PHẦN THỨ HAI
CHIẾC XE CÓ MUI CỦA ĐOÀN XIẾC

Tại Paris, trên một trong những con hẻm của khu Môngmácta, nơi mà từ lâu đã trở thành địa chỉ yêu thích của các họa sĩ toàn thế giới, trong quán cà phê nhỏ dọn ngay trên vỉa hè dưới một tấm vải bạt, bên cái bàn tròn kê gần chiếc chậu hoa lớn có ba người đàn ông mà rõ ràng là ba họa sĩ đội mũ rộng vành đang ngồi. Không thèm để ý đến ai, họ nói chuyện sôi nổi, tranh luận một điều gì đó, vừa tranh luận vưa khua tay.

Một người đứng tuổi với bộ râu quai nón cắt tỉa cẩn thận đi ngang, thong thả đưa tay sửa lại vạt bành tô rồi ngồi xuống bên chiếc bàn riêng cách chỗ ba người không xa.

Ngay lúc đó một người phục vụ chạy đến và cúi mình kính cẩn chào.

Và trong lúc hai họa sĩ vẫn tiếp tục cuộc tranh cãi bất tận của mình thì người thứ ba chăm chú xem xét con người vừa đến, người mà cô tiếp viên vừa mang tới để trước mặt một cốc sữa lớn.

Người họa sĩ, người mà nãy giờ đã quan sát người kia, bỗng đặt tay lên vai một người bạn và nói nhỏ:

- Sau lưng anh có một ngài đứng tuổi đang ngồi uống sữa. Hãy nhìn lão, các bạn.

- Con chim nào thế? Hình như tôi đã nhìn thấy cái mặt đó ở đâu rồi.

- Nhà công nghiệp Thụy Sĩ- Ivác Xvơnsơn chính là lão.

- Những nhà máy diêm và các lò thịt lợn?

- Và cả những khu khai thác kim cương ở châu Phi nữa.

Áctúc trong bộ vét bảnh bao may bằng loại vải sọc, nhanh nhẹn ngồi xuống bên bàn Xvơnsơn rồi đặt ra trước mắt lão một bức điện gì đo. Xvơnsơn cầm bức điện lên và nói sau khi đọc xong:

- Cái đuôi này, nói như người Nga vẫn thường nói, cần phải theo dõi và theo doi… sau chuyện… với bức tranh Pinturickiô tôi không còn tin hắn nữa.

- Ngài chẳng mất gì cả…- Áctúc cong môi trong một nụ cười mỉm nói- Và sau nữa… cũng chẳng còn phải đợi lâu. Còn nếu như ông chủ không tin cả tôi thì…

- Đừng nóng nảy Áctúc, cái đó thật chẳng hợp với anh… Phong cách của anh là trầm tĩnh.

- Ông chủ, xưa nay bao giờ ông cũng nói phải.

Áctúc lấy bức điện trên bàn, bỏ vào túi, đứng dậy và cúi mình kiểu cách.

- Rất hân hạnh.

Mấy họa sĩ vẫn chăm chú nhìn Xvơnsơn.

- Lão ta làm gì ở đây, trong thành phố Paris của chúng ta này, cái thằng cướp ấy?

- Mua lại tất cả những gì người ta bán trao tay. Lão vừa từ Rôma về, người ta nói lão vừa mua được mấy bức tranh của Đgiôtô và Pêrútginô ở đó.

- Hượm đã, Xécgiô… có phải lão là kẻ đã nhúng tay vào một bộ sưu tập đồ sộ của Nga không?

Người có tên là Xécgio gật đầu:

- Chính lão. Đó là một chuyện khá mờ ám. Lợi dụng tình trạng hỗn loạn, một bọn khốn nạn nào đó đã cướp được bộ sưu tập và bây giờ đang tìm cách bán lại cho “nhà am hiểu nghệ thuật” này…

- Nhưng đó là một vụ hình sự! Là ăn cướp!

- Lão này không đơn giản đâu.- Xécgio nói, vẫn không rời mắt khỏi Xvơnsơn- Lão sẽ không đem bộ sưu tập Nga ấy ra trưng bày đâu, lão sẽ giấu biến nó đi…

- Anh muốn nói là không một ai, ngoài lão ra được nhìn thấy bộ sưu tập đó?

Ít ra thì lão sẽ không mời chúng ta, tôi và anh đến để xem.

Người họa sĩ thứ ba, người mà nãy giờ không hề nói tiếng nào, lên tiếng hỏi:

- Lão có hiểu tí gì về nghệ thuật không, cái lão bán thịt ấy!

Xécgio phì cười:

- Anh đi mà hỏi lao ấy.

- Được thôi tôi sẽ hỏi.- Anh nói rồi đứng dậy đến bên bàn Xvơnsơn.

- Ngài là Xvơnsơn, nếu tôi không nhầm?

- Cứ cho là như thế…- Xvơnsơn gật đầu đề phòng.

- Ngài có hiểu tí gì về hội họa không ngài Xvơnsơn?

Xvơnsơn nheo mắt rồi giở mục kỉnh lên.

- Tôi đang được hân hạnh nói chuyện với ai đây?

- Đinô Mônlinari, họa sĩ.

Xvơnsơn bĩu môi khinh bỉ hỏi:

- Mônlinari ư? Tôi chưa hề nghe.

Đinô tiến đến sát Xvơnsơn.

- Tôi hỏi ngài- ngài có hiểu tí gì về hội họa không, ngài bán thịt?

Xvơnsơn đứng phắt dậy gọi người hầu bàn:

- Người ta xúc phạm tôi! Tống cổ hắn đi!

Sau đó, mọi chuyện xảy ra nhanh đến nỗi khi người hầu bàn vừa kịp chạy đến thì chỉ còn biết giúp Xvơnsơn lau cái mặt bê bết sữa mà Đinô Mônlinari vừa hắt.

- Đây là danh thiếp của tôi.- Đinô đặt tấm danh thiếp của mình lên bàn trước mặt Xvơnsơn rồi nói trước những tiếng cười của các khách hàng trong quán- Bây giờ, tôi hy vọng là ngài sẽ nhớ tên tôi…

***

Cay đắng vì thất bại, Macác không sao có thể an lòng được. Và mặc dù đã được giao một việc khác, lúc nào anh cũng chỉ nghĩ đến một điều là làm sao có thể tìm ra dấu vết của bộ sưu tập bị mất. Không biết bao nhiêu lần anh đã hồi tưởng lại những tình tiết của sự vụ mà anh biết. Vì vậy mà anh không hề để ý đến chuyện anh đã đến bên cổng ngôi nhà lớn màu vàng với những cây cột trụ như thế nào. Giữa vô số tấm biển đề tên cơ quan, có một tấm biển làm anh quan tâm. Trên tấm biển sắt đã rỉ có đề dòng chữ bằng sơn vàng: “Pêtrôgôtốp”.

Pêtrôgôtốp là cơ quan chuyên cung cấp nhiên liệu cho Pêtrôgrát trong những nam khó khăn đã làm cho Macác quan tâm chỉ vì lúc này ở đây anh thủy thủ Pêtrôvúc, người mà có một thời đã từng mang về cho Viện bảo tàng Pêtrôgrát những chiếc hòm không, đang làm việc…

Đứng một lúc ở cổng, Macác ném điếu thuốc đang hút dở vào thùng rác rồi đưa tay mở cửa.

