Nói với người ta có ích gì? Người ta với mình là người dưng, có dính dấp gì đến mình mà nói.

- Anh nghĩ thế là anh nghĩ lầm. Tôi thiết tưởng một khi ai đã đối đãi với mình tử tế như ông bà Nam Phát đối với anh thì không còn là người dưng nữa.

- Đã đành là thế, nhưng nói ra, sợ người ta vì mến mình mà lại bàn ra nói vào lôi thôi. Chẳng lợi gì cho mình lại buồn cho người ta. Để đến khi nào gần đi em sẽ nói. Ấy chỉ ngại một điều là người ta đối với mình tử tế quá, mà mình đột nhiên bỏ người mà đi. Nhưng sự nghiệp là trọng, nhẫn tâm thì cũng phải nhẫn tâm chứ sao.

Câu chuyện đến đây thì cô Hai lên. Vợ Hoành liền nắm tay lôi lại gần mà bảo:

- Bao giờ cô rỗi, ra Nam Vang chơi với vợ chồng tôi nhé.

Cô Hai liền trỏ Vĩnh mà bảo:

- Để khi nào ông Vĩnh ra Nam Vang, em sẽ theo ông ấy ra thăm ông bà.

Rồi cô thở dài:

- Nhưng ông Vĩnh ông ấy có đi đâu bao giờ mà bảo em được theo ông ấy.

Ông Vĩnh, lúc nào cũng chỉ ông Vĩnh. Vợ Hoành thấy thế ái ngại liền bảo:

- Cô cứ kiên tâm có một ngày kia... rồi ông cũng bằng lòng... cho cô theo ra Nam Vang chơi.

IV

Tối hôm ấy là tối ba mươi tết. Vĩnh buồn rầu nghĩ đến quê cha đất tổ. Chàng tưởng tượng lúc này là lúc cha mẹ, anh em đang sum họp, thấy thiếu mình cùng nhau nói chuyện về mình đây. Chuyện gì, Vĩnh cũng độ chừng rằng: đều là những chuyện kể tội mình. Chàng đem so sánh những cử chỉ của gia đình ông Nam Phát đối với mình với lại những cử chỉ của cha mẹ anh em mình đối với mình, thì thấy một bên tử tế với mình quá, và một bên thì tệ với mình quá. Rồi chàng bâng khuâng tự hỏi sao cha mẹ đã sinh ra con mà lại không yêu con? Sao anh em đã sẵn có tình máu mủ liên lạc mà không yêu được nhau? Chàng cho là lỗi tại mình không khéo khu xử. Chàng lại sực nhớ tới Hoành dặn viết một bức thơ thống thiết về nhà.

Nhưng vừa đặt bút viết được mấy chữ thì chàng lại không biết viết những gì. Viết những câu sáo để tả những cảm giác mà lòng mình không có thì chàng làm sao mà viết được? Chàng lại xé đi, định bụng ngày mai chỉ ra sở đánh một cái dây thép chúc mừng. Chán chường, chàng thở dài nằm xuống giường.

Vừa lúc ấy có tiếng gõ cửa, cô Hai vào:

- Ba má tôi bảo mời thày xuống xơi nước tất niên với ba má tôi.

Vĩnh đứng dậy cứ quần áo ngủ xuống. Vừa ra khỏi cửa, cô Hai đã gọi giật lại:

- Tối hôm lạnh, thày khoác áo tây vào không cảm.

Rồi cũng chẳng để Vĩnh trả lời, cô Hai chạy đi lấy cái áo khoác lên vai cho Vĩnh.

Ở buồng khách, đèn thắp sáng trưng, vợ chồng ông Nam Phát và thằng Nam, thằng Định đều có ở đấy.

- Tôi có người biếu ít chè mạn sen thơm lắm, mời ông xuống xơi một chén với tôi.

- Cám ơn ông bà.

Vĩnh nhìn mặt mọi người thì hiểu ngay vừa đây họ nói chuyện đến mình. Chàng hiểu ngay vì người ta nhìn cảnh vật gia đình sum họp êm ấm của người ta nên chạnh thương nỗi cô độc của mình. Chàng bùi ngùi cảm kích. Đến khi thằng Định tụt xuống ghế chạy lại nắm tay chàng hỏi:

- Tết, thày có nhớ nhà không?

Chàng không còn giấu được vẻ buồn ở trong lòng.

Chàng ôm lấy nó, bế lên:

- Thế thày nhớ nhà, em bằng lòng để thày về nhà ăn tết nhé?

- Thế thì con lại nhớ thày. Con không bằng lòng cho thày về đâu. Thày phải ở mãi mãi đây với con cơ. Thày ở đây ăn tết với con. Rồi mai ba má con mở hàng cho thày.

Bà Nam Phát vùng cười lớn, rồi nạt thằng bé:

- Chỉ nói nhảm. Ai dám mở hàng cho thày.

- Thế không mở hàng cho thày thì thôi. Nhưng mai thày mở hàng cho con nhé.

Vĩnh hôn nó rồi bảo:

- Ừ, mai thày mở hàng cho em một xu.

- Một xu thì ít lắm, con không lấy đâu.

Bà Nam Phát lại cười:

- Cái anh chàng ấy thật xấu nết, ai lại mặc cả sự mở hàng bao giờ.

Vĩnh uống vài chén nước rồi cáo từ lên gác. Cô Hai cũng theo lên mà Vĩnh không hay. Lên đến buồng, Vĩnh ngồi gục đầu xuống bàn nghĩ ngợi. Lần ấy là lần đầu, cô Hai thấy Vĩnh buồn rũ như thế. Cô liền chạy đến đỡ đầu chàng dậy mà hỏi:

- Thày nhớ nhà thày buồn lắm sao?

Vĩnh xưa nay là người gan góc không để lộ vẻ buồn cho ai biết bao giờ, nay bỗng để cô Hai bắt gặp, chàng thấy ngượng nghịu vì chỗ người ta đã thấy được chỗ yếu của mình. Chàng liền trả lời để chữa:

- Tôi buồn vì một khác, chứ có phải buồn vì nhớ nhà đâu.

Đã có bụng thương nhau, thấy nhau buồn thì phải hỏi cho ra, chứ không thì chịu làm sao được?

- Thày buồn gì, sao thày không nói cho ba má tôi biết?

- Ông bà biết thì làm gì được.

Rồi Vĩnh đánh trống lảng sang chuyện khác.

Cô Hai tiu nghỉu xuống nhà nhưng từ đấy cái buồn của Vĩnh đè trĩu trên lòng cô.

Đêm hôm ấy, Vĩnh trằn trọc cả đêm không ngủ nên dậy trưa. Vừa mặc quần áo xong định xuống chúc mừng vợ chồng ông Nam Phát thì đã thấy thằng Nam, thằng Định và cô Hai tay cầm bó hoa hồng lên:

- Năm nay con mừng tuổi thày mạnh khỏe.

- Năm nay con mừng tuổi thày giàu.

- Năm nay tôi mừng thày đừng buồn như năm cũ.

Rồi cô Hai cầm lấy bó hoa đưa cho Vĩnh, Vĩnh cầm lấy bó hoa:

- Tôi cám ơn em. Tôi rất mong rằng suốt năm em sẽ được tươi như bó hoa em tặng tôi hôm nay.

Lần ấy là lần đầu Vĩnh gọi cô Hai bằng em. Cô Hai nghe Vĩnh xưng hô với mình một cách thân mật như thế, sung sướng lạ lùng. Cô nhìn Vĩnh một cách trìu mến:

- Không biết tại làm sao tôi thấy thày buồn thì tôi khổ quá, cả đêm hôm qua tôi không thể ngủ được.

- Từ đây, em sẽ ngủ được, vì từ nay tôi sẽ không buồn nữa.

Rồi Vĩnh móc túi lấy ra hai đồng bạc mở hàng cho thằng Nam, thằng Định mỗi đứa một đồng.

Thằng Định cầm đồng bạc đút túi rồi bảo Vĩnh:

- Thế thày không mở hàng cho chị Hai em à? Lúc nãy, ba má em mở hàng cho chị ấy một trăm bạc, mà em chỉ có một đồng. Năm nào em cũng kém chị ấy. Thày mở hàng cho chị ấy đi, nhưng đừng nhiều hơn em nhé.

Vĩnh nghĩ ngợi một lát rồi tiến đến sẽ hôn lên trán cô Hai mà bảo:

- Tôi xin mở hàng cho cô một cái hôn, để đáp lại tấm lòng tử tế của cô đã trông nom, săn sóc tới tôi như một người anh ruột. Và tôi xin phép cô từ này cho tôi coi cô như người em gái.

Cô Hai thẹn đỏ mặt, nhưng vì sung sướng quá mà thành ra nghẹn lời chẳng nói được câu nào.

Vĩnh lại nói:

- Cái đời hiu quạnh của tôi thật đã nhờ cô mà được vui vẻ nhiều lắm.

Vĩnh thành thực coi cô Hai như người em gái, chứ chàng có ngờ đâu vì cái hôn ấy mà một mối tình thơ ngây trong thời kỳ trứng nước bỗng vụt lớn dần lên.

Thằng Định xuống nhà bô bô kháo với mẹ:

- Thày con mở hàng cho chị Hai con một cái hôn mà không cho tiền.

Bà Nam Phát nghe thế ngờ Vĩnh đã yêu con mình rồi, nên tối hôm ấy hỏi dò con gái:

- Ông Vĩnh... ông ấy... sáng hôm nay làm... cái gì... đối với con đấy?

- Có làm cái gì đâu.

- Sao thằng Định nó bảo ông ấy "hôn" con?

- À có, có "hôn" vào trán con phớt một cái.

- Một cái thôi à?

- Một cái chứ mấy cái nữa.

- Thế ông ấy không nói gì với con à?

- Không... à có. Ông ấy bảo ông ấy cám ơn con và coi con như em gái.

- Có thế thôi à?

- Vâng, có thế thôi.

Bà Nam Phát ngẫm nghĩ một lát rồi lại hỏi con:

- Thế con có yêu ông ấy không?

Cô Hai bỗng tái mặt, run lên không trả lời.

- Con có muốn gần ông ấy không?

Cô Hai sà vào ôm chầm lấy mẹ khóc hu hu.

Bà Nam Phát để cho con khóc một lúc lâu rồi nâng niu bế con lên lòng mà bảo:

- Con muốn lấy người ta, ba má cũng gả cho đấy. Nhưng để con lớn thêm một ít nữa đã!

Cô Hai chỉ nắm chặt tay mẹ mà không nói gì.

- Thế từ trước người ta có trêu chọc gì con không?

- Trêu chọc, bao giờ thày con lại trêu chọc.

- Không, má bảo trêu chọc nghĩa là có nói gì với con không?

- Nói thì vẫn nói luôn, ngày nào chả nói.

- Ừ, thì má vẫn biết thế, nhưng ngoài chuyện dạy con cơ mà.

- Thế thì chẳng nói chuyện gì khác cả.

- Thế ông ấy hôn trán con lần này là lần thứ mấy?

- Là lần đầu.

- Ông ấy tử tế lắm phải không con?

- Tử tế lắm lại có lòng tốt nữa. Thằng bếp về quê ăn tết, ông ấy cho năm đồng.

- Tốt với thằng bếp nhưng biết có tốt với con không?

- Sao lại không tốt.

- Thế con có vui lòng làm vợ ông ấy chứ?

Cô Hai ngả đầu vào ngực mẹ không trả lời.

Những cử chỉ của Vĩnh những ngày hôm sau đó khiến cho bà Nam Phát biết rằng chàng chưa yêu con mình. Nhưng từ đấy thì cô Hai đối với Vĩnh có vẻ e lệ thẹn thò không dám thân mật như trước nữa. Hình như cô cố lảng tránh Vĩnh. Bữa cơm nào mà cô vào sau phải ngồi cạnh Vĩnh là cô thấy khó chịu.

Cô không dám một mình vào buồng Vĩnh khi có Vĩnh ở đấy nữa. Hết giờ học là cô gấp sách đi xuống ngay chứ không nán lại như trước. Mà cái tên Vĩnh, người nhà cũng ít ai nghe thấy cô gọi đến nữa. Cô đã đem ấp ủ vào trong lòng.

Ông Nam Phát thấy thế tưởng con gái mình giận gì Vĩnh liền hỏi vợ:

- Này, mấy tháng nay, tôi xem con Hai nó ngúng nguẩy với ông Vĩnh làm sao ấy.

Bà Nam Phát cười bảo chồng:

- Tôi vẫn bảo ông chỉ buôn bán là giỏi, còn những chuyện này ông ù ù cạc cạc chẳng hiểu một tí gì. Nó ngúng nguẩy với người ta cũng như hai mươi năm về trước tôi ngúng nguẩy với ông ấy.

Ông Nam Phát nhìn vợ một cách âu yếm:

- Thì ai biết đâu.

Ông Nam Phát không biết. Mà Vĩnh cũng không biết nốt. Vĩnh thấy cô Hai thái độ với mình thì lòng không yên. Chàng ngờ vì cô Hai hiểu lầm cái hôn thành thực của chàng hôm tết mà giận chàng chăng? Khi tan học, chàng muốn nói cho cô Hai biết rõ lòng mình để cô khỏi hiểu lầm mà giận mình, nhưng ngượng ngùng không biết nói sao. Chàng liền viết cho cô một bức thư.

Siêm Rệp 2-4-1962

Cô Hai,

Trong ba bốn tháng nay, cô có điều gì giận tôi mà không nói ra. Tôi thấy thế, tôi buồn chết đi được. Từ hôm trước tôi thành thực mừng cho tôi đã có một người em gái thân yêu, nhưng ai ngờ đâu chính từ ngày ấy, tôi đã vì lòng thành thực sốt sắng gây ra một kẻ thù. Có phải tôi có điều gì lầm lỗi, cô nên bỏ qua cho tôi, lòng tôi thành thực tưởng như thế đấy, chứ không phải dám có cái cử chỉ khinh nhờn đối với cô đâu. Nếu cô không tha lỗi cho tôi mà bỏ sự hiềm thù đối với tôi, thì tôi phải bỏ cái nhà này mà đi, hay xin đổi đi nơi khác.

Như thế tôi buồn lắm. Vì cái tình ông bà đối với tôi thật là chu đáo, thằng Nam, thằng Định đối với tôi thật là quấn quýt, nay tôi phải bỏ những người mến tôi đi nơi khác để lại phải đeo một cái đời hiu quạnh thì còn gì buồn thảm cho tôi bằng.

Xin cô trả lời ngay cho tôi biết rằng cô không giận tôi, hay có giận tôi nhưng đã tha lỗi cho tôi rồi thì tôi mới có thể ở đây được.

