cầu bạn. Tôi không biết bạn có thuộc đúng kinh lễ không. Bạn cần phải theo sát từng từ và thấm nhuần ý nghĩa của chúng. Hôm nay tôi sẽ đọc kinh Cha chúng ta với bạn cùng mấy bài tụng ca và chỉ cho bạn các từ, các ý tưởng bạn cần đặc biệt lưu ý. Bạn không nên đọc và nghe các kinh kệ như thể các lời nói bình thường của người ta. Mỗi khi bạn bắt gặp mình đọc một cách máy móc - nhiều khi như vậy hơn là bạn tưởng, - bạn cần nhớ lại giờ này và các lời dặn dò của tôi, để bắt đầu lại từ đầu, đọc lại và để cho các lời thiêng liêng thấm vào lòng bạn như tôi vừa chỉ rõ với bạn.
Đó là một điều tình cờ may mắn hay là sự từng trải của vị tu viện trưởng vốn biết vỗ về các tâm hồn, đã có được những tác động sâu sắc? Cuộc rửa tội và trừng phạt ấy đối với Goldmund đánh dấu bước khởi đầu một thời kỳ đem lại sự bình an và đâm hoa kết quả khiến cậu cảm thấy hạnh phúc. Giữa công việc đầy căng thẳng, các lo lắng về niềm vui, nhờ các lần rèn luyện tinh thần không hề vất vả ấy và cứ sáng, chiều đều thực hiện một cách có ý thức, cậu cảm thấy nhẹ nhõm với các náo động suốt ngày. Cả người được chuyển lên một cấp cao, giải thoát khỏi tình trạng tách biệt nguy hại của nhà sáng tạo, cậu thấy mình như một đứa trẻ, được thừa nhận vào vương quốc của Chúa. Nếu như không thể tránh khỏi, cậu phải tiến hành trong đơn độc cuộc đấu tranh vì tác phẩm của mình và dâng hiến cả niềm say sưa của các giác quan và tâm hồn mình, đến giờ cầu nguyện cậu được trả về trạng thái tĩnh lặng trong công việc, cậu thường sục sôi thịnh nộ và mất kiên nhẫn hoặc hưng phấn; nhưng các cuộc lễ sùng tín lại như đưa cậu ngụp lặn trong một làn nước mát mẻ, rửa sạch cậu khỏi tính kiêu căng của niềm say mê cũng như của nỗi thất vọng.
Cậu cũng trải qua sự thất bại. Đôi khi về chiều tối, sau những giờ làm việc hăng say, cậu không sao tìm được sự yên tĩnh cũng như những giờ phút trầm tư. Đến nỗi cậu quên mất các lời kinh cầu nguyện, và đã hơn một lần, cậu đang cố suy ngẫm thì bị dừng lại và quấy rầy bởi ý nghĩ rằng lời cầu nguyện xét cho cùng chỉ là một cố gắng hướng về một Đấng Chúa Trời vốn không tồn tại hoặc không thể đến giúp đỡ cậu được. Cậu bèn tâm sự với anh bạn.
- Hãy kiên trì - Narcisse khuyên - bạn đã hứa, bạn phải giữ lời. Bạn đừng có tự hỏi mình là Chúa có nghe lời mời gọi của bạn không, hoặc Chúa mà bạn là người đại diện có thực sự tồn tại hay không. Cũng đừng tự hỏi mình là các lời cầu nguyện của chúng ta có trẻ con hay không. Trong chừng mực với người mà các lời cầu nguyện của chúng ta hướng về thì bất cứ hoạt động nào của chúng ta cũng mang tính con trẻ. Trong các giờ rèn luyện bạn cần cấm mình hoàn toàn với các ý nghĩ ấy của đứa trẻ tinh nghịch. Bạn cần đọc bài kinh Cha chúng con và bài thánh ca dâng lên Marie bằng cách hòa nhập mình vào các lời và vào ý nghĩa ấy, thí dụ như thể khi bạn chơi đàn luých hoặc bạn hát, không để cho đầu óc vơ vẩn với các ý nghĩ lan man mà cứ đều đặn gõ nhịp các ngón tay lần lược theo mỗi nốt một cách thuần và hoàn hảo nhất. Khi người ta hát, người ta đâu có tự hỏi liệu bài hát có ích lợi gì hay không, và người ta cứ hát. Bạn cần cầu nguyện như thế.
Va lần này cậu đạt kết quả. Lần này, cái tôi căng thẳng và hau háu của cậu tắt lịm dưới mái vòm mênh mông của một trật tự phổ cập, các lời khả kính lại xuyên qua va thâm nhập vào cậu như thể những vì tinh tú.