Nhìn thấy Macác bước vào, Pêtrôvúc đứng dậy đón tiếp, siết chặt tay và nói ngay:

- Tôi sẽ không cung cấp củi cho anh đâu.

- Tôi đâu có cần củi- Macác đáp vẻ rầu rĩ.

- Than bùn tôi cũng không cấp.

- Tôi cũng chẳng thiết than bùn.

- Còn than đá thì không có!- Pêtrôvúc không hiểu sao nói gần như hân hoan- Than đá chỉ cấp theo lệnh của Hội đồng Xô viết thành phố.

- Cả than đá tôi cũng không cần nốt.

- Thế thì anh đến tìm tôi làm gì?- Pêtrôvúc nói rồi lại ngồi xuống sau chiếc bàn lớn.- Tôi đã nói với anh tất cả mọi chuyện. Tất cả. Tôi không biết một điều gì nữa.

Macác đưa mắt nhìn can phòng của Pêtrôvúc.

Nơi đây, trước kia có lẽ là gian phòng khách của một gia đình quý tộc. Macác ngồi xuống cạnh Pêtrôvúc bên chiếc bàn lớn chiếm gần nửa gian phòng, trên có đặt một bộ để bút mực bằng bạc với cái bình mực tạc hình cỗ xe tứ mã.

Macác im lặng một lúc, cố không nhìn vào mắt Pêtrôvúc rồi lên tiếng:

- Không, tôi đến không phải vì công chuyện. Tôi ghé vào thăm anh. Đi ngang qua… tôi nghĩ, nào mình thử ghé vào chỗ Pêtrôvúc xem anh ta sống thế nào…

Pêtrôvúc thở nhẹ nhõm.

- Lúc này tôi đang điều tra một vụ khác- Macác nói- Trên phố Kirôtrônaia, giữa ban ngày ban mặt nhà một nghệ sĩ nổi tiếng đã bị dọn sạch. Dọn sạch sành sanh không còn miếng giẻ rách. Trong đó có cả bộ lư đồng kiểu Rôcôcô.

Pêtrôvúc đưa thuốc mời Macác, cả hai cùng hút.

- Này Pêtrôvúc. Không phải để cho công việc mà chẳng qua là… có thể anh còn nhớ thêm một điều gì đó nữa chăng? Ngoài những người mà anh đã nói còn có ai tham gia tịch thu bộ sưu tập nữa không? Ở đấy còn có ai nữa?

- Gớm!- Pêtrôvúc bực tức- Sao anh cứ bám lấy tôi mà “ai ai” mãi thế? Còn một con vẹt nữa!

Macác đứng ngẩn người.

- Anh đừng chế giễu tôi. Vẹt nào?

- Tôi nói chính xác. Con vẹt. Không phải giống Ara, cũng chẳng phải giống vẹt Kakada. Bà lão của người quá cố nói rằng nó suýt soát hai trăm tuổi.- Pêtrôvúc sực nhớ tới một điều gì đó, mỉm cười- Suýt nữa thì tôi đã lia cho nó một băng, đồ súc sinh đê tiện đó?

- Vì cái gì?

- Vì cái gì ấy à? Vì nó đã dám tuyên truyền chống cộng sản! Nó nói: Ngài hoang đế, muôn năm, muôn năm! Nó hô như trong một cuộc mít tinh vậy.

Macác trố mắt.

- Ngài hoàng đế ư? Anh không phịa ra đấy chứ?

- Đúng từng chữ. Ngài hoàng đế muôn năm! Có thể nói là tôi sẽ nhớ con vẹt đó suốt đời.

Macác ngạc nhiên há hốc mồm nhưng rồi trầm tĩnh lại ngay.

- Trên Phantanca có một chiếc sà lan… số 777. Anh có biết đó là sà lan của ai không?- Macác nắm vai Pêtrôvúc, thét lên.

- Anh làm gì thế, điên à?!- Pêtrôvúc hất tay Macác ra nói với vẻ tức giận.

- Anh có thể đi hỏi xem đó là sà lan của ai không?- Macác vẫn gào.

- Cái đó chẳng có gì phải hỏi cả.- Pêtrôvúc đề phòng đứng lánh xa Macác, nói- Đó là sà lan của chúng tôi, sà lan của Sở nhiên liệu. Của chúng tôi. Mùa thu năm ngoái bị nó mắc cạn ở Phantanca và cứ đứng ở đó cho đến bây giờ.

- Đang đứng?!

- Đang đứng.

- Anh có thể cam đoan là nó đang đứng đấy chứ?

- Có thể.- Pêtrôvúc đáp thiếu tin tưởng- Ít ra thì sáng nay nó cũng đang đứng ở đó.

- Đã đứng ở đó! Đã đứng, nhưng trôi mất rồi!- Macác thét lên rồi chạy bổ ra cửa.

***

Chiếc tàu kéo nhỏ với cái tên kiêu hãnh “Kẻ sai khiến bão tố” kéo chiếc sà lan số 777 trên sông Nêva đang lướt qua những ngôi nhà gỗ của khu ngoại ô Pêtrôgrát. Chiếc tàu kéo hơi nước thở phì phò vui vẻ kéo chiếc sà lan mỗi lúc một xa Pêtrôgrát. Trong lúc ấy, Mácki buộc dây treo mình đang cố sức sơn lại mấy con số sà lan. Chỉ vài cái phết bằng sơn trắng thế là thay vì chiếc sà lan số 777 nó đã biến thành chiếc sà lan số 999…

Tại cầu cảng, nơi Macác vừa phóng đến trên chiếc xe Daimler người ta chỉ ngay cho anh một chiếc xuồng máy không lớn lắm đang lắc lư đều đều bên cạnh cầu phao.

Macác nhảy ngay xuống đuôi xuồng rồi đưa tay vẫy người thợ máy. Tiếng máy cũ kỹ nổ hối hả và chiếc xuồng máy rời bến lướt nhanh trên dòng sông. Khi đuổi kịp cái sà lan mà thoạt nhìn hoàn toan giống cái sà lan mà anh đang tìm, Macác cho xuồng tiến sát mũi sà lan và mãi đến lúc này anh mới nhìn thấy là số sà lan bị một tấm băng đỏ lớn tướng với dòng chữ “Bánh mì cho Pitơ đỏ” che kín. Bằng một cây sào dài Macác dỡ tấm băng lên, dưới đó thay vì những con số là một cái tên cũ: “Bucalốp, các con trai và K”.

***

Mácki xuống hầm sà lan nơi mà hắn vẫn ngủ trên một chiếc hòm. Taracanốp tập trung xếp bài để bói. Cái lồng vẹt để bên cạnh. Mácki đến bên, mở hé cửa lồng đổ một ít nước vào cái chén nhỏ xíu. Con vẹt vỗ cánh và bỗng nhiên cất tiếng kêu lanh lảnh:

- N…gài ho…àng đế mu…ôn…nă…ăm!

Taracanốp giật mình nhìn Mácki qua mục kỉnh, cằn nhằn:

- Cuối cùng thế nào rồi nó cũng giết chúng ta. Vặn cổ nó đi!

Để làm gì cơ chứ?- Mácki chống đối- Chúng ta sẽ dạy cho nó một điều gì đó mới mẻ hơn.

Mácki lôi con vẹt lên khỏi lồng rồi để nó lên vai mình.

- Hai trăm nam nay chú mày chỉ lặp đi lặp lại có mỗi một điều. Đã đến lúc phải thay đổi chương trình. Nào nói đi: “Taracanốp muôn nă… ăm!”