VĨNH

Cô Hai nhận được phong thư, muốn chạy ngay lên buồng ôm lấy Vĩnh mà trả lời phăng là không giận gì cả nhưng nghĩ đi nghĩ lại cô lại thôi. Cô đương mân mê nghiền ngẫm bức thư thì má cô vào. Cô chăm chú đọc quá, nên cô không hay. Bà cụ thấy cô đọc thư liền hỏi:

- Má không thấy nhà dây thép đưa thư, sao con có thư nào đọc đấy?

Cô đưa bức thư cho má cô xem. Bà cụ xem xong tủm tỉm cười bảo cô.

- Đàn ông đều thật ngu dốt như nhau. Ông Vĩnh cũng như ba mày.

Cô Hai trố mắt không hiểu. Bà cụ nói tiếp:

- Ba mày cũng tưởng mày giận ông Vĩnh. Mà ông Vĩnh cũng tưởng mày giận ông ấy. Họ có biết đâu.

- Thế con có nên trả lời không hở má?

- Sao lại không, không trả lời thì ông ấy đi ở chỗ khác.

- Thế trả lời thế nào, hở má? Má đọc cho con trả lời người ta.

- Ông ấy hỏi mày thì mày trả lời ông ấy, chứ ông ấy có hỏi má đâu!

- Thì má giúp con.

- Lòng mày thế nào thì cứ trả lời thế ấy, má có biết đâu. Trả lời người ta tôi... thế này, tôi... thế nọ.

- Thế con viết xong, con đưa cho má sửa lại cho con nhé!

- Thôi, chẳng phải đưa, con viết xong cứ sai thằng Định đưa lên cho ông ấy.

- Ai lại để thằng Định đưa lên, sợ nó bép xép. Con viết xong đem lên buồng để đấy, đến khi ông ấy đi làm về ông ấy xem.

Cô Hai viết đi viết lại mười lần mới xong bức thư.

Thưa thày,

Em vừa nhận được bức thư của thày sáng hôm nay mà em hoảng sợ, khốn nạn, không biết trong vòng mấy tháng nay, em đã cư xử rồ dại thế nào mà khiến cho thày có thể ngờ là em giận thày. Em không bao giờ giận thày. Ba em quí thày như vàng ngọc. Thằng Nam, thằng Định lòng nó đối với thày thế nào thì thày đã rõ biết. Còn em, em coi là hạnh phúc đệ nhất của đời em khi thày rủ lòng thương nhận em là em gái.

Thày đừng đi đâu nhé, thày đừng xin đổi nhé. Gia đình em mà thiếu thày chắc phải buồn tẻ lắm. Có phải thày đã thành thực coi em là em gái yêu thì em xin thành thực thưa: người anh trai yêu quí ơi, em gái có lầm lỗi gì thì cứ gọi lên mà mắng nhé. Cái nhà này vắng anh trai thì... nhiều người khổ lắm đấy

Nay kính

NGUYỄN THỊ VÂN

Mới đầu má cô bảo không cần xem nhưng Vân nhất định bắt bà phải xem cho kỳ được.

- Thế con đọc má nghe.

- Má xem đi, con không đọc đâu.

Bà Nam Phát xem xong liền đưa trả Vân mà bảo:

- Được lắm rồi.

- Nhưng con chỉ sợ ngắn quá.

- Ngắn ấy à? Nó nhiều hơn mấy trăm cuốn sách của người ta để ở trên buồng. Nhưng má chỉ e người ta không hiểu được nghĩa!

- Nếu tối nghĩa thì con phải viết lại.

- Không tối nghĩa đâu. Rõ ràng lắm. Người ta chưa đến lúc hiểu, nhưng thế nào cũng phải hiểu, mà đã hiểu rồi...

Bà Nam Phát nói đến đấy nhìn vào con cười. Vân nũng nịu:

- Má cứ chế con.

- Ai hơi đâu mà chế cô. Lẽ tự nhiên là như thế.

Bà nói xong, ôm đầu con gái hít lấy, hít để.

- Con gái thế này ai mà chẳng phải yêu.

Vĩnh hôm ấy đi làm về đã thấy Vân thập thò ở cửa:

- Có ai gửi cái gì trên buồng cho thày đấy.

Vân nói xong chạy mất.

Vĩnh đọc xong bức thư mới yên lòng. Nhưng cũng chẳng cảm động vì những lời âu yếm trong thư.

Quả như lời bà Nam Phát phòng đoán, Vĩnh chưa đến lúc hiểu.

Một lẽ là xưa nay Vĩnh chỉ sống cái đời cô độc nên lòng đã cứng rắn, không hề bị rung động bởi ái tình, mà chính chàng cũng chỉ coi Vân như em ruột mình, nên không hiểu những câu bóng gió trong thư.

Hôm ấy, ông Nam Phát đi Saigon. Trong buồng ăn chỉ có năm người. Trái lệ thường, hôm ấy, Vân lại ngồi gần Vĩnh vì thường ngày ông Nam Phát ngồi giữa, Vân ngồi một bên, Vĩnh ngồi một bên, nay bỏ ghế ông Nam Phát ra thì tự nhiên Vĩnh và Vân phải ngồi gần nhau.

Vĩnh thấy Vân tủm tỉm cười. Cơm nước xong, Vĩnh thực thà nói với bà Nam Phát:

- Trong mấy tháng nay, tôi thấy cô Hai có ý khác trước, tôi tưởng cô ấy giận tôi, tôi lo quá.

- Đời nào cháu dám giận ông. Mà ông có làm gì để cháu giận.

- Bây giờ thì chắc cô ấy không giận tôi nữa!

Vân nhìn Vĩnh đăm đăm:

- Bây giờ và trước kia không bao giờ em giận thày cả. Nếu thày bảo vì cái hôn trước kia mà em giận, thì bây giờ thày hôn em nữa đi xem em có giận thày đâu.

Vĩnh còn dùng dằng thì bà Nam Phát liền cười bảo:

- Nó có nói chuyện với tôi rằng hôm tết nó có lên mừng tuổi ông, ông bảo muốn nhận nó là em gái. Ông thương cháu thế thì tôi bằng lòng. Thôi, ông cho phép các cháu từ giờ cứ gọi ông bằng anh cho nó thân, chứ gọi thày thì nó xa xôi thế nào ấy.

Rồi bà lại cười:

- Trong lòng cư xử thế nào ra ngoài cũng như thế.

- Tôi xin vâng, và rất cảm ơn bà. Nhưng chỉ sợ ông nhà chưa bằng lòng.

- Thế nào nhà tôi chả bằng lòng. Nhà tôi quí ông lắm. Được thế nhà tôi vui mừng biết mấy.

Tối hôm ấy, khi thằng Nam, thằng Định và Vân lên buồng, Vĩnh liền bế hai đứa lên lòng mà bảo:

- Từ giờ trở đi, tao cho phép chúng mày gọi tao bằng anh, thử gọi đi tao nghe nào.

- Anh Vĩnh!

- Anh Vĩnh!

- Ừ được. Thế còn cô Hai có gọi tôi bằng anh không?

- Thày mà còn gọi tôi bằng cô Hai thì tôi gọi thày bằng anh sao được.

- Thế thì em Hai vậy.

Vĩnh nói xong quay sang hôn thằng Nam và thằng Định mỗi đứa một cái.

Thằng Nam thấy Vĩnh không hôn chị nó, liền hỏi:

- Kìa, thế anh không hôn chị Vân?

Vĩnh đặt hai đứa xuống giường rồi đứng dậy lại gần Vân. Vân thẹn cúi gầm mặt xuống Vĩnh thấy thế lại tưởng Vân không bằng lòng cho mình hôn, lại quay lưng trở vào.

Thật đúng như lời bà Nam Phát: "Đàn ông ngu dốt như nhau".

V

Một buổi sáng, mãi tám giờ, Vân chưa thấy Vĩnh dậy. Nàng mở cửa vào thì thấy Vĩnh trùm chăn kín nằm ở giường. Nàng khẽ lại vạch chăn gọi Vĩnh mở mắt.

- Anh làm sao thế?

- Không biết làm sao trong người khó ở. Đêm qua suốt cả đêm không ngủ được.

Vân sẽ lấy tay đặt lên trán Vĩnh:

- Thế làm sao đêm qua anh không gọi?

- Anh sợ làm mất giấc ngủ của người nhà. À, em đưa mảnh giấy để anh xin phép ông chủ nghỉ mấy hôm. Anh thấy trong người mệt quá, không sao đi làm được. Gõ mãi mấy cái máy đau cả ngực.

Viết giấy xong thì người nhà đem ra sở. Ông chủ trả lời cho Vĩnh biết sở neo người làm, chỉ có thể cho phép Vĩnh nghỉ một hôm thôi. Nếu muốn nghỉ lâu phải đi nằm nhà thương rồi xin người ở Nam Vang về thế.

Vợ chồng ông Nam Phát được tin Vĩnh mệt kéo cả lên buồng hỏi thăm.

Uống mấy viên thuốc giải cảm thì toát được mồ hôi mà về đêm đã đỡ sốt.

Sáng hôm sau, Vân lên buồng đã thấy Vĩnh mặc quần áo tề chỉnh sắp sửa đi làm.

- Anh còn mệt lắm không? Em trông anh hai con mắt lờ mờ mà môi còn đỏ lắm. Tối hôm nay anh có ho không?

- Hơi ho, còn hơi mệt, nhưng không có người thay cũng phải gượng đi làm.

- Thế anh nằm nhà thương có được không? Mệt mà gượng, lỡ một cái thì khốn.

- Có sao, đi nhà thương xin giấy, xin má lôi thôi lắm. Mà mình có ốm bao nhiêu.

Buổi trưa đi làm về, Vĩnh xuống nhà dưới ăn cơm, Vân hỏi Vĩnh thấy nói đã đỡ, lòng mừng khấp khởi.

Nhưng ăn cơm xong, bỗng một cơn ho kéo đến. Vĩnh rút khăn mặt ra khạc đờm thì thấy đầm đìa những máu. Vĩnh thất sắc mà cả nhà đều lo sợ cuống cuồng. Vân thì nhổm dậy nhìn cái khăn mặt của Vĩnh rồi chạy mất. Vĩnh tưởng Vân có tính tởm máu nên cũng chẳng để ý.

- Ông có làm sao không?

- Tôi thấy hơi buốt ngực, nhưng cũng chẳng việc gì.

Vĩnh nói xong đứng dậy ra buồng rửa mặt. Vào đến nơi đã thấy Vân hai tay ôm mặt khóc nức nở. Vĩnh lại gỡ tay Vân ra mà hỏi:

- Em làm sao mà khóc đấy?

Vân liền dang hai cánh tay ghì chặt lấy Vĩnh, khóc to lên mà chẳng trả lời.

Không biết trong cái tiếng khóc ấy, trong những giọt nước mắt ấy, trong cái ôm ấy có bao hàm một ý nghĩ của yêu đương lo ngại mãnh liệt đến thế nào, khiến cho Vĩnh hiểu ngay rằng mình đã được yêu bởi hết những năng lực của một trái tim thơ ngây.

Bao nhiêu kỷ niệm của trong hơn một năm trời xô đến óc. Thì ra người ta đã yêu mình từ bao giờ mà mình không biết! Chàng như thằng mù bỗng gặp một sức mạnh thiêng liêng làm cho sáng mắt ra.

Ánh sáng chói lòe ùa kéo đến.

Vĩnh thấy ngây ngất say vì... ánh sáng, vì... sung sướng.

Chàng sẽ nắm tay Vân:

- Anh không chết đâu, em đừng lo.

Vân vừa mếu, vừa trả lời:

- Em lo lắm.

Vĩnh sốt sắng:

- Em đừng lo, đây em xem, anh còn bế nổi em lên cơ mà.

Vừa nói Vĩnh vừa bế bổng Vân lên:

- Đấy anh đã bảo anh còn khỏe lắm cơ mà.

Vĩnh đặt Vân xuống, lấy tay lau nước mắt cho Vân.

Hai người cùng vào buồng ăn.

Không biết trên hai khuôn mặt đầy ngấn lệ ấy, bàn tay Thần Ái Tình không biết đã khéo tô điểm thế nào mà ông bà Nam Phát thoạt trông thấy đã hiểu ngay rằng hai trẻ đã nói với nhau những lời khắc cốt.

Trên vẻ mặt lo âu của Vân, hiện ra một vẻ vui mừng làm cho nàng như đã được "tráng" một làn ánh sáng rực rỡ.

Mà trong những cái nhìn của Vĩnh nhìn Vân, người ta như thấy cả một vũ trụ yêu đương.

Hai người vào thì không khí gian phòng như bị chuyển động bởi những mãnh tuyến của hai trái tim đã yêu, đã hiểu nhau, đã cam kết sống chết cho nhau phát ra.

Con mèo tam thể ngồi chồm chỗm trên búp phê như ngó hai người bằng con mắt long lanh hơn mỗi ngày.

Đến thằng Nam, thằng Định trông thấy khuôn mặt hai người cũng biết ngay rằng, đã có một việc gì nghiêm trọng vừa xảy ra.

Trái với mọi ngày, chúng không dám bép xép, chỉ lấy mắt ngó hai người.

Bà Nam Phát thấy vẻ mặt lo âu của con gái, đem lòng ái ngại. Bà biết rằng từ nay, cái mạng của con gái bà buộc liền vào với cái mạng của người kia rồi. Bà liền dỗ con gái ngồi xuống ghế rồi tìm lời an ủi:

- Nó bị cảm, máu đọng ở cổ họng thì thế, chứ có làm sao đâu, con đừng lo.

Vân sẽ áp đầu vào ngực mẹ:

- Nhưng anh con còn phải đi làm thì sao mà khỏi được. Cũng tại anh con phải đi làm sáng hôm nay mới sinh ra thế đấy.

Rồi nàng nói một giọng cầu khẩn:

- Má có cách nào cho anh con khỏi đi làm không?

Bà Nam Phát nhìn ông Nam Phát như có ý cầu mong một kế để giải quyết êm đẹp cho con gái mình.

Ông Nam Phát nhìn con rồi nhìn Vĩnh nói một cách quả quyết:

- Nếu đi làm mà đau thì ông ở nhà cũng được chứ sao. Đi làm lương tháng cũng chẳng được bao nhiêu. Đi buôn khá hơn mà đỡ mệt.

Vân thấy cha nói thế thì nhìn chằm chằm vào Vĩnh như dò hỏi ý kiến.