Tu viện trưởng rất bằng lòng nhận thấy thời gian chịu tội đã hết và Goldmund đã nhận các thánh lễ, qua nhiều tuần và nhiều tháng, cậu vẫn tiếp tục giữ đúng nề nếp rèn luyện hằng ngày. Trong khi đó, công trình của cậu ngày càng tiến tới. Thay vào các cây trụ to bè ở bậc cấp trên cùng, là cả một thế giới nhỏ nhiều vẻ: Các loại cây, các loại gia súc, những con người, cha Noê ở giữa, bên các cành cây và tán lá; một quyển sách các hình ảnh, một bài hát ca ngợi sự sáng tạo và vẻ đẹp của sự sáng tạo, trôi xuôi và âm vang trong tự do nhưng theo qui luật của một trật tự, một kỷ luật bí ẩn. Qua nhiều tháng, không ai được xem công việc cậu đang làm, chỉ trừ Erich được phép đỡ tay cho cậu và luôn tâm niệm sẽ trở thành một nghệ sĩ. Có những ngày Erich cũng không có quyền bước vào xưởng. Những lúc khác, Goldmund chăm sóc, dạy bảo chú, cho chú làm các bài tập, sung sướng có bên mình một học trò, một tín đồ. Rồi đây sau khi xong công trình, cậu tính yêu cầu ông bố phó thác cho cậu kèm cặp cháu thành một thợ bạn thường xuyên của mình.
Cậu chạm khắc gương mặt các nhà truyền giáo trong những ngày thuận lợi nhất, trong khi cả người cậu chỉ là sự hòa hợp, không hề bị ám bởi bất cứ một bóng đen nghi ngờ nào. Trong các pho tượng của mình, theo cậu đánh giá, đẹp nhất là pho tượng cậu đã gởi gắm các đường nét của tu viện trưởng Daniel. Cậu đã đặt một tình cảm trìu mến sâu sắc vào pho tượng ấy, tinh thần trong trắng và lòng nhân ái tỏa sáng trên gương mặt. Với gương mặt của thầy Niklaus, cậu không hài lòng bằng, mặc dù Erich thích thú nó hơn cả. Ở đó biểu hiện thiếu hài hòa một vẻ buồn nào đó, như thể nhân vật đồng thời tràn ngập các dự án sáng tạo và ý thức thất vọng về tính kiêu căng trong sự sáng tạo, xót xa vì tính thống nhất và tính trong trắng của mình bị đánh mất.
Khi làm xong pho tượng Daniel, cậu nhờ Erich quét dọn gian xưởng sạch sẽ, lấy vải phủ kín công trình của mình, chỉ giới thiệu dưới ánh sáng pho tượng ấy. Rồi cậu đến tìm Narcisse nhưng anh bạn bận việc, cậu kiên nhẫn chờ đến sáng hôm sau. Gần trưa, cậu cùng đi với anh bạn vào xưởng, đến trước pho tượng.
Narcisse lặng lẽ chiêm ngưỡng. Thời gian trôi qua, kéo dài. Với sự chú ý và tính chính xác của nhà bác học, anh bạn xem xét pho tượng.
Ở sau lưng, không một tiếng động, Goldmund cố chế ngự sự rạo rực trong lòng mình, tự bảo: “Ôi! Nếu một trong hai chúng ta không chịu nổi sự thử thách này, tình hình sẽ xấu đi. Nếu công trình của mình không đủ sức nặng hoặc anh bạn không thể hiểu được, thì cả công việc làm của mình trở nên vô bổ! Mình phải chờ thêm đã…”.
Mấy phút trôi qua, dài như thể cả tiếng đồng hồ; cậu nhớ lại lúc thầy Niklaus cầm trên tay bức họa đầu tiên của cậu, và trong khi chờ đợi, cậu đã ôm bó chặt hai bàn tay mình toát cả mồ hôi.
(còn tiếp)
Nguồn: Narcisse và Goldmund, nguyên tác tiếng Đức: Narziss und Goldmund. Tiểu thuyết của Hermann Hesse, Nobel 1946. Viễn Nguyên dịch từ bản dịch tiếng Pháp của Fernand Delmas: Narcisset Goldmund. NXB Calmann - Levy. Paris, 1993. NXB Lao động, 2001. Rút từ Hợp tuyển Văn học Đức, tập 4. Lương Văn Hồng và Triệu Xuân chủ biên. NXB Văn học sắp xuất bản.
www.trieuxuan.info
|