- Ngài dạy cái gì cho con chim thế, Xilốpxki?

Taracanốp xáo bài ném nó xuống rồi đi khỏi bàn.

- Xilốpxki, ngài vẫn còn nhớ lời hứa của ngài về chuyện đánh số hòm của tôi đấy chứ?

- Hòm của ngài ư?- Mácki bỏ chú vẹt vào lồng rồi hỏi- Phải chăng những chiếc hòm nay là của ngài?

- Ngài đừng có bắt bẻ tôi tưng chữ.- Taracanốp cố tình đùa- Ngài hiểu không đúng ý tôi.

- Không. Ilia Xpiriđônôvích, tôi hiểu rất đúng ý của ngài. Chính vì vậy mà tôi sẽ đi hộ tống những chiếc hòm của ngài…- Mácki đã nói hai tiếng “của ngài” với vẻ độc địa đến noi Taracanốp phải rùng mình.- Cho đến khi gặp công tước.

- Ngài không có cơ sở gì để nghi ngờ tôi!- Taracanốp thét lên- Chưa có nguyên cớ?!

- Có, có rồi.- Mácki bình tĩnh đáp- Và nói chung ngài cho phép tôi được nói, ngài Ilia Xpiriđônôvích vô vàn quý mến, ngài đang chơi với tôi một trò đê mạt.

- Tôi không hiểu ngài nói gì, Xilốpxki!

- Ngay bây giờ ngài sẽ hiểu. Tôi muốn được biết, Ilia Xpiriđônôvích, ngài đã dùng lúa mạch và mỡ bò để đổi lấy bức tranh giả “Cậu bé trong màu xanh” của ngài Tamarin bất hạnh để làm gì vậy?

Taracanốp tái mặt.

- Ngài Taracanốp, ngài đừng có ngạc nhiên. Bôrix Tamarin có một thời đã là bạn của tôi, chúng tôi đã cùng học với nhau tại Học viện mỹ thuật.

- Cho phép tôi được giải thích cho ngài… nếu như chuyện đã đến nước này -Taracanốp lúng túng nói.- Những người giúp chúng ta, tôi và ngài, muốn có một sự bảo đảm…

- Ho muốn có sự bảo đảm còn ngài thì muốn có tiền phải không?

- Tien gì ở đấy… có mấy xu bạc!

- Mấy xu bạc một bức tranh “Cậu bé trong màu xanh” ư? Cái đó xem ra không giống ngài, Ilia Xpiriđônôvích. Bởi lẽ, tất nhiên ngài cũng đoán ra là phải im lặng không nói cho họ biết đó là bản sao. Hay đúng hơn là đồ giả.

Trong đôi mắt nằm sau chiếc kính râm của Taracanốp lóe lên một cái gì đó thật là độc ác.

- Xilốpxki, ngài đừng lo, ngài sẽ được nhận phần của ngài.

- Tôi đâu có lo. Tôi chỉ báo trước cho ngài biết để ngài đừng nghĩ ra trò lừa đảo tôi. Tôi không bao giờ chịu một trò chơi đê mạt đâu!

Đến tảng sáng, chiếc tàu kéo “Kẻ sai khiến bão tố” sau khi xả những đám khói đen, mới dừng lại cùng chiếc sà lan quen thuộc.

Cái bến cảng không lớn lắm trên bờ hồ Ladoga mang một cái tên hoàn toàn công vụ. “Sở nhiên liệu- Khu vực nhà ở”.

Macác cùng với viên thuyền trưởng tàu kéo đứng xa quan sát sà lan.

Khi mấy công nhân khuân vác khuân mấy chiếc hòm từ hầm sà lan lên, Macác tiến lại phía họ.

- Nào, dừng lại các đồng chí- Anh ra lệnh.

Mấy công nhân bỏ hòm xuống.

- Thế anh là ai?- Một người hỏi vẻ lười biếng.

- Không thấy à… tướng quân.

Người khác cười nói.

- Tất cả tướng quân đã bị nhấn chìm ở biển Hắc Hải rồi, còn tôi cũng là người như các anh, cũng là lính trơn.- Macác nói rồi cười vang.

Mấy công nhân khuân vác cười theo.

- Tôi từ ban hình sự- Macác nói- đang đi tìm đồ mất cắp.

- Nếu là từ ban hình sự đến thì cứ xem.

Một công nhân khuân vác cầm xà beng cạy mở một hòm. Trong chiếc hòm đó chỉ toàn búa.

- The cái gì trong hòm này?- Macác chỉ một hòm khác hỏi.

- Cưa.

Macác quay sang hỏi người thuyền trưởng tàu kéo:

- Đồng chí nhận các hòm này ở đâu?

- Hòm ấy à?- Người thuyền trưởng hỏi lại- Từ trạm của Sở nhiên liệu. Ở Pitơ.

- Dọc đường, tàu đồng chí không dừng lại ở đâu chứ?

- Sao lại không dừng! Có dừng lại. Đêm qua chúng tôi ghé Mikhailốpka cho hai người lên bờ. Họ có mang theo cả hàng hóa. Có lẽ họ ra ga tàu hỏa.

- Những người đó là ai? Hàng gì?- Macác hỏi nhanh.

- Người ấy à? Cũng như bao nhiêu người khác. Họ đã sống trên sà lan. Còn hàng ư? Mấy chiếc hòm… đây… như mấy chiếc hòm kia kìa.

Macác và thuyền trưởng đến trước mũi chiếc sà lan mang số 999.

- Ai chữa lại số sà lan này vậy?- Macác hỏi.

- Chữa lại là thế nào?- Người thuyền trưởng ngạc nhiên.

- Khi chiếc sà lan này nằm ở Phantanca, nó mang số khác.

- Ma quỷ làm sao ấy- thuyền trưởng nói rồi đưa tay gãi đầu.- Chúng ta sẽ kiểm tra lại ngay bây giờ. Trong sổ nhật ký của chúng tôi đều có ghi chép tất cả.- Vanca, ông gọi người nhân viên- cậu xem trong sổ xem số sà lan ghi ở đấy là số mấy?

Một thanh niên mặt đầy tàn nhang ló đầu ra khỏi phòng thuyền trưởng, nhìn vào sổ nhật ký đáp:

- Ba số bảy.

- Ba số bảy ư?- Thuyền trưởng ngạc nhiên hỏi lại.

- Thế đấy?- Macác nói- Trước kia ba số bảy thế mà bây giờ trở thành ba số chín. Như thế mới có chuyện.

Macác và thuyền trưởng leo lên sà lan rồi cùng nhau xuống hầm hàng. Ở đấy trống không, chỉ còn chiếc lồng vẹt trong căn phòng của Mácki. Nhìn thấy người, con vẹt vỗ cánh một cách lười biếng rồi quay đi. Macác đứng bên.

- Nào sợ cái gì? Nói đi, đừng sợ.

Chú vẹt vẫn im lặng.

- Nói đi, người ta nói với mày, nói đi!- Macác quát con vẹt.

Chú vẹt xù lông quay lại nhìn Macác.

- Taracanốp mu…ôn nă…ăm!- Nó nói rồi quay đi.

***

Đến Mikhailốpka, Macác lập tức đến kho gửi hành lý của nhà ga. Ông già cân hàng trong chiếc mũ đồng phục của công nhân hỏa xa lật lật quyển sổ to tướng để tìm trang cần thiết cho Macác.

- Chữ bác khó đọc quá!- Macác nói.