Vĩnh cúi đầu ngẫm nghĩ một lát rồi nói:

- Tôi vẫn biết cái nghề đi làm công nhiều sự bó buộc. Chính tôi cũng không thích. Đi làm thế này chẳng qua là tạm để chờ thời.

- Thế sao ông không xin nghỉ để đi buôn?

- Đi buôn, nhưng tôi không có vốn.

Vân vùng rời lòng mẹ, chạy lại nắm hai tay Vĩnh:

- Anh đừng lo, ba em khối vốn, má em khối vốn, mà em cũng khối vốn.

Vĩnh cảm động, cảm động vì cái cử chỉ bồng bột sốt sắng của Vân thôi, Chứ không phải cảm động vì chỗ người ta hứa cho mình vay tiền làm vốn. Chàng bèn nắm chặt lấy hai tay Vân mỉm cười một cách âu yếm:

- Em ngây thơ quá, em tử tế quá, thương anh quá, nhưng em chưa biết rằng anh là cái hạng người không muốn nhờ vả ai.

Chiều hôm ấy. Vĩnh đi nằm nhà thương. Y sĩ xem mạch bảo phổi và tim chưa bị thương tổn gì, chẳng qua vì thủy thổ bất phục và làm việc bằng trí óc nhiều quá mà sinh ra thế. Nếu chịu khó tĩnh dưỡng ít lâu và nếu xin nghỉ phép về Bắc nghỉ thì sẽ bình phục ngay.

Vĩnh nghe y sĩ nói vẫn thản nhiên, nhưng Vân thì có cảm tưởng như mình mới thoát chết. Nàng cầm lòng chẳng đậu liền thốt ra một tiếng thật to:

- Merci (Cám ơn)

Y sĩ nhìn nàng mỉm cười:

- Tôi năm nay gần sáu mươi, lần này là lần đầu tiên, tôi thấy một người mạnh cám ơn thay cho một người đau một cách sốt sắng như thế.

Rồi ông vuốt râu gật gật đầu:

- Cô khá yên tâm. Trong nửa tháng tôi sẽ chữa cho ông ấy khỏi. Nhưng chữa khỏi, tôi ra cửa hàng cô biếu cái gì nào?

- Ông muốn lấy gì thì lấy.

Y sĩ cười sằng sặc:

- Tôi chẳng lấy cái gì đâu, tôi chỉ yêu cầu được bắt tay cô một cái thôi. Nhưng cô phải nhớ cho ông ấy về Bắc nghỉ mấy tháng nhé.

Ông bà Nam Phát là người buôn bán giàu có trong tỉnh và đối với y sĩ cũng có tình qua lại, nên y sĩ thấy ông bà Nam Phát và con gái đưa Vĩnh lại nhà thì hết sức chăm nom săn sóc cho Vĩnh.

Ông cho phép Vân vào thăm Vĩnh lúc nào thì vào. Ông chỉ cấm một điều là không được nói chuyện nhiều với Vĩnh mà thôi, vì sợ Vĩnh mệt.

Nhưng cấm thế nào được đôi trẻ mới yêu nhau?

Suốt ngày, Vân ngồi ở đầu giường trông nom cho Vĩnh đến chín giờ mới chịu về để cho người khác thay.

Vĩnh xưa kia nghiêm nghị bao nhiêu, bây giờ lại cười đùa bấy nhiêu. Vĩnh kể cả đời mình cho Vân rõ, nào cha mẹ anh em đối xử với mình thế nào, nào cái chí mình muốn sang Tây để học thế nào. Nhiều khi Vân thấy Vĩnh nói nhiều quá, sợ Vĩnh mệt, bắt im. Nhưng chỉ được mấy phút Vĩnh lại nói. Vân lấy tay bịt mồm Vĩnh thì Vĩnh lại nắm lấy tay hôn lấy hôn để.

- Anh cứ cựa cậy mà nói luôn miệng thế, em giận em về bây giờ.

Vân nói xong làm bộ đứng dậy quay lưng đi ra. Nhưng vừa trông thấy bộ mặt tiu nghỉu của Vĩnh, nàng quay lại ôm đầu Vĩnh:

- À thôi, em không về nữa, nhưng không được nói và hôn nữa nghe không. Người gì mà khó bảo quá. Thế thì bao giờ mới khỏi được.

Chính Vân bảo cấm hôn mà khi nói xong Vân lại cúi xuống hôn Vĩnh trước.

- Quái em ạ, anh nói được với em thì người nó nhẹ đi. Mà được hôn em thì hình như hết cả bệnh tật.

- Đã hết thế nào được. Khỏi rồi còn phải về Bắc nghỉ mấy tháng mới khỏi hẳn.

Vĩnh phụng phịu:

- Thế em không sợ em nhớ anh à? Em không nhớ anh à?

Vân quay đi chùi một giọt nước mắt, chẳng biết trả lời làm sao!

Vĩnh kéo Vân lại gần:

- Anh thấy trong người anh khỏe mạnh lắm, tưởng chẳng cần phải về Bắc. Đấy em xem mấy hôm đầu hơi khạc ra máu, chứ bây giờ còn nữa đâu. Em bắt anh xin nghỉ về Bắc thì anh nhớ chết mất, mà lúc vào biết có được bổ vào đây nữa không.

- Miễn làm sao cho anh khỏe mạnh, rồi những chuyện khác ta sẽ nói sau.

- Nhưng biết xa em anh có khỏe mạnh được không hay là ốm tương tư mà chết. Em, em không biết rằng anh yêu em lắm sao.

Vân buông tay cho Vĩnh tha hồ hôn hít.

- Thôi em đừng bắt anh phải về nhé.

- Không, anh phải về. Ysĩ bảo thế, yêu nhau cần phải lo xa.

Thế rồi lại đến lượt Vân kể cho Vĩnh nghe những nỗi yêu đương âm thầm trong hơn một năm trời. Toàn những câu chuyện trẻ con bâng quơ. Nếu ta tỉnh, nếu ta không yêu, ta cho là rồ dại vô lý. Nhưng có biết đâu chính những cái rồ dại vô lý ấy là cái phần thơm tho của cả cuộc đời.

Ấy là chưa kể những cái nhìn, những cái vuốt tay, những cái vuốt má, những cái chẩu mỏ, những cái nguýt nũng nịu im lặng, mỗi cái ý nghĩa bằng mười cuốn sách.

Nhà văn sĩ đại tài đến đâu, với một thứ tiếng nói phong phú đến đâu cũng không thể chép lại được những ngôn ngữ cử chỉ của một đôi thanh niên đã hết lòng yêu nhau.

Không có bài thơ của thi sĩ nào hay cho bằng câu chuyện của một cặp tình nhân nói với nhau... Bởi lòng yêu là một bài thơ hay gấp trăm nghìn những bài thơ hay.

Vũ trụ họ đem thu được cả vào một đuôi con mắt. Bao nhiêu cái sôi nổi của lòng người, họ làm cho "toát" ra ở làn môi.

Một bàn tay của người yêu giơ lên? Thôi, chính là mặt trời mọc. Một cái mỉm cười của người yêu họ tưởng chừng như thấy mặt trăng lên.

Mấy nghìn năm nay, người ta đã viết ra bao nhiêu truyện Ái tình, mà sau đây mấy nghìn năm, người ta còn viết mãi. Người thuở xưa, bây giờ và sau này có ai chán đâu! Nếu không có những tấm lòng khao khát yêu đương sao lại thế được. Nếu tinh thần của sự sống mà không phải là yêu đương thì sao người ta có thể sống được với một tấm lòng khao khát không bao giờ thỏa mãn.

Hỏi tất cả những kẻ sắp kề miệng lỗ, nếu họ thực thà thì họ sẽ phải thú với ta rằng: Những phút sung sướng nhất của đời họ là những lúc họ yêu và được yêu.

Trong những phút thiêng liêng ấy, người ta quên hết, quên cả bệnh tật, quên cả đói rét, quên cả những nhục nhằn trói buộc của kiếp phù sinh.

Cái phần thưởng ông trời đền cho loài người để bù lại cái kiếp khổ ải ở trên mặt đất, phải chăng là những phút say sưa sung sướng gây ra bởi mầm tình ái mà ông đã đem du vào lòng mọi người.

Loài người cứ băn khoăn không biết sống để làm gì? Câu trả lời rất dễ thật đã hiện lên rõ rệt trong vạn vật và sáng ngời trong tim gan mọi người"YÊU VÀ LÀM NGƯỜI KHÁC YÊU MÌNH"; cái người khác ấy là một con đĩ hay một thiên kim tiểu thư, cái người khác ấy có tài sắc chim sa cá lặn hay xấu như ma mút, cái người khác ấy tính nết hiền thục hay bản tính thấp hèn, cái người khác ấy tài hoa hay tầm thường, nhưng một khi ta đã yêu họ và làm được cho họ yêu ta thì ta đều thành Thần cả.

Họ sẽ là bó đuốc soi đường cho lòng ta, họ sẽ là luồng gió mát thổi cho chí ta, họ sẽ là cái vũ trụ yên vui của đời ta.

Một khi bàn tay mầu nhiệm của thần Ái Tình đã đụng vào đây, cái gì cũng biến đổi cả. Bao nhiêu chất dơ bẩn đều tiêu tan hết, chỉ còn lại những tinh khiết.

Một phút say sưa gây ra bởi ái tình thì tất cả vàng trên trái đất cũng không mua được.

Vĩnh và Vân ở trong một gian buồng nhà thương sặc sụa những mùi thuốc tím, sặc sụa những mùi thuốc vàng, mà tưởng chừng như mình lạc vào một vườn hoa đầy hương thơm cỏ lạ. Lòng lúc nào cũng say sưa ngây ngất như uống rượu mạnh.

Những người ở gian bên biết Vân chưa chồng mà đã "suồng sã" (!) như thế thì lườm nguýt nàng mà thì thầm bằng tiếng Cao-mên:

- Con gái chưa chồng mà dễ thế!

- Một tí tuổi đã mê trai!

- Sao bố mẹ thả lỏng như thế!

Vân nghe biết nhưng giả bộ không biết. Khinh bỉ lặng im. Phải, nàng có quyền nhìn vào chỗ thiêng liêng của lòng mình mà khinh bỉ những kẻ chưa từng cảm thấy thứ thiêng liêng ấy là gì, Vĩnh thì chẳng biết tiếng Cao-mên nên ù ù cạc cạc ngỡ họ nói gì với nhau. Nhưng bà Nam Phát khi vào thăm Vĩnh nghe họ nói như thế không chịu được về kể lại với chồng.

- Bà rõ lẩn thẩn, để tâm đến những lời dị nghị khốn nạn của những đứa tầm thường ấy làm gì? Chỉ sợ con gái mình không yêu người ta hay người ta không yêu con gái mình chứ một khi chúng đã thực lòng yêu nhau rồi thì cứ để mặc cho chúng nó yêu nhau. Nói năng gì có thể làm buồn lòng cho chúng nó là một cái tội. Những quân ấy thì chúng biết gì. Con gái nhà mình không phải là một đứa hư mà người ta là người lớn, bà lo gì.

- Thì tôi cũng nói để cho ông biết chứ có ai bảo sao! Mà có ai ngăn cấm chúng nó yêu nhau đâu. À, thế này, nó sắp ra mà ông đốc tờ đã tư giấy cho nó được nghỉ dưỡng bệnh ba tháng, ông liệu thế nào. Trước khi nó đi, có nên bảo nó về nhà thu xếp với cha mẹ nó cho yên chuyện không?

- Tôi tưởng chẳng cần phải nói. Người ta là người có lòng và một người hiểu đời, mình cư xử hết lòng tử tế với người ta thì không bao giờ người ta phụ mình đâu. Gia dĩ người ta yêu con mình thì người ta tự khắc phải liệu tính êm đẹp.

Nhận được giấy sở cho phép về Bắc nghỉ dưỡng bệnh ba tháng, Vĩnh bồn chồn như người nhận được cái tin chẳng lành. Y sĩ nghe lời ông Nam Phát tự xin mà không cho Vĩnh biết. Khi giấy của Hội đồng sức khỏe (Conseil de Sante') đưa bệnh, Vĩnh mới ngã ngửa người ra. Lúc ấy ông Nam Phát và Vân đều có đấy.

- Anh có xin nghỉ bao giờ mà người ta dám tự ý cho anh nghỉ. Anh không nghỉ thì ai cấm anh.

Vân lại bên giường.

- Ba em nói với y sĩ xin cho anh đấy. Anh về nghỉ cho mạnh khỏe rồi lại vào.

- Thế em nhất định bắt anh đi mà không sợ anh nhớ em à.

Vân im lặng không biết trả lời làm sao, chỉ đứng ứa nước mắt. Ông Nam Phát đỡ lời:

- Ba tháng có là bao, thày cứ nên về. Mà tôi tưởng thày cũng cần phải về Bắc để thu xếp việc nhà chứ.

Vĩnh hiểu ý:

- Ông đã dạy thế thì con xin vâng, nhưng con đi thì lòng con nao nao thế nào ấy.

Vân ôm mặt khóc. Đến lượt Vĩnh phải dỗ Vân:

- Thôi nín đi, mỗi ngày anh sẽ viết cho em một bức thứ. Ba tháng là chín mươi ngày có là bao. Mà không chừng anh về một tháng thấy mạnh anh lại vào.

Lại đến lượt Vân khuyên bảo Vĩnh:

- Ấy đừng! Anh phải ở cho đủ ba tháng thì mới thiệt mạnh được, vì bác sĩ đã bảo như thế. Mỗi ngày anh viết cho em một phong thư đủ rồi.

Một hôm, ông Nam Phát lên buồng Vĩnh, đưa cho Vĩnh năm trăm bạc mà bảo:

- Tôi ở đây không có người thân thích, thày đến ở chung với chúng tôi ngần ấy ngày, thì cũng gọi là thân thích rồi, thôi gọi là có chút ít biếu thày để thày uống thuốc, thày đừng từ chối.

Vĩnh gạt ngay đi:

- Thưa ông, con đã có tiền rồi, ông bà xử tử tế với con như thế đã là quá đủ rồi. Giá con chưa có thì con cũng nhận ngay, nhưng con đã có hơn nghìn bạc.

- Tiền đối với một người ốm thì có bao giờ thừa. Thày cứ nhận đi cho tôi vui lòng.

- Con không thể nhận được, vì con không cần đến, con chỉ xin cám ơn ông bà.