- Anh là người ở Pitơ, đáng lẽ anh phải nói. Chẳng có gì để viết. Bút mực, tôi chẳng dám mơ tưởng đâu, chỉ cần bút chì thôi cũng được rồi. Đằng này toàn phải viết bằng mẩu chì thì làm sao có chữ đẹp!?

Macác chăm chú xem xét sổ ghi chép.

- “Tàu 569 Bis…”- Anh đọc.- Còn chữ này viết gì đây? Cháu mò không ra.

Ông già thong thả kéo cái mục kỉnh xấu xí với hai cái gọng quấn chỉ lên.

- Cái này không có liên quan đến anh. Đấy là hàng xuong. Hàng lên dưới nữa. Đây, anh thấy chưa, hòm… Đấy, anh là người từ Pitơ đến, đáng lẽ anh phải nói trên ấy… toàn viết bằng giấy báo, không nhìn thấy gì cả.

- Tốt hơn là bác hãy nói cho cháu biết đây là cái gì?

- Ở đau? Đây à?- Ông già lấy mẩu vải dầu chùi kính, nhìn chăm chú, rồi nói:- Cái gì tôi cũng chẳng đọc ra nữa…

- Còn những chiếc hòm này. Ga đến là Itgôxcơ?

Ông già bỗng tức giận nói:

- Anh tự đọc được hết thế mà cứ làm mụ đầu lão già này làm gì? Hòm. Trọng lượng chung hai mươi mốt pút.

- Thế cái gì đây?- Macác chỉ một dòng khác, hỏi.

- Cũng hòm. Ở đây viết rõ ràng rằng: Hòm, trọng lượng chung là ba mươi lăm pút. Ga đến- Kandalaca.

- Còn những hòm này? Ga đến là Gdốp?

- Hòm. Đêm ấy, có thể nói như cố ý, hầu như tất cả hàng hóa đều là hòm. Còn tuần trước có một hôm, thứ năm hay thứ sáu gì đó, tôi cũng không nhớ. Nói ra chắc anh chẳng tin, hàng boc lên toàn thùng. Đấy anh là người từ Pitơ, đáng lẽ anh phải nói trên ấy để…

Macác không nghe lời ông già nói mà cứ cắm đầu chép lại số tài liệu trong quyển sổ vào quyển vở nhàu nát của mình.

Chiếc máy điện tín Mócxê cũ rích gõ canh cách rồi đùn ra một đoạn băng dài với các tín hiệu Mócxê. Macác đứng sau lưng anh nhân viên điện tín, liếc nhìn những tín hiệu bí mật và lắng tai nghe cái giọng nói khô khan của người trực:

 “Việc khám xét hàng hóa ở ga Kandalaca không đưa lại kết quả. Công việc kiểm tra do Kôgân tiến hành ở Gdốp cũng không có kết quả. Tôi cho phép đồng chí tiếp tục tìm kiếm. Phải nhanh chóng đến ngay Itgôxcơ”- đã ký- “Ban hình sự Pêtrôgrát. Vitôn”.

Đọc xong anh xé băng, trao cho Macác.

Macác nhét đoạn băng vào túi, vỗ vai anh nhân viên điện tín, nói:

- Cảm ơn đồng chí. Đối với tôi cái công văn khẩn này cũng như là cái phao cứu mệnh. Có thể nói là nó đã trả lại sự sống cho tôi.

Macác ẩy cửa sổ rồi nhảy xuống đường ray.

Anh nhân viên điện tín lắc đầu rồi lại cúi xuống bên chiếc máy.

***

Trong toa tàu tranh tối tranh sáng được chiếu sáng bằng một ngọn đèn dầu, mọi người đã ngủ. Vài người ngồi trên các băng dưới, những người may mắn hơn nằm dài trên sàn bên cạnh, những túi, những rương và cả những người nằm trên các bao tải, trên lối đi, tất cả, tất cả đều ngủ say. Cả người phụ trách toa cũng đứng ngủ gật trên bậc lên xuống, tay vẫn không rời chiếc đèn bão. Macác đứng khom lưng bên cửa sổ cũng đã ngủ ngon lành. Tiếng bánh xe gõ đều đều, ru ngủ hành khách.

Trong thùng than dưới toa có ba cậu bé, ở đây bánh xe làm inh tai nhức óc. Vécđila, Bulôtrôca và Kêxca không ngủ được. Rách rưới và toàn thân lem luốc than, chúng đang làm một công việc kỳ quặc. Kêxca và Bulôtrôca giữ chặt hai chân của Vécđila. Còn cậu này thì choãi người ra khỏi thùng, tìm cách móc cái móc buộc đầu dây vào ô cửa sổ để mở trong lúc con tàu vẫn đang chạy. Cuối cùng chiếc móc đã móc được. Vécđila giật giật sợi dây và khi đã dám chắc la mục đích đã đạt được cậu mới bò vào thùng.

- Leo lên, Bulôtrôca- Vécđila nói.

- Tại sao lại em?- Bulôtrôca sợ hãi nói.

- Mày nhẹ nhất.

- Tay em yếu- Bulôtrôca sụt sịt.

Chúng phải thét lên mới nghe được tiếng nhau nói.

- Tao sẽ sẵn sàng leo nhưng khốn nỗi cái dây không chịu nổi!- Vécđila thét.

- Bắt thăm đi- Kêxca đề nghị.

Vécđila, tay giữ dây, tay bẻ một cái que gì đó cắm vào lòng bàn tay rồi chìa ra cho hai cậu bé. Bulôtrôca bắt trúng.

- Em không leo đâu, em sợ!- Hai hàm răng cậu va vào nhau lập cập.

Nhìn thấy đôi mắt sợ hãi của Bulôtrôca, Kêxca nói:

- Thôi được. Để tớ leo.

Kêxca đổi chỗ cho Vécđila, tóm lấy sợi dây thò đầu ra ngoài, sợ hãi nhìn quanh. Phía dưới, những thanh tà vẹt lao vun vút, mắt cậu hoa lên, cậu rụt ngay vào.

- Thầy tu! Đừng sợ!- Vécđila động viên.

 Kêxca nghe lời, thận trọng bám dây leo lên. Lên đến cửa sổ cậu đưa tay bám vào khung cửa. Hai chân cau tuột khỏi sợi dây và cậu bất lực treo lơ lửng… Con tàu kéo một hồi còi dài và cái toa tàu có cậu bé treo lơ lửng bên cửa lướt qua cái nhà ga vắng vẻ với một người trực ga duy nhất đang vung vẩy cái đèn bão một cách lười biếng.

Kêxca đưa chân khoèo được sợi dây, choãi người leo qua cái cửa sổ để mở.

Macác mở mắt và nhìn thấy chân ai đó trước mặt mình. Một cậu bé đang đứng trên bàn. Cậu lục lọi mấy túi hành lý, thận trọng rút ổ bánh mì dưới gối một người khách đang ngủ, bỏ nó vào bao rồi lại tiếp tục lục lọi…

Macác tóm chân Kêxca.

- Buông ra!- Kêxca sợ hãi kêu lên- Buông cháu ra bác!

- Cậu làm cái gì ở đây thế cậu nhóc?- Macác hỏi nhỏ.

- Buông cháu ra, cháu sẽ không bao giờ làm thế nữa.- Kêxca sụt sùi cố làm cho Macác thương hại.- Đói quá… cả tuần nay chúng cháu chưa có cái gì vào miệng… Buông cháu ra, bác.

- Cháu từ đâu đến đây?