Ông Nam Phát cố ép mấy lần, Vĩnh vẫn một mực không nhận, ông buồn rầu bảo Vĩnh:

- Thày còn xử khách tình như thế nghĩa là thày chưa thực lòng thương vợ chồng tôi và... các cháu. Giá dụ như tôi, nếu tôi cần tiền mà thày có bụng tốt giúp tôi, tôi nhận ngay. Bởi tôi đã thật thương yêu nhau thì không có những sự câu nệ nhỏ nhặt về tiền bạc nữa. Thày còn câu nệ, thế nghĩa là thày đối với chúng tôi chưa được hết lòng.

Đã đến cái trường hợp ấy, từ chối tức là tỏ ra mình không tin yêu người ta. Vĩnh buộc lòng phải cầm.

Vân và bà Nam Phát sắm sửa cho Vĩnh đủ các thứ cần dùng đi đường của một người ốm, nào sâm, nào mền, nào gối, nào bình thủy chẳng thiếu một thứ gì.

Hai hôm trước khi tàu nhổ neo chạy về Bắc, cả nhà ông Nam Phát cùng đi xe hơi đưa Vĩnh về Saigon. Ông Nam Phát cầm lái ngồi đằng trước với thằng Nam, thằng Định. Vĩnh ngồi đằng sau với Vân và bà Nam Phát. Đôi tình nhân chỉ nắm tay nhau mà chẳng nói gì.

Bà Nam Phát tuy đã mấy phen ông Nam Phát dặn, không nên nói gì về chuyện dối lừa với Vĩnh, nhưng vì bà ta quá lo cho số phận con gái, lo rằng Vĩnh về Bắc có việc gì cản trở không vào nữa, lo vì sợ bố mẹ Vĩnh ép Vĩnh lấy vợ, nên trước khi ở nhà trọ ra bà bảo Vĩnh:

- Thày đi chuyến này thì rồi không biết chúng ta có được gặp nhau nữa không vì những sự bất ngờ ai biết đâu mà dò được. Thôi thì vợ chồng tôi chúc cho thày đi đường mạnh khỏe.

Bà Nam Phát nói đến đây thì Vĩnh đã hiểu ý, liền nhìn Vân rồi cầm hai tay bà Nam Phát ngọt ngào bảo:

- Con ở nơi đất khách không có nhà cửa, ông bà đem nhà cửa đến cho con, con không có anh em, ông bà đem đến anh em cho con, con ốm đau, ông bà săn sóc trông nom con. Nếu con mà là người còn biết cầm bát cơm ăn thì thế nào con cũng phải vào. Nếu con không phải là người thì còn nói làm gì nữa.

Cái ý chính, Vĩnh tuy không nói ra nhưng Vân và ông bà Nam Phát đã hiểu ngay.

- Con thiết tưởng cái tình ông bà xử với con như thế là cùng cực, nếu con quên được thì con đâu có còn đáng sống nữa. Con chỉ có một danh dự. Con xin lấy danh dự mà thề rằng sống chết con cũng vào, ông bà đã tin con chưa?

Vĩnh nói xong, buông tay bà Nam Phát rồi nhìn Vân rơm rớm nước mắt. Đó là lần đầu tiên, Vân nhìn thấy Vĩnh khóc. Không biết trong giọt nước mắt của con người cương nghị ngay thẳng nó có cái gì làm cảm phục được lòng người, khiến Vân phải bồn chồn vội vàng chạy đến ôm chầm lấy Vĩnh mà bảo cha mẹ:

- Anh con là một người... không ai có thể nghi ngờ anh con được.

VI

Vĩnh lúc đi là một người khác, mà lúc về là một người khác.

Lúc đi thì lòng lạnh lẽo, quạnh hiu. Mà lúc về thì say sưa, ấp áp bởi một hình ảnh.

Chàng đã toan không về nhà, đến ở với một người anh em ở Đồ Sơn dưỡng bệnh, nhưng nghĩ cuộc trăm năm của mình nếu không có bố mẹ thì không được tốt nên chàng phải buộc lòng về nhà.

- Tao tưởng mày chết mất xác ở Cao-mên rồi!

Đó là câu đầu tiên của mẹ chàng nói với chàng.

Đến lúc thằng đầy tớ xách mấy cái va li vào trong nhà thì ông cụ lại đánh một câu:

- Các thày ký thời nay, đi đâu sang trọng lắm. Làm gì anh ký dây thép mà phải sang trọng thế!

Vĩnh tức trào máu, bệnh tình mình cha mẹ chẳng hỏi gì đến, lại còn mai mỉa. Chàng toan xách vali đi ngay, nhưng nghĩ đi, nghĩ lại phải cố nhịn.

Hai tháng trời Vĩnh ở nhà là hai tháng buồn thảm: chỉ những lúc nào chàng viết thư cho Vân là được vui một tí mà thôi. Chàng thấy mình ở nhà của cha mẹ mà thành ra một người khách. Còn ở Siêm Rệp thì là một người khách lại hóa ra một người nhà.

Tấm lòng của vợ chồng ông Nam Phát lại vì thế mà tăng lên.

Mười ngày trước khi đi, chàng chờ lúc cha mẹ vui vẻ liền lên ngồi hầu chuyện và toan mon men gọi việc trăm năm của mình ra nói, nhưng mẹ chàng đã bảo:

- Thế nào, cậu Ba, đi làm có dành dụm được đồng nào đưa đây để tôi lo cưới vợ cho cậu.

Cha chàng lại nói thêm:

- Hôm nọ, tôi có gặp một người bạn, người ta nói quen ông "xếp", có thể xin cho cậu được đổi ra ngoài này. Cậu làm đơn đi để tôi nhờ người ta lo giùm.

Vĩnh nghe cha mẹ nói, choáng váng cả người. Chàng biết giá cha mẹ người khác thì còn có thể lấy lẽ phải chăng mà giãi bày được, nhưng cha mẹ chàng đã nói thì không thể nói năng giãi bày gì được nữa.

Chàng im lặng không trả lời. Mẹ chàng lại gịuc:

- Thế nào, cậu trả lời cho tôi biết để tôi liệu.

Thất vọng đâm tức. Tức đâm khùng. Gia dĩ Vĩnh vốn là người cương trực không biết thớ lợ, liền nói buông xuôi:

- Con thế nào cũng phải vào trong ấy. Con không thể lấy vợ ở ngoài này được. Con đã trót hứa hôn với người ta ở trong ấy rồi.

Mẹ chàng nổi giận:

- Thật là quân vô phúc, hỏi vợ mà không có cha mẹ. Bà bảo cho mày biết, bà không lấy giống con dâu Saigon chỉ ăn rồi lại ngủ đâu! Bà không cho bén mảng đến nhà bà những quân chồng đường vợ sá ấy.

Vĩnh vốn là người nóng tính, không chịu nổi những nỗi bất công.

- Mẹ không cho con mang về nhà thì con vào ở luôn trong ấy.

Mẹ chàng ngoảnh bảo cha chàng:

- Ông xem nó ăn nói thế, có thật là quân vô phúc không? Bà đã bảo từ trước, bà từ nay không cho mày về nhà, sao mày còn về nhà làm gì.

Vĩnh buồn rầu không muốn cãi.

Cha chàng hút điếu thuốc lào rồi mỉm cười một cách mát mẻ, bảo:

- Tao thử xem mày có vào được trong ấy không.

Vĩnh đã biết rõ cha mẹ, biết rằng có nói năng gì cũng vô ích, liền lủi thủi xuống nhà.

Cha chàng đi Hà Nội được ba hôm thì hai hôm sau có giấy ở sở gọi chàng về Hà Nội. Ông "Chef" nói cho chàng biết đã xin được cho chàng bổ ra ngoài Bắc.

Vĩnh nghe tin choáng váng, nhưng chàng là người có nghị lực, biết giữ được toàn thông minh và can đảm trong những trường hợp khó khăn. Chàng chỉ cám ơn ông Chef rồi đi ra.

Vốn đã sẵn có quan niệm phân minh về cuộc đời, nên quyết định rất chóng, Vĩnh về nhà liền thảo đơn xin nghỉ việc, rồi xếp hòm xiểng toan đi. Nhưng cả nhà biết tin ấy đều giữ lại. Cha chàng biết chàng xin thôi, chửi mắng ầm ĩ:

- Thì ra những quân Tây học ngày nay nó coi con đĩ hơn bố.

- Thày đã biết mặt mũi tính nết người ta thế nào mà thày bảo người ta là con đĩ? Thày muốn cho con ở ngoài này, nhưng con không muốn ở thì con xin thôi. Thày dù có ra xin hủy cái đơn xin thôi của con đi, nhưng con không đi làm thì ai cấm con được?

Ông cụ với cái xe điếu toan đánh. Vĩnh vùng dậy:

- Con không phải còn trẻ con mà thày đánh. Mà con làm nên tội gì mà đánh!

Mẹ chàng thì túm lấy chàng, vừa đánh, vừa la:

- Mày bảo không ai có phép đánh mày phải không? Con nhà vô phúc, con nhà mất dạy.

Vĩnh để cho cha mẹ đánh chán rồi bỏ xuống nhà ngay. Chàng phẫn uất không thể nói được. Nhưng khi viết thư cho Vân, thì chàng kể nỗi nhớ nhung và nói mình sắp vào, chứ không đá động gì đến việc nhà, sợ Vân buồn.

Chiều hôm ấy, chàng ra nhà dây thép bỏ thư, khi về đến nhà thì thấy va li bị phá tung, quần áo bị đốt hết, tiền nong chẳng còn đồng nào. Chàng vừa hỏi đứa ở xem ai phá thì mẹ chàng đã chạy ra bô lô ba loa:

- Tao phá đấy, tao đập đấy, tao đốt đấy, tao lấy đấy, mày có giỏi thì đi kiện tao đi!

Vĩnh cười gằn không nói gì.

Lục bóp thì chỉ còn mười đồng, không đủ tiền xe đi Cao-mên, mà quần áo thì chỉ còn một bộ dính mình.

Vay thì biết vay ai? Mà đánh dây thép cho Vân thì sợ Vân buồn vì không hiểu tại sao mình tiêu nhiều thế.

Chàng chỉ còn một cách là chờ tháng lương cuối cùng sở trả cho mình. Chàng liền viết giấy vào sở trong Nam Vang xin làm măng đa gửi ra Bắc cho mình.

Quá hạn một tháng, Vĩnh chưa vào, Vân buồn đâm ốm nhưng vẫn không nghi Vĩnh. Vì thường ngày Vĩnh vẫn viết thư cho Vân lấy cớ rằng có người anh mang bệnh nặng nên chưa vào được.

Lãnh được lương, việc đầu tiên của Vĩnh là đi may mấy bộ quần áo mặc tạm rồi xuống tàu vào Nam Vang. Vĩnh không đánh dây thép cho Vân biết, chàng muốn để Vân được hưởng sự vui sướng bất ngờ.

Đến Nam Vang, bước lên xe hơi đi Siêm Rệp, Vĩnh mừng sắp được gặp người yêu nên quên cả sự buồn bực mà gia đình đã gây ra cho mình. Xe thơ mở tốc độ năm mươi cây số mà chàng cho là chậm lắm.

Cây cối làng mạc hiện ra bên đường, chàng cũng chẳng nhìn thấy gì hết. Chàng chỉ mong sao cho chóng đến Siêm Rệp. Nhìn thấy nhà cửa tỉnh Siêm Rệp, trái tim chàng "nhảy" lên. Bước vào cửa hàng Nam Phát, thằng Nam, thằng Định trông thấy chàng rú lên. Cả nhà xúm lại. Vĩnh không thấy Vân liền hỏi:

- Em con đâu?

- Cháu nó mệt, nằm ở trên gác.

Vĩnh vội vàng chạy lên, thì Vân cũng vừa nghe thấy tiếng Vĩnh tung chăn chạy xuống.

Hai người gặp nhau ở cầu thang... Vĩnh bế bổng Vân ra phòng khách, chẳng nói chẳng rằng, đặt lên đi văng rồi hôn khắp mình mẩy, trước mặt mọi người.

Dù ông bà Nam Phát có ngờ Vĩnh thì trước cái cử chỉ bồng bột ấy cũng không thể ngờ được nữa.

Vân mặc áo lụa mỏng, tóc buông xõa chưa vấn. Vĩnh thì quì ở dưới chân. Trông Vân lúc ấy như một cô em bé đang nũng nịu bắt anh xin lỗi.

Lúc ấy, Vân sung sướng nghẹn họng không nói gì được nữa, mặc cho Vĩnh muốn hôn hít thế nào thì hôn.

Trên khuôn mặt hơi xanh vì bệnh, một luồng máu nóng đã chạy lên, làm cho hai má đỏ ửng.

Vĩnh hôn chán lại lùi ra ngắm Vân một lát, rồi bỗng chạy đến ôm chầm lấy, ngả đầu vào lòng khóc nức nở.

- Em ốm đấy à? Nhớ anh phải không?

- Nhưng bây giờ em đã khỏi rồi. Anh đã khỏi chưa?

Vĩnh vỗ vào ngực:

- Ngực anh bây giờ là sắt. Có một trái tim yêu em ở trong cái ngực này.

Một tiếng động, Vĩnh giật mình, vội vàng quay ra xin lỗi ông bà Nam Phát:

- Con thật là rồ dại, nhưng con mừng quá.

Vân kéo Vĩnh ngồi xuống đi văng:

- Ba má không bắt lỗi mình đâu. Có phải không hở ba má?

Ông bà Nam Phát đều tủm tỉm cười:

- Nam, Định lại đây với anh.

Hai đứa chạy đến trèo lên lòng chàng.

- Chúng mày có nhớ anh không? Anh nhớ chúng mày quá. Thôi, dắt anh lên buồng đi, anh thay quần áo, chứ đi xe hơi bụi quá.

- Buồng anh ấy à? Chị Hai chị ấy chiếm của anh rồi, em bảo mãi không nghe.

Vĩnh ghé môi vào tai Vân:

- Em nhớ anh quá, nên phải lên nằm buồng anh để ướp lấy hơi phải không?

Vân sẽ lấy tay dí vào mũi Vĩnh mà không trả lời.

- Thế nào, có phải không?

Vân lại dí mạnh:

- Làm cho người ta nhớ gần chết mà còn hỏi mãi.

Buổi chiều hôm ấy, khi cơm nước xong, Vĩnh liền bảo thằng Nam, thằng Định ra ngoài. Rồi nhìn Vân. Vân hiểu ý đứng dậy theo các em.

Vĩnh đem hết gia sự nói với ông bà Nam Phát rồi kết luận:

- Con vốn biết lòng ông bà thương con, mà cô Vân rất yêu con, nhưng con tự xét thấy con không thể ăn nhờ ai được, dù là người thương yêu mình. Đi làm thì con không thể đi làm nữa. Con quyết chí sang Tây độ vài năm học thêm để cố gây lấy một sự nghiệp. Hôm con đi tàu bể, con có làm quen với một người bồi tàu. Người ấy có hứa với con sẽ tìm cách đưa con sang đến nơi mà không mất tiền. Con vào đây là để cho ông bà hiểu rằng lòng con không dời đổi. Biết đâu con đi như thế chẳng giỏi, chẳng khôn thêm ra một chút cho xứng đáng với em Vân con hơn.

Ông bà Nam Phát rầu nét mặt bảo Vĩnh:

- Chí làm trai phải bay nhảy, tôi không dám ngăn cả, nhưng tôi chỉ sợ cháu nó không sống nổi trong khi thày xa nó thôi. Thày có biết rằng nó thương thày lắm không? Ba tháng trời thày ra Bắc, nó như điên, như cuồng. Đến hạn thày chưa vào, cháu đâm ốm, ấy mới hôm qua nó còn sốt liên miên. Thày vào thì nó liền khỏi hết, tôi chỉ lo cháu không chịu nổi sự xa cách. Chứ thày và cháu còn trẻ cả, chờ vài năm ngại gì.

Bà Nam Phát thì một mực không nghe:

- Không thể được đâu! Ấy mới có mấy tháng mà nó đã điên dại lên như thế, huống hồ mấy năm. Nhà chúng tôi cũng khá, của chúng tôi cũng như của thày, thày hà tất phải đi như thế. Cứ ở đây rồi xem có cách gì ta buôn bán. Sự buôn bán mà mở mang cũng là một việc ích lợi chứ sao. Thày đi thì cháu chết mất! Cháu thương thày lắm, thày cũng nên thương cháu một chút.

- Ấy cũng vì con quá thương cô Vân nên con mới tính thế. Con muốn cho em sau này không phải hổ thẹn vì sự kén chọn của mình. Đã đành con ở đây với ông bà, lại được em con săn sóc thì là sung sướng lắm rồi. Nhưng trong cái sung sướng ấy, con cảm thấy một sự hèn hạ tầm thường, con không thể chịu được. Làm trai mà không nuôi nổi vợ, phải nhờ người khác thật là một cái khổ và một cái nhục. Sau này, sinh con cái ra, lấy tiền đâu cho chúng ăn học, phải ngửa tay xin người thì con chịu sao được. Gia dĩ cái phần gia tài này cũng có phần của cậu Nam, cậu Định trong đó, con không thể ăn cướp cái phần ấy được. Con bây giờ còn mạnh khỏe, trẻ trung mà không cố trau dồi học vấn để cho mai một một đời thì uổng lắm. Con vẫn biết lòng em yêu con lắm, con biết con đi thì mấy tháng đầu em con cũng khổ lắm, nhưng phải ráng chịu, trăm sự nhờ ông bà khuyên giải cho con. Con không đi được thì con ân hận suốt đời. Ông bà thương con mà thấy con phải mang mối ân hận ấy chắc cũng thấy một sự khổ tâm cho cả đôi bên. Chí con đã quyết...

Bà Nam Phát khóc hu hu:

- Thày quyết thế là thày quyết để cho con Vân chết!

Ông Nam Phát vội lại bịt mồm:

- Thôi, bà làm gì mà tru tréo lên, nó vào bây giờ thì lại lôi thôi chuyện. Thày ấy nói rất có lý, con trai tôi, tôi cũng muốn nó như thế. Muốn cho người ta hèn, mà người ta có chí, ai người ta chịu. Ta không nể vì con gái mà để cho người ta lỡ sự nghiệp một đời.

Trong câu cảm khái ấy, có bao hàm một ý nghĩa đau đớn nó kích động lòng Vĩnh, nhưng Vĩnh cũng nghiến răng không để lộ ra vẻ đau buồn.

Ông Nam Phát quay lại bảo Vĩnh:

- Có phải thày có chí sang Tây học thì tôi có thể giúp, hà tất phải lẩn trốn như thế. Đã phải làm để nuôi thân thì còn học được gì.

- Thưa ông như thế học được nhiều lắm chứ? Học làm người. Điều gì chứ điều đó thì chết con cũng không vâng lời được. Con không phải dám chê đồng tiền của ông đâu, nhưng quả tình con không thể nhận được.

Bà Nam Phát cũng ngăn không được, ông Nam Phát ép cũng không được, hai người chỉ nhìn nhau thở dài.

Vĩnh lại nói:

- Ông bà đừng nói cho em con hay, để con lo liệu nói dần cho em con hiểu, rồi em con sẽ bằng lòng cho con đi. Ông bà nói ngay bây giờ cho em con biết thì em con khóc lóc, buồn rầu mà cũng chẳng ích gì, vì dù sao thì lòng con cũng không dời đổi.

Khi Vĩnh bước ra thì đã thấy Vân đứng chờ ở đấy. Thấy mặt Vĩnh tái mét, Vân vội vàng hỏi:

- Anh nói chuyện gì với ba má mà trông mặt thất sắc đi thế?

Vĩnh đáp trống lảng:

- Không! Có chuyện gì đâu! Anh xin thôi không làm nữa chớ đâu có chuyện gì.

- Không phải, thôi không đi làm việc gì mà anh phải thiểu não như thế?

Rồi nàng hấp tấp chạy vào buồng ăn. Thấy cha mẹ đang ngồi ngẩn người ra mà mặt mẹ đầm đìa những nước mắt, Vân hiểu ngay đã có một việc chẳng lành xảy đến cho đời mình, vội lại nắm tay mẹ mếu máo hỏi:

- Việc gì thế hở má?

Bà Nam Phát thấy con gái thương quá, không giữ nổi lời dặn của Vĩnh bèn kể hết cho con gái nghe. Vân nghe xong bỗng rú lên rồi ngã vật xuống.

Ông bà Nam Phát khóc ầm nhà. Vĩnh chạy xuống thấy thế sợ run cả người. Chàng quì xuống lay gọi mãi không tỉnh. Mười lăm phút sau y sĩ đến tiêm thuốc cứu chữa mãi mới hồi tỉnh.

Vân trông thấy Vĩnh chỉ khóc. Vĩnh cũng chẳng biết nói làm sao, chỉ đứng ngẩn ra nhìn.

Khi ông Nam Phát và Vĩnh tiễn y sĩ đến cửa, y sĩ liền bảo hai người:

- Cô ấy tạng yếu, lại phần vì mới ốm chưa khỏi, phần bị xúc cảm mạnh, nên mới sinh ra thế. Nếu còn để cho buồn thì sẽ mắc chứng đau tim, không tài nào chữa khỏi đâu.

Vĩnh nghe đến đấy hoảng hồn, chẳng kịp nghe y sĩ nói nữa, vội chạy vào giường Vân:

- Anh thề không đi đâu nữa. Anh sẽ ở đây suốt đời với em.

Vân kéo tay Vĩnh để lên trán:

- Anh lấy danh dự mà thề với em như thế chứ?

Vĩnh sốt sắng:

- Anh lấy mọi cái trọng hơn danh dự, cái sức khỏe của em mà thề rằng anh không đi đâu nữa. Em đã tin anh chưa?

Trên khuôn mặt trắng bệch như sáp của ngươi ốm bỗng phát ra nụ cười.

VII

Nhiều khi ta trông thấy một người có những hành vi trái ngược.

Cái hành vi ngày hôm nay thì là cái hành vi của một người có lượng khoan hồng mà cái hành vi hôm sau lại tối tàn ác. Nhiều khi những hành vi ấy cứ liên tiếp nhau trong một ngày không biết bao nhiêu lần. Người ấy vừa là người bồng bột dễ dàng đấy mà chốc nữa đã biến ra một người tính toán suy bì từng li từng tí đấy. Có những lúc người ấy cân nhắc từng đồng xu mà lát nữa tiêu hàng chục, hàng trăm chẳng cần cân nhắc một tí nào.

Vừa là một người khắc khổ nghiêm trang đấy lại biến ngay ra một người cớt nhả ba lơn đấy. Vừa hoài nghi tất cả việc đời mà buồn rầu ủ rũ mà rồi tin đời, yêu đời, vui đời ngay đấy. Những trạng thái ấy nhà tâm lý giải phẫu cho là do lượng ngã trong một người, ta như thấy hai người, và hai người ấy lúc nào cũng phản đối nhau. Hai cái động lực nó gây ra những hành vi của đời người ấy là bởi khối óc và trái tim không bao giờ đồng ý.

Vĩnh là người biết nhìn sự thực hiện ra trước mắt, lại biết lấy thông minh của khối óc xét đoán và cân nhắc.

Nhưng chàng cũng lại là người có trái tim, giàu sinh lực, giàu tình cảm.

Khối óc luôn luôn nhủ chàng phải lạnh lùng nhìn sự thực để phân tích, để cố tìm lấy một con đường đi lợi nhất cho đời mình. Nhưng trái tim một phút đã bị khiêu động thì năng lực mãnh liệt của nó ầm ầm kéo nhau đến, làm át hết những sự đắn đo của khối óc thông minh đi.

Quyết chí dứt áo ra đi mà chẳng bồi hồi về sự Vân nhớ mình, ấy là chàng nghe theo sự xét đoán của khối óc, nó nhủ mình phải đúng đắn thì mới có thể lập nên sự nghiệp. Đời một kẻ tài trai mà không có một sự nghiệp gì thì chỉ là một cái đời hèn không đáng sống. Lúc ấy, chàng có một nghị lực không bịn rịn về những sự khóc than thường tình của nhi nữ.

Nhưng khi thấy Vân ngất đi, thì trái tim lại phát ra những tiếng gọi sốt sắng yêu đương, mắng chàng là tàn nhẫn, đi bỏ một mối yêu nồng nàn ở trước mặt để theo đuổi một sự nghiệp viển vông ở đâu đâu. Lúc ấy chàng linh cảm thấy ở đời chỉ có một lạc thú: yêu và được yêu. Chàng chỉ có một điều nghĩ: phải hy sinh hết để đền bồi cho người đã yêu mình. Lời thề chàng thốt ra là lời thề đã phát ra tự đáy lòng.

Cái khổ của đời chàng là vì bởi có một khối óc nó "mạnh" quá và một trái tim nó "mềm" quá.

Xét thấy mình không thể giày xéo lên một cái tử thi, giày xéo lên một tình yêu, mà đi du học, chàng cam đoan luôn luôn ở bên cạnh Vân, và làm theo hết các ý muốn của Vân. Nhưng nghĩ đời như thế thì tuy là sung sướng, tuy là hạnh phúc, nhưng là một thứ hạnh phúc tầm thường mà ta có thể gọi là đê hèn.

Chàng không thể ngồi yên cho vợ nuôi, cha mẹ vợ nuôi. Rồi khi sanh con đẻ cái, nhất nhất cái gì cũng phải ngửa tay chờ người. Người vợ nhờ mình che chở, mình không cung phụng nổi. Đứa con mình đẻ ra, mình không nuôi nổi. Chàng thấy nổi lên một cái nhục ở chỗ làm cha, làm chồng không danh dự. Chàng thấy cái đời không sự nghiệp, không phải cái đời của một tài trai. Nhưng kinh nghiệm mà chàng đã học được ở trường đời đều nhủ chàng: "Rồi đây mày sẽ có một đàn con với một người vợ ràng buộc thì mày có muốn vẫy vùng cũng không vẫy vùng được nữa". Không có một cái nghề để nuôi vợ, nuôi con, sự khuất nhục sẽ chờ mày ở đầu đường. Lúc cái tình còn mới mẻ, còn nồng nàn thì cha mẹ vợ đối với mày gì mà không quí hóa, nhưng bát nước nóng lâu cũng nguội, những sự xích mích sao chẳng xảy ra. Mày đã không thể tự lập thì phải nuốt nhục.

Nghĩ đến đấy, Vĩnh thấy bào hao cả người. Chàng ghê sợ tưởng chừng như những sự nhục nhã đang đến vây bọc mình. Vì thế ông bà Nam Phát đã mấy lần ngỏ ý cho Vĩnh cùng Vân thành hôn mà Vĩnh đều từ chối xin hẹn một vài năm. Ông bà Nam Phát thương Vĩnh, tin Vĩnh, không cần tới sự cha mẹ Vĩnh bằng lòng hay không. Miễn hai trẻ yêu nhau là được rồi. Ông bà Nam Phát tin rằng Vĩnh có đủ tài lực đùm bọc, che chở Vân.

Vân tuy đã khỏi, nhưng thấy Vĩnh cứ thoái thác chưa muốn kết hôn với mình thì mặt buồn rầu rầu. Vĩnh hết sức dỗ dành, đem mọi lẽ ra giãi bày thì Vân cũng chỉ vui được một lúc. Ông bà Nam Phát thấy con băn khoăn buồn tẻ thì cũng bị buồn lây.

Vĩnh thấy Vân mặt ủ mày chau thì cũng không chịu được. Một hôm Vĩnh đi chơi về, vào đến buồng thấy Vân ngồi đấy mà tâm thần để đâu, đến không hay mình lên thang gác. Chàng đứng ngắm Vân một lát lâu nhận thấy vẻ đau buồn hiện trên khuôn mặt nõn nà mà héo cả ruột. Chàng thương cảm quá, liền tiến lại nắm tay Vân để vào lòng mà hỏi:

- Em làm sao mà buồn đấy?

Vân nhìn chàng không trả lời. Vĩnh tán loạn tâm thần không biết nói gì nữa. Hai người ngồi yên một lát lâu, bỗng Vĩnh đứng dậy đi đi lại lại trong phòng.

Rồi Vĩnh đến trước mặt Vân mà bảo:

- Những lời anh sắp nói đây với em là những lời nghiêm trọng, em phải để hết tâm trí mà nghe, em thử nhìn vào tấm lòng em yêu anh, xem có thể vì tình yêu mà chịu đói rét được với anh không?

Vân chẳng lưỡng lự:

- Gần anh, được anh yêu, em chẳng sợ gì đói rét.

- Em có cái can đảm bỏ cuộc đời an nhàn sung sướng này mà chịu cực khổ với anh không?

- Cạnh anh, em chẳng còn biết gì là cực khổ.

- Em có thể theo anh đến chỗ vất vả để giúp anh gây dựng tương lai không?

- Với anh, em có thể bước trên chông gai mà chẳng biết gì là vất vả.

- Trong khi chúng ta cùng nhau chiến đấu với sự sống, chẳng may chúng ta có phải nghèo túng lam lũ, em có ân hận gì không?

- Em chẳng ân hận gì, chỉ ân hận không được chia sự vất vả với anh. Với anh, buồn lo đều không có nghĩa.