- Từ đằng kia- Kêxca hất đầu về phía cửa sổ.- Từ ngoài phố.

Nhìn thấy cái móc trên khung cửa, Macác mở ra rồi giật dây.

- Khéo lắm, một mình cháu?

- Một mình.- Kêxca nói.

- Nói dối?

Macác cột cái bao tải vào móc và thả xuống. Vécđila chộp ngay lấy, kéo mạnh. Sợi dây tuột khỏi tay Macác.

Phía dưới, trong thùng đựng than, Vécđila lôi miếng bánh mì từ trong bao ra rồi cùng Bulôtrôca vồ lấy cái mà đã lâu chúng chưa được ăn. Cả hai vặt từng miếng to, rồi cứ thế tống ào vào miệng không kịp nhai.

Macác mở chiếc túi vải của mình ra, lấy một khúc bánh mì trắng, cắt một mẩu thịt mỡ muối, bế Kêxca lên đùi, nói:

- Ăn đi.

Kêxca vồ lấy một miếng, ăn một cách thèm khát.

- Cháu đi về đâu thế?

Kêxca cười toét miệng.

- Xuống Krưm.

- Để làm gì?

- Dưới ấy ấm áp. Dưới ấy có táo…

Macác nhìn cậu bé chằm chằm.

- Thế ra cháu từ Pitơ? Từ nhà trẻ “Công xã Paris” ?

Kêxca trố mắt ngạc nhiên.

- Thế làm sao chú biết?

- Chú đã theo dõi cháu từ lâu- Macác cười nói.

- Chú sẽ bắt cháu giải về Pitơ chứ?- Kêxca hỏi với đôi chút tuyệt vọng.

Macác cười rồi hỏi với vẻ nghiêm nghị:

- Bố mẹ cháu ở đâu? Còn sống chứ?

Kêxca lắc đầu.

- Bị giết chết à?

- Bố bị giết trong chiến tranh. Còn mẹ em thì chết vì bệnh sốt phát ban…

Macác lại mở túi lấy một cục đường đưa cho Kêxca…

- Đường kính…- Kêxca ngạc nhiên nói khẽ.

***

Ngài Vangiécbéc, một trong những nhà sưu tập lớn nhất Hà Lan đang nằm trong một cái buồng tắm rộng với vô số tấm gương xung quanh. Trong cái bồn tắm màu cà phê đầy ắp bọt xà phòng, Vangiécbéc đang nằm chìm ngỉm chỉ lòi đoc cái đầu hói.

Trước mặt ngài là một người hầu với đầy đủ lễ phục.

- Cai ngài từ nước Nga đã đến- Người hầu nói nhỏ.

- Gọi, gọi ngài ấy vào. Gọi vào! Nhanh lên!

Người hầu lui ra, còn Vangiécbéc thì giơ một chân lên khỏi mặt nước, ngọ nguậy mấy ngón chân một cách nóng ruột.

Áctúc bước vào buồng tắm, cúi gập người chào Vangiécbéc.

- Nào nói đi, sao ngài cứ yên lặng thế, Áctúc? Tôi đang nóng ruột muốn chết! Công việc của ngài thế nào?- Vangiécbec nói và vặn bớt vòi nước.- Nào, nói đi Áctúc!

- Ngài Vangiécbéc, chỉ một tuần rưỡi hoặc nhiều nhất là hai tuần nữa là bộ sưu tập của công tước Tikhôvinxki sẽ có ở đây.

Vangiécbéc sung sướng vung tay đập nước làm bot xà phòng bắn tung tóe lên người Áctúc.

- Ha, ha!- Hắn cười to- Áctúc, ngài cừ lắm. Là vàng chứ không phải người. Ngài là con quỷ ranh mãnh!

Áctúc cau mặt.

- Áctúc, ngài đừng giận. Tôi đùa. Ngài có biết tôi quý mến ngài thế nào không! Và không chỉ quý mến đâu- Vangiécbéc lại cười to- mà còn trả rất hậu cho những công lao của ngài. Nhân tiện tôi muốn hỏi, cái thằng cha khốn nạn ấy đòi bao nhiêu cho cái kho báu vô nghĩa của hắn?

- Tay Taracanốp ấy, theo những quan sát của tôi, là một người làm việc có kinh nghiệm hơn nữa lại là người rất thận trọng. Ông ta khăng khăng đòi để các chuyên viên định giá.

- Được cứ để như thế đi.

Vangiécbéc đứng dậy, mở vòi cho nước chảy to hơn, thở phì phì rồi bắt đầu lau bọt xà phòng. Sau đó hắn khoác chiếc khăn bông lên người thả mình vào chiếc xa lông, nói:

- Bây giờ đến vấn đề chính. Tôi muốn biết tôi cóthể hy vọng được cái gì? Cái gì ngài đưa cho Xvơnsơn còn cái gì phần tôi?

- Ngài Vangiécbéc, ngài biết không đó là một vấn đề tế nhị, tôi cũng rất muốn hoàn toàn thành thậtvà cởi mở với ngài.

- Dĩ nhiên rồi, ông bạn của tôi ạ. Tôi với ngài là những con người của công việc ngài cứ nói hết đi.

- Ngài Xvơnsơn nhất quyết đòi lấy toàn bộ bộ sưu tập.

Vangiécbéc mở nắp chai bia nói:

- Cái quái gì thế? Ông ta không có một số tiền lớn như thế đâu, ngài có thể tin tôi.

- Cũng có thể như thế thật. Song ngài ấy muốn dành cho mình phần hội họa. Tất cả những cái còn lại ngài ấy định nhường lại cho ngài với tính toán là sẽ trang trải hầu hết các chi phí.

- Tôi sẽ không để cho ông ta lấy tất cả toàn bộ phần hội họa. Ngài nghe thấy không, tôi sẽ không để cho ông ta!

- Áctúc ngồi xích lại gần bàn và Vangiécbéc rót bia vào cốc cho cả hai.

- Áctúc, tôi đề nghị chơi với ngài một trò chơi không xảo trá. Một khi bộ sưu tập đã ở trong tay ngài là chúng ta sẽ cùng với chủ nhân của ngài mở một cuộc đấu giá nho nhỏ.- Vangiécbéc lại cười ngất ngưởng- Ngài hiểu chứ? Đấu giá! Ai trả nhiều hơn, phần đó sẽ là của ngài.

- Ngài Xvơnsơn sẽ không chịu đâu. Hơn nữa trong cuộc nói chuyện cuối cùng với tôi ngài ấy có ý nhắc khéo rằng nếu ngài không chịu các điều kiện của ngài ấy thì ngài ấy sẽ giành lấy toàn bộ bộ sưu tập.

- Ngài Áctúc, tôi không hiểu ngài muốn gì?

- Tôi đã hứa là sẽ để phần hội họa cho ngài Xvơnsơn. Thì chúng ta sẽ đưa phần hội họa cho ngài ấy. Song tôi hoàn toàn không hứa để toàn bộ phần hội họa cho ngài ấy.- Áctúc cố tình nhấn mạnh hai tiếng “toàn bộ”.- Những cuộc nói chuyện giữa tôi với chủ nhân, có thể nói là đều mang tính chất sơ bộ. Còn bây giờ tôi đang có một tài liệu rất giá trị…

Áctúc móc túi lấy ra một cuốn sách mỏng rồi đặt trước mặt Vangiécbéc.

- Tôi không đọc được tiếng Nga.- Vangiécbéc nói- Mời ngài dịch cho.