Vĩnh ôm chầm lấy Vân nói to:

- Thế thì chí anh đã quyết. Chúng ta lấy nhau rồi đi làm đồn điền.

Vân nhìn Vĩnh ngơ ngác. Vĩnh nói tiếp:

- Hôm nọ, người chủ buôn lúa Yam Wa trước kia vẫn qua lại nhà dây thép có quen biết anh, gặp anh, hỏi anh làm việc gì. Anh trả lời anh chưa có việc làm thì y bảo mới xin được phép khẩn 500 mẫu tây đất. Nhưng vì vợ chết, y bận việc nhà lắm, không làm được nữa. Y ngỏ ý nếu anh muốn khẩn, y sẽ nhường cho. Đất trên xứ Love'a tốt, dễ phá lắm mà lại toàn là đồng tranh, không có cây cối. Chỉ cày cấy ba năm là thành thục điền. Hôm ấy, chí anh chưa quyết nhưng nếu em cũng chịu khó theo anh giúp anh thì chúng ta cùng lên.

- Anh trông người yếu lắm, sợ làm đồn điền chưa được. Mà anh có quen làm đồn điền bao giờ?

- Anh không yếu, vì không hoạt động nên người trệ ra thế. Em bảo quen với không quen. Bắt tay vào việc rồi quen tất. Một khi con người ta đã có cái chí quyết làm, thì việc khó khăn đến đâu cũng làm được.

- Nhưng anh chân tay học trò thì chịu vất vả làm sao được?

- Em đừng ngại, một khi lòng anh đã quyết làm thì chân tay học trò sẽ biến thành chân tay hộ pháp. Việc đời làm được hay không, không phải ở chân tay. Mà do cái sức mạnh ở trong lòng mình. Anh có bảo y anh không có vốn, thì y ngỏ ý cho anh vay ít nhiều, nếu anh bằng lòng lên. Y nói nếu có tiền thì khẩn cả, không thì khẩn lần. Ngoài sự khai khẩn, ta còn có sự buôn bán. Y nói đổi lúa và cho vay lúa non, lãi lắm. Ta mở một cửa hàng nhỏ để buôn bán lấy tiền chi tiêu thường ngày, còn cái đồn điền là chuyện kiếm lợi về sau. Xứ Love'a lại giàu, nhiều lúa. Bây giờ, anh chưa biết thế nào, nhưng nếu em bằng lòng theo anh lên đấy, anh sẽ lên thăm dò. Yam Wa là người đứng đắn, anh xét lời nói có thể tin được.

- Nhưng anh chưa biết tiếng Cao-mên thì buôn bán với người Cao-mên làm sao được?

- Em đừng lo, Lòng anh đã muốn thì anh học tiếng Cao-mên mấy chốc, chỉ sợ em không có can đảm chịu sự khổ cực với anh thôi. Em nhất quyết theo anh chứ?

Vân đứng dậy ngả đầu vào ngực Vĩnh mà bảo:

- Em theo anh, đi đâu em cũng theo, anh quên rằng em đã đem giao phó tính mạng em cho anh từ bao giờ rồi ư?

Vĩnh lấy tay vuốt má Vân.

- Thế để anh lên Love'a xem xét ít ngày rồi về anh sẽ liệu. Rồi ta sẽ nói với ba má làm lễ cưới. Không phải anh không muốn gần em ngay đâu. Không phải rằng anh không biết cái sướng, khi chúng ta thành vợ chồng đâu. Không phải rằng anh không mong mỏi ao ước cái ngày mà em đem cả linh hồn và xác thịt cống hiến cho anh đâu. Nhưng anh nghĩ chưa có một cái nghề nuôi thân, đủ cung cấp sự ấm no cho em thì chưa có thể gần em được. Ham mê thú nhỏ nhen trước mắt để di lụy về tương lai là người ngu. Cúi lưng nhờ vả người là kẻ hèn. Anh yêu em, anh chết được, nhưng yêu em mà phải hèn thì không được. Em tính mà coi: được một thằng hèn nó yêu thì cái tình yêu ấy quí giá gì! Lấy một thằng chồng không có danh dự thì vinh hạnh gì!

- Em hiểu lòng anh lắm.

- Gia dĩ cái bổn phận làm chồng của anh là phải vì em mà nghĩ đến tương lai. Anh muốn ràng tấm áo em mặc tự tay anh kiếm ra. Bát cơm em ăn tự mồ hôi anh làm ra. Các đứa con yêu quí của chúng ta sau này tự anh cống hiến nhu cầu cho nó. Vẫn hay rằng, bây giờ ba má thương chúng ta thì nuôi nấng chúng ta hay con chúng ta, nhưng chúng ta còn có danh dự của chúng ta, còn có cái danh dự của gia đình, còn có danh dự của con chúng ta. Đã đem thân ăn nhờ thì còn gì là danh dự! Anh không thể để cho em và con chúng ta chịu nhục. Bổn phận của anh là gây cho em một cái tổ ấm áp. Nhưng một khi trong cái tổ ấm áp ấy mà không có ông thần danh dự ngồi vào thì còn ấm áp cái gì? Anh sở dĩ thoái thác việc hôn nhân từ bấy cho đến nay, không phải là anh không yêu thương em đâu. Nhưng là anh muốn rằng anh có thể nhìn người mà không phải thẹn với mình, nhìn em mà anh có thể tự bảo rằng anh đã xứng đáng với lòng em yêu anh. Cái cánh tay của người chồng là phải dang ra để che chở cho gia đình. Nay có cánh tay phải đi khuất phục, nhờ vả thì cái gia đình ấy còn gì là vinh quang. Nếu em thấy anh thoái thác sự hôn nhân mà em tưởng rằng anh không yêu em là em lầm. Anh yêu em, anh yêu em quá, anh yêu em lắm, nhưng anh muốn yêu em bằng một trái tim trong sạch với một danh dự hoàn toàn, em đã hiểu chưa?

- Em đã hiểu rồi. Anh là một người chồng đáng yêu, đáng quí, đáng kính, đáng phục...

- Mà em là một người vợ đáng tôn thờ nhất của anh.

Vĩnh đi Love'a xem xét một tháng rồi về bảo Vân:

- Chúng ta có thể tin ở tương lai. Mà em có thể tin ở sự cố công gắng sức của anh. Với tấm lòng em yêu anh, với tấm lòng anh yêu em, thế nào anh cũng phải thành công. Em có thể nói với má sự quyết định của anh, rồi anh sẽ nói với ba sau.

Trưa hôm ấy, khi Vĩnh đi qua sân thấy Vân ngồi trên cái ghế đẩu, hai chân buông thõng vào thau nước cho con ở kỳ cọ, còn u già thì đứng đằng sau chải đầu, liền dừng lại mỉm cười bảo:

- Lên Love'a thì không có ai hầu hạ như thế này nữa. Anh rất lo em sung sướng đã quen, không chịu cực như anh được.

Vĩnh nói xong thở dài. Vân giật lấy cái lược ở tay u già và co chân không cho con ở kỳ cọ nữa. Nàng bảo hai người đi, rồi nói với Vĩnh:

- Từ nay nhất nhất việc gì em cũng xin làm lấy.

- Anh thấy em xinh đẹp thế kia, tay chân nõn nà thế kia mà sắp phải vất vả, lòng anh nao nao thế nào ấy. Anh chỉ sợ em không chịu quen cực khổ thì làm thế nào?

Vân quả quyết:

- Anh đừng lo. Với một mối tình ở trong lòng, em chẳng sợ gì cả. Có cùng nhau gian lao mới cùng nhau hưởng chứ. Anh cứ yên tâm, rồi em sẽ xứng đáng với anh.

Ông bà Nam Phát khi biết được Vĩnh đã bằng lòng xin cho kết hôn mừng khấp khởi. Nhưng khi nghe nói đến sự Vân cũng lên ở đồn điền để khai khẩn, thì có vẻ lo ngại, nhất là bà Nam Phát. Vân sốt sắng bảo:

- Ba má phải cho con theo anh con lên trên ấy mà làm lụng với anh con để tập dần làm vợ rồi làm mẹ chứ. Chả lẽ mọi cái anh con tập hết mà con chẳng tập một cái gì à?

- Đã đành thế, vợ phải theo làm lụng giúp đỡ chồng, nhưng con còn nhỏ lắm, mới có mười tám tuổi.

- Mười tám tuổi thật, nhưng con cũng đã là một người vợ rồi.

- Thì cứ để cho anh mày lên đấy lập thành cơ ngũ rồi sau hẵng lên có được không? Bây giờ con cứ ở đây với ba má, anh con khi đi khi về, chứ ở trên ấy xa xôi lắm, thày thuốc không, nhà thương không, nhất nhất cái gì cũng không cả. Lại giáp với Xiêm, trộm cướp nhiều, má ngại lắm.

- Thế má định để cho anh con làm cỗ sẵn rồi chỉ chờ về rước con lên ăn thôi à? Thế chẳng hóa ra con hèn lắm sao! Bảo cái gì cũng thiếu thốn và trộm cướp ư? Sao anh con ở được? Anh con ở được thì con ở được! Mà đã có anh con thì còn sợ gì! Thiếu anh con là thiếu cả. Không, nhất quyết con phải theo anh con! Chồng một nơi vợ một ngả thế nào được? Thứ nhất cứ nghĩ rằng trong những lúc anh con gian lao mà con lại ở nhà sung sướng một mình thì con không chịu được!

- Nhưng anh mày không bằng lòng thì sao?

- Sao anh con lại không bằng lòng, có phải thế không anh?

Vĩnh trầm ngâm một lát:

- Má nói có lẽ phải, hay cưới xong em cứ ở nhà để một mình anh lên sắp đặt trước đã.

Vân nổi giận:

- Nếu thế thì anh khinh em lắm. Anh tưởng em lấy chồng chỉ cốt an hưởng mà không muốn chung lo sao? Anh thường nói đến bổn phận của người đàn ông. Thế dễ đàn bà chúng em không có bổn phận hẳn? Thế dễ chỉ có đàn ông mới có bổn phận làm người đàn ông còn đàn bà không có bổn phận làm người đàn bà hẳn? Hay anh bảo cái bổn phận của em chỉ là ăn ngày hai bữa rồi ở đây rong chơi cả ngày. Nếu anh cho là đàn bà như thế thì thân em còn cái giá trị gì trước con mắt anh? Sao anh trọng anh thế, mà lại khinh em thế?

Vĩnh vội vàng xin lỗi:

- Anh có dám khinh em đâu. Nhưng lòng má muốn thế nên anh phải chiều theo.

- Lòng má muốn cho em được sung sướng, nhưng sung sướng quá thì làm sao em thành người hữu dụng được? Anh thương em thì phải bênh vực em mà chống chọi với cái lòng thương sai lầm ấy... Má thương con mà má không muốn cho con có được một chút vinh hạnh dự phần vào công cuộc gây dựng cơ đồ của anh con về sau này ư? Con nhất quyết phải theo anh con lên.

Vân vừa nói vừa dằn từng tiếng. Trên vẻ mặt ngây thơ ấy, hiện lên một vẻ cương quyết khiến Vĩnh phải mến phục.

Ông Nam Phát thấy con gái quả quyết như thế rất lấy làm đắc chí, tự nhủ: "Nó thật giống ta". Tuy ngoài miệng thì cũng nể vợ cản trở một đôi câu, nhưng trong lòng phải chịu rằng Vân có lẽ phải, ông liền dàn hòa:

- Thôi, cứ để khi cưới xong rồi sẽ liệu. Bây giờ, ba thu xếp thế này thì ổn thỏa cả. Cái cần là vốn để khai khẩn, mà thày Ba lại không bằng lòng vay của ba thì âu là ba bỏ tiền ra chung phần với thày ấy, một đằng có của, một đằng có công, chẳng ai phải ơn ai.

- Vốn thì ông bà không ngại. Hôm con lên Love'a, ông Yam Wa đã hứa bảo lĩnh nhà băng cho con vay ba nghìn rồi. Con cứ mua lại một cái máy cày khai lần. Một khi đã khai được ít nhiều thì có thể vay thêm. Chứ bây giờ thì hiện chưa cần đến. Con còn bỡ ngỡ, làm to lỡ không thành tựu thì tốn hại nhiều lắm. Cứ để con lên làm một vài năm, nếu có thể nào, con sẽ về nhờ ông bà.

- Thày khách tính lắm, ba không còn biết nói thế nào.

- Không phải con khách tính. Trong thì tình cha con, nhưng ngoài là công việc. Công việc chưa biết làm sao mà lấy tiền của ba, sau này lỗ vốn, con ân hận lắm. Cậu Nam, cậu Định sau này có thể trách con mà chính con cũng không an tâm. Có ba nghìn đồng là quá đủ. Ba hẵng cứ để con làm một năm. Nếu xem chắc chắn có thể làm được, con sẽ bảo ba. Vốn liếng của nhà con thì con để cho nhà con mở một cửa hàng để sau này có cháu thì cho cháu, con thì tận lực làm cái đồn điền. Con không muốn có những sự lôi thôi vì đồng tiền. Vẫn hay rằng lúc thuận gió xuôi buồm thì chẳng sao, nhưng chắc đâu là thuận gió xuôi buồm mãi. Bây giờ thì ba má giận con, nhưng ba má cứ nghĩ kỹ một chút thì ba má sẽ cho con là phải không giận nữa. Ông Yam Wa bảo lĩnh cho con ba nghìn, con vẫn cho là cái ân. Nhưng xét ra cái ân ấy con còn có thể trả được vì ông chẳng qua cũng tính toán về tiền tài mà thôi. Con vay tiền thì con mua máy cày, mua trâu bò, làm nhà cửa. Nếu phát tài thì con trả cả gốc lẫn lãi, mà nếu con không làm nên ăn, thì máy cày đấy, trâu bò đấy, nhà cửa đấy ruộng đang khai dở đấy, ông ta lấy lại rồi ông ta khẩn, ông ta trả nhà băng. Cái con nên ơn ông là ở chỗ ông xét con có chí làm việc mà ông nhường cho. Đồng tiền của ông ấy với đồng tiền của ba bỏ ra, hai đàng khác nhau. Ba vì lòng thương con, thương em con mà chẳng nghĩ gì mất còn, chứ đằng này ông Yam Wa ông ấy tính không đi đâu mà mất được. Con đã chịu ơn ba má nhiều lắm rồi. Bây giờ chịu nữa thì con thấy nó nặng nề lắm. Cứ một cái lòng ba má thương con ấy, bao nhiêu tiền cũng không thể đền bù.