- Rất sẵn sàng- Áctúc mỉm cười, mở sách và bắt đầu đọc:- Vêlakê, Vêrônnêxđê, Van Đích, Rubenx...

- Stop, stop, stop!- Vangiécbéc khoa tay- Nào chúng ta sẽ đánh dấu những gì phần tôi ngay bây giờ.

***

Con tàu chở Macác dừng lại tại ga Itgôxcơ, ngay trước cột tín hiệu. Đột nhiên có tiếng ai đó kêu thất thanh phá tan sự tĩnh mịch của toa tàu.

- Ôi cái gì thế kia? Hình như cháy.

- Cháy, anh em ơi cháy!- Vẫn cái giọng lúc nãy vang lên hoảng hốt và tất cả hành khách vội vàng lao về phía cửa. Macác cũng thò đầu ra ngoài và nhìn thấy các kho hàng của nhà ga đang bốc cháy!

Gạt mấy hành khách đứng quanh, Macác nhảy qua vô khối bao bì ngổn ngang rồi lao ra khỏi toa. Bên cạnh nhà kho có mấy người đang đứng xem hai nhân viên cứu hỏa lắc chiếc máy bơm nước bằng tay và người thứ ba đang chĩa cái vòi nước nhỏ về phía bức tường gỗ của kho hành lý. Những hành khách trên tàu lao theo Macác, vừa chạy vừa bàn tán nguyên nhân vụ cháy:

- Sét đánh hay sao thế?

- Có giông đâu mà sét! Có lẽ nắng khô quá nên bốc cháy.

- Đứng đấy mà tán phét!- Một người nói- Bọn cướp đốt, bọn Lagutin.

Đám đông vây quanh cái nhà kho đang cháy.

Macác lao đến bên một người đàn ông đang đứng ngơ ngác với chiếc mũ lưỡi chai đỏ trên đầu, thét:

- Anh còn đứng làm gì nữa?! Xô, xoong chảo, tất cả những gì có thì mang ra đây!

Rồi quay sang phía hành khách đang đứng cạnh các dụng cụ cứu hỏa, anh thét to:

- Các đồng chí, các công dân! Sao các người cứ đứng giương mắt ra nhìn khi tài sản nước Cộng hòa đang bốc cháy thế?

Và không đợi người ta trả lời, anh giằng lấy cái búa trên tay một nhân viên cứu hỏa rồi xông vào đám cháy.

Giày cắp nách, Vécđila, Bulôtrôca và Kêxca, cũng chạy đến đám cháy.

- Bọn mày đi đâu đấy?- Vécđila quát- Cần phải chuồn. Đây là lúc thuận lợi nhất để chuồn.

Song Kêxca và sau cậu là Bulôtrôca đã xông vào đám cháy.

Và ở đây những người tình nguyện đầu tiên đã chạy đi chạy lại giữa cái hồ nước nhỏ và đám cháy với những xô nước trong tay.

Macác xồng xộc đưa ống tay áo che lửa, cạy hết thùng này sang thùng khác. Những mảnh gỗ bắn tung ra và Macác nhìn thấy những tấm da cừu chưa thuộc. Sặc sụa vì khói lửa, anh chạy đến bên trưởng ga đang loay hoay bên cạnh mấy nhân viên cứu hỏa, nắm lấy vai ông nói:

- Mấy cái hòm từ Mikhailốpka được chở đến từ đêm qua để đâu?

- Từ Mikhailốpka…- Ông truờng ga làu bàu.- A, đúng, đúng, có hòm… chúng nằm ở gian thứ ba.- Nói rồi ông đưa tay chỉ cánh cửa đóng kín của một gian nhà kho.

- Đưa nước lại đây! Lại đây!- Macác thét lên rồi lao về phía cánh cửa có đề số 3.

Mấy nhân viên cứu hỏa kéo một cái vòi lại, phá cửa và xả nước vào đám cháy.

Giữa hồ nước và nhà kho đã có hai hàng người. Một hàng chuyền những cái xô đầy nước còn một hàng chuyền xô không. Trong hàng, giữa bao nhiêu người lớn có ba cậu bé. Kêxca và Bulôtrôca chuyền các xô nước còn Vécđila chuyền xô không. Thỉnh thoảng cậu ta lại ghé qua Kêxca nhắc đi nhắc lại:

- Phải chuồn thôi chúng mày ơi! Phải chuồn trong lúc chưa bị chính uỷ của mày kịp tóm! Nghe chưa, thầy tu!

Bỗng một tiếng nổ long trời vang lên trong gian thứ ba. Ngọn lửa phụt cao. Cả hai hàng người sợ hãi chạy tán loạn rồi đứng lặng nhìn những cánh cửa mở toang của khu nhà kho.

Mấy nhân viên cứu hỏa lao vào kho và mấy phút sau họ khiêng Macác bị cháy bỏng từ trong ra. Áo quần anh tơi tả. Họ phải phun nước để dập lửa trên người anh.

- Y sĩ!- Ông truởng ga thét gọi- Gọi y sĩ nhanh lên!

- Muộn mất rồi. Muộn mất rồi- Macác đưa ống tay áo lau mặt nói với vẻ tuyệt vọng rồi đột nhiên bất tỉnh nhân sự, lặng người đi trên cánh tay các nhân viên cứu hỏa.

Kêxca chạy đến bên Macác lay gọi:

- Chú ơi! Chú còn sống chứ? Còn sống, còn sống không chú?

Cùng lúc Vécđila nắm tay Bulôtrôca lôi chạy.

Macác mở mắt, nhìn Kêxca mấp máy môi thều thào:

- Cháy hết rồi… cháy hết…

***

Rạp chiếu bóng “Art” trên đai lộ Nhépxki đang chiếu bộ phim mới của nhà đạo diễn Tácxannốp: “Người đàn bà yêu quí của ngài”. Đôbrôvô cùng vợ ngồi xem.Trong rạp chật ních, đám đông khán giả ồn ào đọc to các tựa đề còn một người đàn ông đứng tuổi vừa đứng nhìn màn ảnh vừa đệm một bản vals.

Chiếc xe sáu ngựa sơn son thiếp vàng đang tiến đến bên bậc tam cấp của một dinh thự sang trọng. Sau càng xe là một chú bé da đen mặc lễ phục. Một người đàn ông hơi gù với đôi kính cận chạy ra mở cửa xe rồi cúi gập người thi lễ. Từ trong xe người phụ nữ có mái tóc giả bồng bềnh bước ra, chạy lên bậc tam cấp rồi mỉm cười với người hầu đẹp trai đang đứng mở cửa…

Sau buổi chiếu, Đôbrôvô lên phòng chiếu và yêu cầu người thanh niên chiếu phim có mái tóc dài trong chiếc áo khoác sinh viên, cho ông xem mấy đoạn phim. Ông chăm chú đưa mấy đoạn phim soi lên ánh sáng xem xét rất lâu và cuối cùng quay sang nói với người thanh niên phụ trách máy chiếu:

- Tôi yêu cầu anh… yêu cầu anh cắt cho tôi mấy đoạn phim… Đây, đoạn này và đoạn này…

- Tôi không thể làm được. Tôi không được phép. Ông yêu cầu cho ông xem tôi đã cho. Còn cắt thì không thể.- Anh thợ chiếu phim nói- Và sau nữa, xin lỗi, ông là ai?...

- Họ tôi là Đôbrôvô.