Rồi Vĩnh nắm tay Vân:

- Ba má cho con một người con gái quí yêu thế này cũng là... bắt con phải hàm ơn nhiều lắm rồi. Cứ một cái tấm lòng tin rằng con có thể đem lại hạnh phúc cho em con cũng đã khiến cho con băn khoăn.

Rồi nhìn vào mắt Vân:

- Có phải cái cách trả ơn ba má màu nhiệm nhất là làm thế nào cho mình thật là hoàn toàn sung sướng không, hở mình?

VIII

Một con sông nhỏ, nước trong veo, lững lờ chảy như uể oải, như còn đắm đuối nhìn rặng xoài xanh um đang nghiêng mình soi bóng trong gương nước.

Lác đác trên những đỉnh ngọn cây, những giang sếu, hạc vươn cổ nhìn trời, nhìn nước.

Một đàn cò trắng ở đâu bay về sà xuống mé sông.

Trên những cành cây duối rủ xuống mặt sông, năm ba con chim bói cá lông đỏ thắm, xanh biếc đang ngất nghểu lim dim như những tín đồ nhập định.

Sát ngay vệ sông, một con đường đất đỏ vàng.

Bắt đầu từ cổng chùa, mười lăm nóc nhà ngói, tường đóng ván, xếp hàng bên đường. Những nhà ấy to nhỏ tuy có khác, nhưng đều một kiến trúc giống nhau, ngói cong trét xi măng, cửa mở ra đường để cho ta nhìn thấy những đồ tạp hóa và những cái đầu trọc.

Một vài thím xẩm, đầu kết bím, chạy đi chạy lại lăng xăng. Ta ngỡ là lạc sang một xóm nhỏ ở bên Tàu, nếu không có những chú Cao-mên cao lêu đêu, đen trùi trũi vừa đi vừa hát nghêu ngao trước các cửa tiệm.

Các chú ấy vào các tiệm khách tìm rượu uống.

Ngoài những tiếng hát nghêu ngao của mấy chú say rượu ấy, ta chẳng còn nghe thấy tiếng động gì hết. Phủ Love'a nằm im lìm như say cái nắng tháng mười.

Ngoài đường chẳng có cái gì là hoạt động, tuy đó là một phố của xứ Love'a. Vài đứa bé con khách, đầu nhẵn thín, chạy từ cửa tiệm nọ sang cửa tiệm kia.

Năm ba cô gái Cao-mên áo đỏ, áo xanh, sampo (một thứ váy) thắt đuôi, đội những cái thùng từ trong các cửa tiệm đi ra.

Chẳng có bóng dáng một đứa trẻ Cao-mên. Chẳng có một cái nhà sàn.

Thì đã bảo đó là một phố khách. Nhưng sao đã có khách ở mà trông hiu quạnh vắng vẻ thế? Sao người khách đã đến tụ họp ở đấy mà không có sự buôn bán tấp nập?

Hẵng chờ xem lúc mặt trời sắp lặn.

Tiếng xe bò kẽo kẹt inh trời. Xe bò hàng đoàn ở hai đầu đường kéo về như nêm cối, rồi chui vào các cổng ở ngay bên cạnh các cửa tiệm.

Người ta đánh bò hàng đàn xuống sông uống nước. Các ông con trời "tỉu lớ" ngậu xị.

Phố Love'a bỗng dưng biến đổi. Buổi trưa lặng lẽ bao nhiêu, thì bây giờ ầm ĩ bấy nhiêu.

Nếu ta lại đi theo các xe bò xem ngừng ở đâu thì ta phải giật mình. Ngừng trước những cái vựa thóc dài hằng ba bốn mươi thước.

Cái nào cái ấy to gấp mấy mươi những cửa tiệm của họ. Thóc, những thóc, toàn thóc. Thóc đỏ ối, thóc vàng xòe, thóc đen sẫm. Bao nhiêu xe bò trọng tải mỗi xe hàng mươi tạ đều đầy ăm ắp những thóc.

Thóc ở đâu mà tải về đây lắm thế?

Cả xứ Love'a hàng mấy vạn người Cao-mên cày ruộng, đều đem thóc đến cả đây đong cho các-chú(1) Thóc của mấy chục vạn mẫu ruộng, của cả phủ này đổ về đây, chứa vào những vựa thóc của mười mấy tiệm khách.

Nếu ta xét kỹ cách thức người khách làm sao lấy được hết lúa của người Cao-mên thì ta phải giật mình cho xứ Love'a và cả xứ Cao-mên.

Người Cao-mên nào nghèo nhất cũng cày hơn mười mẫu đất mà trong nhà chỉ có vài chục nồi thóc! Các-chú chẳng cày cấy gì mà tiệm nào cũng có 5,6 vạn nồi.

Ấy là mới kể mười cửa tiệm ở gần phủ Love'a, còn rải rác ở các làng không biết bao nhiêu tiệm. Tiệm nào nghèo nhất cũng hàng vài nghìn nồi trở lên. Thì ra người Cao-mên còm cọm làm quanh năm đem thóc đến cống hiến cho các-chú.

Bất cứ ở xó xỉnh nào trong xứ Cao-mên, chìa khóa kinh tế đều về tay các-chú.

Những người Cao-mên làm ruộng: Bố chết ư? Đến đặt thóc non cho các-chú để lấy tiền tống táng! Lấy vợ ư? Đặt thóc non cho các-chú! Có kiện cáo ư? Đặt thóc non cho các-chú! Thiếu thóc ăn ư? Đặt thóc non cho các-chú! Muốn vải vóc, xà bông, dầu hôi nhất nhất cái gì cũng đổi bằng một lối: Đặt thóc non!

Ta thử làm một con toán nhỏ:

Một cái sà rông mua sáu hào, các-chú đánh giá bán là một đồng, anh không có một đồng ư? Anh đổi lúa non! Một thăng lúa ngày mùa bán tám hào thì đặt lúa non chỉ có bốn hào. Một cái sà rông phải đổi hai thăng. Cái sà rông sáu hào thành ra đồng sáu. Nhưng người khách đã cho thế là đủ đâu. Lúc bán thóc thì họ dùng cái thăng nhỏ nghĩa là bằng hai thùng sắt tây. Nhưng khi mua thì họ dùng cái thăng gỗ lớn bằng hai rưỡi cái thùng sắt tây. Cái sà rông sáu hào mà người Cao-mên phải trả đến hai đồng! Khắp thôn quê xứ Cao-mên gần gần như thế cả.

Một gia đình Cao-mên cày mười mẫu ruộng, trung bình được ba trăm giạ (ở Cao-mên gọi là thăng) thì nợ các-chú năm sáu trăm. Để một ít thóc về làm giống và vài chục giạ về ăn, còn trả các-chú ráo, ấy là các-chú còn thương hại cho đem về ăn, chứ lấy hết cũng phải chịu.

Số thóc nợ lại đến sang năm một lãi thành hai. Ăn tiêu lại nhờ vào lưng các-chú cho đặt thóc non, thành ra đời đời kiếp kiếp bao giờ cũng vẫn nợ.

Ngoài các cửa tiệm chính thức đặt thóc non, đến mùa lúa lại còn những chú đánh xe bò, đem hàng vải cùng thực phẩm và những thứ cần dùng khác đi đổi thóc. Một vài thước vải, mấy miếng đường thẻ, vài ba con khô, một hai chén muối là được vài giạ lúa rồi.

Buổi sáng, các-chú đánh xe bò ra đồng lấy thóc nợ đến chiều mới về. Họ chỉ vất vả từ tháng mười cho tới tháng giêng là mùa gặt của dân cày, mà là mùa đòi nợ của các-chú, còn các tháng khác chỉ toàn là đánh mã chược. Ấy thế mà phong lưu. Battambang là chỗ chứa thóc của xứ Cao-mên thì Love'a là chỗ chứa thóc của xứ Battambang.

Xứ Love'a đồng điền bát ngát, lại còn hàng mấy mươi vạn mẫu đồng tranh chưa khai khẩn. Làm ruộng ở đấy dễ dàng lạ thường. Cày vỡ, bừa rồi gieo mạ, chứ không thể cấy xuể. Mà quanh năm chẳng phải tát một gầu nước nào. Đến mùa, nước sông dâng lên ăm ắp tràn vào các ruộng.

Suốt phố Love'a toàn khách, cái gì cũng khách.

Khách bán thịt, khách bán hủ tiếu, cà phê, khách bán chạp phô, nhất nhất một đồng xu của người Cao-mên đều chạy vào túi người khách. Khách lên đây chiếm cứ không biết đã bao nhiêu năm.

Nhưng năm 1927, ta thấy lọt một gia đình người Việt Nam.

Trước cái nhà nhỏ ở đầu phố khách cứ khoảng độ năm giờ, ta thấy một thiếu nữ mặt mũi xinh tươi trạc mười tám, mặc một bộ quần áo bà ba lụa trắng thập thò ở trước cửa như có ý đợi chờ ai.

Vụt thấy bóng ngựa phi nước đại ở đầu đường là trên miệng hoa lại nở một nụ cười.

Một thanh niên cao lớn, mặc lối đồng tử quân, vai đeo súng, mặt mũi đầy bụi nhảy xuống nắm tay thiếu nữ dắt vào nhà.

Mặt, cánh tay, chỗ chân người thanh niên rám nắng đen bóng, tương phản hẳn với nước da trắng mịn của người thiếu nữ. Thiếu nữ trông nhu mì bao nhiêu thì thanh niên trông gân guốc bấy nhiêu.

Thân thể thanh niên xương xương rắn như sắt, trông thở ra sức mạnh. Hai đường răn bên má làm tăng vẻ cương quyết của cái cằm vuông. Giao my sâu như đánh dấu cho khuôn mặt ấy một nghị lực. Làn môi nhạo đời trễ ra. Tiếng nói choang choang, khô khan, cộc lốc, đanh đá như quất, như vụt. Lông mày lúc nào cũng long lên, nhìn ai cũng như muốn dò xét, muốn lùa thấu tim gan.

Cái roi gân bò đầu bịt đồng, lúc nào cũng ngoe nguẩy như muốn tìm người để đánh.

Không đứng đâu yên, không ngồi đâu yên, chân tay lúc nào cũng cử động, mình mẩy như ứa những sức thừa không thế thì không chịu được.

Nhìn thanh niên ta như thấy một sức mạnh tàn nhẫn hiện hình lên. Rồi ta tưởng chừng như một đời con người này không thể yêu, không thể cảm thông, không thể nói với ai một lời âu yếm dịu dàng.

Thiếu nữ dắt thanh niên đến một cửa hàng liền bá cổ hôn:

- Ấy chết, mặt anh đầy những bụi. Để anh lau mặt đã chứ.

Rồi thanh niên giơ hai tay ôm hai má thiếu nữ mà ngắm mãi:

- Thế này đủ rồi, mình người ta mồ hôi nhễ nhại thế này mà không gớm à?

Nói xong cười sằng sặc. Cái cười ấy làm cho khuôn mặt biến đổi hẳn. Bao nhiêu vẻ cương quyết, bao nhiêu nét tàn nhẫn tiêu tan hết. Chỉ còn một vẻ yêu đương đắm đuối ở hai con mắt say sưa. Và một vẻ hoan lạc ở trên làn môi hé nở để lộ ra hai hàm răng trắng như ngà.

Thiếu nữ lấy tay bóp thanh niên mà bảo:

- Từ rày không được nói như thế nữa nghe không? Ai đời vợ lại gớm chồng.

- Bẩn thì phải gớm chứ!

Rồi lắc cái đầu thiếu nữ:

- Cô em gái tôi kỳ quá. Yêu chồng chứ yêu được cái mồ hôi và bụi bặm như thế này à?

Thanh niên buông tay, cởi cái thắt lưng đạn. Bụi bay lên mà thóc thì bám đầy.

- À anh, hôm nay anh có mệt không?

- Mệt, nhưng trông thấy em thì hết mệt rồi! Mình là liều thuốc bổ của anh mà không biết à? Còn chờ gì mà không rót một chén thuốc bổ cho anh uống.

- Quỉ nà, lúc nào cũng pha trò. À, hôm nay có đổi được nhiều thóc không?

- Hơn hai trăm thăng. Nhưng sang năm ta khai khẩn đồn điền thì không còn thì giờ đi đổi nữa. Cũng tiếc, nghề đổi thóc phát tài quá. Ngủ gật một mùa cũng kiếm được hơn nghìn đồng lãi. Anh đổi phải chăng hơn tụi khách, nên họ đổi của anh nhiều lắm.

- Sang năm em sẽ đi đổi thay anh!

- Thôi tôi can. Nắng cháy má hồng, về Siêm Rệp ba má không nhận ra con gái của ba má nữa. Mà sang năm mình còn bận một việc khác cần hơn việc đổi thóc.

Thiếu nữ nghe nói, mặt hớn hở nắm tay chồng khẽ đặt vào bụng. Chồng bảo vợ:

- Ừ nhỉ! Để tôi phải đánh dạy nó ngay từ bây giờ, bằng không sau này không dạy được!

- Thôi, tôi can ông. Sau này em không bằng lòng anh đánh đâu đấy. À, mình thích con trai hay con gái.

- Con gái để cho nó giống mình.

- Không, không, em thích con trai cho nó giống cậu nó.

Vừa lúc ấy có tiếng bò kẽo kẹt ở cửa. Thanh niên vùng dậy:

- Yên, yên, xe bò nhà ta đã về. Để tôi trị cho thằng Srok này một trận, tôi bảo nó bao phen phải khâu bao cho nó tử tế mà nó lười, không chịu nghe làm cho hôm nay vãi bao nhiêu là thóc.

Thanh niên với lấy cái roi gân bò.

Thiếu nữ giằng lấy:

- Gớm, mình ác lắm.

Thanh niên không buông:

- Mình biết đâu ở đời này cũng có lúc cần phải ác. Không ác nó khinh nhờn. Mình biết đâu đến những cái lẽ mà người ta cần phải tàn nhẫn.

Thanh niên xuống vựa thóc, thiếu nữ chạy theo.

Tám cái xe bò đỗ ven vựa thóc. Thanh niên đến gần một cái xe bò, vạch một lỗ thủng cho người đánh xe nhìn rồi bảo:

- Srok, mày có biết hôm nay mày làm hại bao nhiêu thóc của tao không? Tao đi ngựa sau thấy thóc chảy từ phum Takmau cho đến Re'amse'na. Tao đã bảo mày bao phen, cái bao lót xe nào rách phải vá lại tử tế trước khi đi cơ mà!

Rồi nắm chắc roi gân bò, thanh niên quất thằng Srok túi bụi. Thiếu nữ can không được phát khóc lên. Thanh niên vẫn chẳng ngừng tay. Thiếu nữ thấy kinh người liền rú chạy vào nhà.