- Prôkôphi Philippôvích- Anh thợ chiếu phim mỉm cười.

- Sao anh biết tôi- Đôbrôvô ngạc nhiên hỏi.

- Tôi vốn là sinh viên khoa luật. Tôi biết quyển sách giáo khoa về hình luật của ông. Tôi định trở thành luật sư…- Anh thợ chiếu phim cười mát. Prôkôphi Philippôvích, ông cần những đoạn phim này để làm gì?

- Anh biết không… tôi có cảm tưởng là một trong số những nhân vật trong phim có dính líu trong một sự vụ mà tôi đang quan tâm.- Đôbrôvô nói- Và tôi sẽ rất lấy làm biết ơn anh nếu anh tặng tôi mấy đoạn phim nhỏ này.

Anh thợ chiếu phim mỉm cười rồi cầm kéo lên.

***

Đôbrôvô tìm được người trợ lý đạo diễn- một thanh niên trẻ mặc chiếc áo khoác da và mang cặp kính dùng để đi môtô- trong phòng hóa trang nhỏ, mù khói thuốc lá. Trong phòng, vị đạo diễn và người quay phim đang bàn luận kế hoạch buổi quay, còn những người có tham gia trong các buổi quay tập thể thì đang túm tụm nhận tiền cát xê bên cạnh bà thủ quỹ già quàng khăn đen.

Sau khi đưa mấy đoạn phim lên ánh sáng xem xét, người trợ lý đạo diễn nói:

- Chúng tôi đã quay cảnh này trong dinh thự của công tước Tikhôvinxki ở Duanienski. Đây là bậc tam cấp… Người hầu và tên gia nhân, không phải là diễn viên mà là những người tình cờ.

- Những người tình cờ?- Đôbrôvô hỏi lại- Là những người tham gia những buổi quay quần chúng ấy à?

- Không, họ không phải là người của chúng tôi. Họ tình cờ có mặt ở đấy, ở Duanienski, trong dinh thự. Thật ra tôi cũng không biết họ đã làm gì ở đấy, song khi họ xuất hiện, Tácxanốp đã quyết định sử dụng họ. Đạo diễn đã thích cái vóc dáng của tên gia nhân đứng cạnh cửa.- Anh trợ lý đạo diễn nói rồi chỉ hình Mácki trong phim.

- Thế họ của những người này tôi có thể biết được chứ?- Đôbrôvô hỏi- Chắc anh có ghi họ của họ?

Anh trợ lý đạo diễn nhìn vào quyển sổ tay vừa lấy từ túi áo khoác của mình ra, đọc lướt qua nói:

- Họ… họ… ở đây có bao nhiêu là họ… Malinin, Krictrênhia, Maxkênnhicốpva, Pêtrốp. Không, không, tất cả đều không phải, bộ khác… Thế còn đây? Đây, đây Baranốp- Pêrêgialápxki, Likhatrép, Kaxakin, Xipavina… Không, tôi không nhớ, hoàn toàn không nhớ ai là ai. Mà hơn nữa, theo chỗ tôi nhớ thì hình như tôi đã không ghi họ của những con người đó.

- Rất tiếc.- Đôbrôvô nói- Tôi sẽ trả giá đắt để được biết họ của con người này.- Ông nói và chỉ hình Taracanốp đang đứng cạnh cỗ xe sáu ngựa.

- Thế ông cần con người đó làm gì?- Anh trợ lý đạo diễn hỏi.

- Anh biết không… có một thời tôi đã cùng học với người ấy một trường. Muốn tìm gặp lại.

Đôbrôvô cúi chào và đi ra khỏi phòng.

Một bà già mặc váy xanh chạy đến bên anh trợ lý đạo diễn hỏi giọng thì thầm:

- Pêchenca, cậu có biết cậu vừa nói chuyện với ai đấy không?

- Không, thế bác biết à?

- Tất nhiên. Đó là ông Đôbrôvô nổi tiếng tài ba đấy.

- Đôbrôvô ư? Thế mà cháu không biết.

Ở nhà, trong phòng làm việc của mình, Prôkôphi Philippôvích trải mấy tấm ảnh trong phim “Người đàn bà yêu quí của ngài” lên bàn và xem xét tỉ mỉ qua kính lúp.

Từ dưới sân vọng lên tiếng đàn phong cầm và một giọng hát già nua:

Tranxvan, Tranxvan

Tổ quốc ơi

Người đã cháy

Đã cháy sạch rồi trong lửa…

Đôbrôvô đến bên cửa sổ, mở cửa và nhìn thấy một ông già đang chơi vĩ cầm bên cạnh ông là một chú chuột lang, còn bọn trẻ thì vây kín xung quanh. Dân phố thò cổ qua cửa sổ, có ai đó cất tiếng gọi:

- Akhômét! Akhômét ơi!...

Đôbrôvô trầm ngâm nhìn ra mái nhà nơi có một thời Kêxca không hiểu từ đâu đã xuất hiện…

Ông trở lại bàn làm việc chọn trong số ảnh để trên bàn hai tấm ảnh phóng to- ảnh Taracanốp và Mácki- để riêng sang một bên.

Sau đó ông đến bên tủ sách, lục tìm và lấy ra một quyển sách mỏng dính giống hệt như quyển mà có lần Áctúc đã đưa cho Vangiécbéc xem.

Ngoài bìa viết:

Toàn bộ catalô bộ sưu tập các tác phẩm nghệ thuật của công tước X. A Tikhôvinxki.

CPB- 1915

Đôbrôvô lật catalog tìm bức ảnh chụp pho tượng con ngựa Pêgux bay. Sau đó ông đặt quyển catalô lên bàn, chắp tay sau lưng, đi một vòng quanh phòng.

Cái lồng và con vẹt mà Macác tìm thấy trong phòng Mácki đang được để trong phòng làm việc của Vitôn. Con vẹt nhắm mắt, không thèm chú ý đến Vitôn lúc này đang nói chuyện với Đôbrôvô, đến người phụ nữ trẻ mặc áo khoác da đang đọc một cái gì đó cho cô gái đánh mày quàng chiếc khăn cũ, đến anh nhân viên hình sự đang hý hoáy tìm tấm phiếu cần thiết trong cái tủ phiếu chiếm hết bức tường trong phòng.

- Không, không Kác Ghenrikhôvích ạ, ngài không hiểu đúng ý tôi- Đôbrôvô nói. Tôi không có ý định làm việc trong cơ quan của ngài. Tôi đã quá già để có thể làm lại cuộc đời. Chẳng qua tôi chỉ không muốn để cho nước Nga phải mất đi bộ sưu tập vô giá của Tikhôvinxki…

- Nước Nga đã mất nó rồi ngài Prôkôphi Philiapôvích ạ.- Vitôn nói giọng chua xót- Nó đã cháy…

- Sao? Cháy làm sao?

- Trong một vụ cháy ở ga Itgôxcơ. Cháy không còn tí gì.

Đôbrôvô cau mày:

- Những tin ấy chính xác chứ?

Vitôn ngồi xích lại gần Đôbrôvô nói:

- Hoàn toàn chính xác. Nhà kho cháy và tất cả những gì trong đó cũng đều cháy sạch. Không cứu được một tí gì.

Đôbrôvô ngồi lặng yên.

- Trời ơi… thế mà tôi cứ suy nghĩ, cứ chần chừ.

Ông thốt lên rồi đứng dậy.

- Tôi có cảm tưởng- Vitôn nói- là hình như ngài muốn báo cho tôi biết một điều gì đó? Tôi không nhầm chứ?

Không, ngài không nhầm. Tôi muốn báo cho ngài một vài chi tiết mà rất tiếc là lúc này đã mất hết ý nghĩa…

Đôbrôvô bước ra cửa nhưng rồi ông dừng lại:

- Ngài nói rằng không cứu được một tí gì à?

- Không cứu được gì cả. Một nhân viên của chúng tôi đã xông vào định cứu nhưng vô ích…

***

Trong cái nhà bạt lớn của bệnh vịên thành phố Itgôxcơ nơi Macác vào điều trị sau vụ cháy, một buổi sáng tinh mơ Kêxca xuất hiện trên cửa sổ khi bệnh nhân vẫn còn say trong giấc ngủ.

Nhìn thấy cậu, Macác khẽ huýt sáo. Kêxca đến bên anh, mở cái bọc có đựng gói khoai tây luộc ra.

- Chú mày vẫn cứ leo cửa sổ mãi thế à?- Macác thì thầm hỏi.

- Người ta đâu có cho cháu vào cửa chính.- Kêxca cười nói.

- Lấy đâu ra đấy?- Macác hất đầu về phía bọc khoai tây, hỏi.

Kêxca thở dài, ngoảnh mặt đi.

- Lại lấy ở chợ chứ gì?

Kêxca gật đầu buồn rầu.

- Chú không ăn của ăn cắp đâu- Macác nói giọng nhỏ nhẹ, nhưng cuơng quyết.

-Thế chú đưa tiền cho cháu chắc?!

- Chú không cần gì cả.

- Không cần- Kêxca làu bàu- Không ăn người cứ gầy rôc đi.

- Không lẽ cháu lớn lên thành tên ăn cắp?

Macác thở dài.

- Không… cháu sẽ trở thành thầy dòng- Kêxca cười mỉm.

- Thầy dòng?

- Chứ còn gì nữa. Ở tu viện chỗ cháu chú có biết thằng Đanhila Côxôi nhận bao nhiêu không?

Macác rầu rĩ.

- Cháu lại chứng nào tật nấy. Đã bao nhiêu lần chú nói với cháu là không có trời, không có!

- Cái đó cháu nghe rồi- Kêxca lại cười mỉm.- Thế tại sao lại có tượng thánh?

Cửa phòng kẹt mở, Kêxca chui tuột xuống gầm giường. Bà hộ lý già ghé cổ nhìn vào đưa mắt như tìm kiếm ai đó rồi khép cửa ngay lại.

- Ra chưa chú?- Kêxca hỏi.

- Ra rồi.

Kêxca chui ra.

- Dép cháu đâu?- Cậu hỏi vẻ sợ hãi.

- Đừng sợ. Dép cháu trong tủ của bà hộ lý ấy.

Kêxca nhìn bọc khoai tây luộc.

- Chú ăn đi một củ.

Nói rồi cậu cầm một củ ăn một cách ngon lành.

Macác với lấy bọc khoai. Kêxca gật đầu khích lệ và thế là Macác đành phải cầm lấy một củ. Cả hai cùng ăn.

- Coi chừng, đây là lần cuối cùng đấy nhé!- Macác nói vẻ nghiêm khắc.

Kêxca gật đầu.

Cả hai ngồi xuống trên cái bậc cửa thấp.

Trong màn sương mai được phản chiếu bởi những tia nắng mặt trời thấp là là, pháo đài Itgôxcơ mờ ảo trông giống như trong truyện thần thoại. Những đỉnh tháp nổi cao trên những bức thành xây gạch. Một tượng người khắc gỗ với cây sáo trong tay đứng chơi vơi trước gió trên một đỉnh tháp cao chót vót. Mặt hồ xua những con sóng lười biếng của mình đến tận tường thành…

- Innôkenti, cháu thấy thế nào, đẹp không ?

Kêxca gật đầu. Cậu nhìn lên pho tượng trên đỉnh tháp và có cảm tưởng là cây sáo đang vang lên.

- Thế mà anh bạn ạ, cái đó là do những người bị cầm tù xây đấy.- Macác nói- Những nông nô và nô lệ! Và cháu cứ thử hình dung mà xem, giai cấp vô sản rồi đây sẽ xây dựng cho mình những tòa nhà lông lẫy đẹp đẽ đến nhường nào! Chú nghĩ là không sao hình dung được!

Cây sáo trên đỉnh tháp bỗng ngân vang vui vẻ.

Con tàu khách dừng lại bên sân ga Itgôxcơ. Từ toa cuối cùng Prôcôphi Philippôvích xách một chiếc valy nhỏ bước xuống. Ông nhìn quanh rồi đi về phía khu nhà kho cháy.

Bên cái hàng rào thấp, hành khách đang thi nhau dự trữ khoai tây luộc, dưa chuột muối, táo. Người mua, kẻ đổi. Kêxca cũng chen lấn ở đây, xem có gì có thể thó được và cuối cùng cậu giật được một bịch táo trên tay một bà bán táo đang mặc cả ầm ĩ… Cậu lủi vào đám đông. Khi cậu tưởng như đã có thể yên tâm thì bỗng nhiên có một bàn tay của ai đó để lên vai cậu.

- Cho ăn táo với…- Cậu nghe có tiếng người từ trên cao vọng xuống.

- Bác ơi, cháu không dám làm thế nữa đâu…- Theo thói quen cậu nức nở van xin, nhưng vừa ngước mặt lên, cậu sững sờ khi nhìn thấy Mácki.

- Bác Mácki… không lẽ là bác?

- Bác đây, Innôkenti. Chính bác!- Mácki nắm tay Kêxca kéo đi.- Sao cháu lại trốn khỏi nhà trẻ?

- Tất cả đã trốn hết.

- Cháu định đi đâu? Xuống miền Nam à?

- A ha. Xuống Krưm.- Kêxca mỉm cười.

- Muốn gì dưới đó.

- Dưới đó ấm áp, dưới đó có táo.

- Kêxca, thế này nhé- Mácki nói- cháu lang thang thế là đủ rồi. Cháu sẽ không xuống Krưm nào hết. Cháu sẽ làm vịêc với bác.

- Lại đi tìm mấy cái hòm chứ gì?- Kêxca hỏi.- Cháu sẽ không đi tìm hòm đâu!

- Hãy quên mấy cái hòm đi. Có hòm nhưng bây giờ thì không còn nữa. Cháy hết rồi. Cháu có nhìn thấy cái nhà kia không!- Mácki đưa tay chỉ khu nhà kho.- Đấy, cháy sạch trong cái nhà ấy.

Trong lúc này Đôbrôvô đi vào nhà kho. Những vỉ kéo sụp gãy ở nhiều nơi, mái xê xuống. Khắp nơi ở đâu cũng thấy những vết tích vụ cháy. Sàn nhà phủ một lớp mùn dày. Lon, sắt vụn, dây sắt viền thùng ngổn ngang trên sàn.

Khi Đôbrôvô bước ra quảng trường trong ga thì nhìn thấy một cái bệ tròn dùng để dán quảng cáo, trên đó có một tờ quảng cáo nhiều màu vẽ một người đàn ông đội mũ rộng vành lăm lăm một khẩu súng ngắn trên cánh tay trái.

Nguồn: Tài sản quốc gia. Anh Côi dịch. Tủ sách trinh thám, Tình báo. Nhà văn Triệu Xuân sưu tầm, tuyển chọn. NXB Văn học sắp xuất bản.