Một lát sau thanh niên vào. Thiếu nữ mặt còn đầm đìa nước mắt trách:

- Anh tàn nhẫn quá, không biết xót thương là gì. Đã một lần anh đánh thằng A Phủi gần chết, nay lại thằng này.

- Công việc trong nhà thì anh chịu nghe hết mệnh lệnh của mình, nhưng công việc ngoài, mình phải để mặc anh. Anh có vì giận mà đánh chúng nó đâu? Anh bình tĩnh xét thấy rằng phải đánh thì đánh. Lên cái xứ rừng rú này có phải như ở Siêm Rệp đâu. Thằng nào mạnh, thằng ấy được. Nếu mình để cho nó khinh nhờn mình được một lần thì nó khinh nhờn mãi. Bây giờ mới có chục thằng cu li mà còn bảo không được. Sau này vỡ ruộng mướn hàng trăm người thì làm thế nào? Mình phải ra uy cho chúng nó sợ. Có uy thì rồi mình làm ân cho nó, nó mới hiểu cái ân của mình, và nó mới biết cảm ơn. Chứ ai mình cũng tử tế nó cho mình đần, nó bắt nạt. Hiền với bụt, chứ không thể hiền với ma.

- Mình thì đối với ai mình cũng ác.

- Mình lầm, thế sao anh đối với mình anh lại hiền như con cừu. Mình có biết tại làm sao anh đánh thằng khách A Phủi không? Anh đi đổi lúa, nó cũng đi đổi lúa, thì việc gì đến nó mà mỗi khi thấy anh nó lườm nguýt và đi nói xấu anh. Mình có biết hôm anh gặp nó ở ruộng, tại làm sao mà anh đánh nó không? Nó cậy đông người nên lúc anh đem hàng đến đổi cho mấy người Cao-mên nó đang đổi, nó dọa anh nếu ngừng xe lại đổi tranh của nó, nó đánh. Anh chẳng sợ, cứ đem hàng ra đổi. Khi người Cao-mên thấy hàng anh tốt hơn mà lại đổi được nhiều hơn, nên ùn ùn lại đổi của anh thì nó nói bô bô:

- Thằng An Nam, coi chừng tao chặt đầu mày!

Anh chỉ cười. Mình xem anh nhịn đến thế là cùng. Nhưng khi người Cao-mên xúc thóc đổi cho anh thì nó cầm giật lại. Anh không chịu nổi nữa, lại đấm cho nó một cái ngã chúi xuống. Bọn đầy tớ nó xông vào thì anh phải hô bộ hạ anh đánh lại chứ. Anh phải trả một tháng lương thằng Um, thằng Pà Dao gấp hai mấy đứa khác, là cốt chỉ để dùng trong những lúc ấy. Anh phải mượn những đứa có võ và có gồng là vì anh biết rằng mối lợi ở vùng này bọn khách đang chia nhau mà bây giờ mình đến chia một phần của nó thì nó phải thù ghét mà kiếm chuyện đánh mình. Mình yếu, mình không đề phòng trước thì sẽ bị chúng nó đánh chết! Đấy, mình xem, từ ngày anh đánh thằng A Phủi một trận nên thân, có thằng khách nào dám ngó ngang anh nữa đâu?

Tại làm sao trước kia anh dắt mình đi chơi phố, chúng nó, chúng nó cười rộ lên chế giễu?

Thế mình xem từ ngày anh đánh thằng A Phủi vỡ đầu mà ông đồn lại còn xử cho anh được kiện thì anh với mình đi qua, chúng nó có dám ê, ê nữa đâu. Mình cứ để yên mặc anh. Phải trị cho chúng nó sợ, rồi sau mới làm thân được. Rồi mình xem, chỉ ít lâu là chúng nó phải phục tùng anh. Ở cái xứ giặc cướp này, phải dữ tợn hơn giặc cướp thì mới yên thân được. Thôi, em lau nước mắt đi, anh van em, em cố xét rõ mà hiểu cho hành vi của anh thì em sẽ không cho anh là tàn nhẫn.

Vân đã nguôi lòng:

- Nhưng em thấy đánh thế em ghê cả mình.

- Thì ai bảo em ra xem.

Nghe những lời Vĩnh đàn giải với vợ, ta đủ rõ ngay rằng chàng đã được huấn luyện ở trường đời thực tế.

Sự thực tế đã khiến cho chàng nhìn rõ thấy một yếu tố của sự sống là: "Sức mạnh". Chẳng những cần phải "mạnh" để thắng người. Mà chính mình lại cần phải "mạnh" để thắng mình.

Một tang chứng. Nếu Vĩnh mà không có một nghị lực cứng rắn thì hôm đầu đi đổi lúa sẽ là hôm cuối cùng. Trời tháng mười xứ Cao-mên nắng như đốt mà phải bêu đầu ngoài nắng từ sáng cho đến tối, thì một cái cơ thể chưa từng chịu gian lao như Vĩnh chịu làm sao được. Đi đằng sau xe bò, bụi bay lên trùm cả đầu tóc. Lại phải nói ra rả suốt ngày thì người ta mới đổi cho mình. Mà lúa lùa vào áo sơ mi ngứa ran. Một ngày Vĩnh khát nước, uống không biết bao nhiêu lần. Bình nước đem theo hết, khát quá, phải uống nước lã. Mà ruộng ở Cao-mên xa nhà chừng mười hay mười lăm cây số chứ có gần đâu. Vĩnh tuy cưỡi ngựa, nhưng vì cưỡi không quen da ở xương khu sứt. Mỗi khi xuống ngựa mà lại phải lên thì mông như phải bỏng.

Về đến nhà, Vân thấy Vĩnh hai mắt lờ đờ, mặt đỏ gay, mệt không nói được, khuyên Vĩnh không nên đi nữa. Vĩnh chỉ mỉm cười. Chiều tối hôm ấy, Vĩnh không ăn được cơm, mà về đêm, Vĩnh thấy mình mẩy đau như dần, phát sốt, phát rét. Nhưng sáng mai, ba giờ đã bò dậy. Vân can không cho đi, Vĩnh trả lời:

- Sự nhọc mệt, một khi mình đã không chịu thua nó thì nó phải chịu thua mình.

Quả nhiên được năm hôm thì quen, nhưng nhìn Vĩnh ngày nay, người ta không nhận ra Vĩnh thuở trước nữa. Từ ngôn ngữ, cử chỉ đổi hết. Chỉ khi nào đối với Vân thì còn là Vĩnh yêu đương thuở xưa mà thôi.

Khi ở Siêm Rệp, từ giã ông bà Nam Phát bước chân ra đi, người quen biết và bạn bè ai cũng đồ chừng cho Vĩnh sống cái đời ấy độ mười hôm là bỏ về.

Vĩnh chỉ mỉm cười mà không nói. Khi bắt tay vào việc, chàng đã có một cái chí quyết thắng. Mà dò hỏi nghị lực mình thì nó trả lời có thể thắng được.

Chàng mở cho Vân một cửa hàng bán tạp hóa cũng như các tiệm khác. Vân lại có tài khâu vá mà ở đây người Cao-mên chỉ mặc toàn quần áo may sẵn, nên Vân mua một cái máy khâu tập may.

Vân bảo cho người Cao-mên biết, nếu mặc quần áo sẵn thì không vừa, trông không đẹp. Muốn đẹp, mua vải của Vân, Vân sẽ may cho. Muốn kiểu gì cũng được. Một vài người mặc thử thấy đẹp bảo nhau kéo đến nhà Vân may đông lắm.

Thứ nhất là đàn bà con gái, Vân lấy một vài mẩu lụa xanh đỏ kết thành hoa đính vào áo cho, đều thích lắm. Áo cánh đàn ông Cao-mên gần như áo ta, ăn công sáu hào. Mà áo của đàn bà thì may như áo sơ mi ngủ trùm vào đầu. Vân lấy công bốn hào, thêm một cái hoa. Cứ những tiền công may cũng kiếm được một tháng gần trăm bạc.

Các tiệm khách thấy cửa hàng vợ chồng Vĩnh đắt hàng đều ghen ghét và hậm hực. Họ kiếm đủ cách làm khó khăn để cho không ở đấy được. Vĩnh thường nói với vợ.

- Nếu không xin phép mua được cây súng thì có lẽ mình không thể ở đây được.

Love'a lại gần biên giới nước Xiêm, trộm cướp là việc thường ngày.

Ăn cướp ở Cao-mên rồi chúng vào rừng sang Xiêm không ai còn dám đuổi.

Chẳng những thế, hơi xích mích, là người Cao-mên dùng đến võ lực. Kẻ sát nhân trốn sang Xiêm thì pháp luật cũng không làm gì được.

Trước Vân cũng lấy làm sợ hãi. Nhưng thấy Vĩnh cứ thản nhiên như không, Vân mới yên lòng.

Vĩnh đến nơi thì là mùa gặt, nên chàng thử đi đổi lúa để cho biết cách thức và tiện dịp kiếm thêm ít lời để khai khẩn đồn điền.

Nhiều khi Vân thấy chàng vất vả quá, thường phàn nàn:

- Thật em không hiểu mình. Thiếu gì nghề mà mình phải đem thân ra đày đọa thế này.

- Càng đem thân ra đày đọa bao nhiêu thì có lợi ích vào thân bấy nhiêu. Đàn ông chúng anh như viên đá tảng đầu ghềnh, càng sóng càng tròn láng.

IX

Phải chiến mà thắng, phải cướp mà lấy.

Năm năm sau, đầu phố khách Love'a, người ở các xứ xa đi qua đều phải lấy làm lạ, thấy một tòa nhà sàn sơn xanh làm theo lối Tây, lạc vào những cửa tiệm lụp xụp tối tăm của các khách trú.

Trong một khu đất chừng năm mươi mẫu, trồng toàn cây, tòa nhà kia với mái ngói đỏ, với cửa chớp sơn vàng, với tường sơn xanh đứng lừng lững như một anh đại phú mặc áo gấm, nhìn một cách ái ngại những thằng nghèo quần áo tả tơi bao vây chung quanh.

Những tiệm khách, tường gỗ mốc meo, những nhà sàn Cao-mên lợp tranh thấp lẹt đẹt lại càng làm cho tăng cái vẻ tráng lệ của tòa nhà Tây kia.

Trước cửa nhà, ngay cầu thang đi thẳng xuống, một vườn hoa hồng điểm cho cảnh vật một vẻ vui cười.

Hàng đàn chim bồ câu chút chít đậu trên mái, chốc chốc lại bay đi rồi lại bay về, làm cho cái nhà này có vẻ ấm cúng.

Đường cái lót gạch rất sạch sẽ, những cái ghế đá đỏ lúc nào cũng bóng láng, đủ tỏ chủ nhân bất cứ việc gì cũng để mắt đến.

Khắp vườn không có một đùm cỏ, không có một cọng rác, chứng tỏ chủ nhân đã truyền được cái tánh cẩn thận sạch sẽ cho gia nhân đầy tớ.

Vào khoảng năm giờ chiều, có hai thằng bé, một đứa lên năm, một đứa lên ba, súng sính trong hai bộ pyjama ở trên thềm bước xuống. Thằng lớn cầm cái kèn vừa đi vừa thổi, thằng nhỏ xách cái giỏ theo sau.

Đàn chim ở trên mái nhà thấy hai đứa, sà cả xuống đậu khắp bên người rồi ùa vào mổ cái giỏ.

Thằng bé con cuống quít, thét:

- Mẹ! Mẹ!

Một thiếu phụ thướt tha trong bộ áo lụa trắng, từ trên nhà chạy xuống sẽ xua đàn chim, rồi cầm lấy cái giỏ:

- Ai bảo con không chờ mẹ?

Rồi mắng yêu thằng bé lớn:

- Sao con không đuổi chim đi cho em.

- Con mắc thổi kèn. Thằng ấy nó nhát lắm. Động một chút thì la.

Thiếu phụ dắt hai con lại ngồi trên ghế đá. Rồi mở giỏ, bốc một nắm thóc vung ra. Đàn chim lại sà xuống, xúm xít chung quanh, mổ thóc lia lịa.

Thằng bé con chạy đến vồ những con chim đang cúi cổ mổ, nhưng đều vồ trượt.

- Thôi, con đừng làm tội, để nó ăn, chóng ngoan.

- Không, mẹ bắt con chim trắng kia cho em ôm.

Thiếu phụ lại bốc một nắm thóc, nhưng lần này thiếu phụ không vung ra, chỉ để nguyên trong lòng bàn tay rồi xòe ra. Năm sáu con chim bay đến đậu lên cánh tay, lên bàn tay. Thiếu phụ sẽ nắm một con đưa cho thằng bé:

- Không con chim trắng kia cơ.

- Nó có đậu trên tay mẹ đâu mà mẹ bắt được.

Thằng bé con phụng phịu quay mặt đi. Thiếu phụ buông con chim ra rồi nắm cánh tay thằng bé:

- Con cứ vòi vĩnh như thế, thày về mẹ mách bây giờ. Thôi, anh Hà đưa cái kèn cho em mượn nó thổi.

- Không, nó chưa biết thổi.

- À, anh hư thế nhé, không chiều em nhé.

Thằng bé lớn bất đắc dĩ phải đưa cái kèn cho em. Nhưng trước khi đưa, nó còn phồng má trợn mắt thổi một hồi thật mạnh như để tỏ lòng phẫn nộ.

Vừa lúc ấy, hai con chó tây thật lớn ở ngoài cổng chạy vào nhảy cỡn và vẫy đuôi chạy chung quanh ba mẹ con.

Thằng bé lớn reo lên:

- À, thày đã đi bắn về!

Rồi nó giật ngay lấy cái kèn ở tay em nó:

- Em phải thổi kèn chào thầy chứ.

Rồi nó chạy ra cổng, vừa chạy vừa thổi inh ỏi. Thiếu phụ cũng dắt đứa con nhỏ theo ra.

- Nào đã thấy thày đâu.

- Chó về là thày sắp về. Đi ra đầu đường đi mẹ.

Cũng chẳng để thiếu phụ trả lời, nó kéo áo lôi đi.

Thiếu phụ với đứa con lớn thì thủng thẳng đi lại đầu đường.

Còn thằng bé con tròn như cái hạt mít chạy lon ton chạy trước. Đi được độ bốn năm thước, bỗng có một thanh niên nấp ở sau một bụi cây xổ ra chĩa súng:

- Giơ tay lên.

Ba mẹ con đều cười khanh khách.

Thanh niên đến ôm lấy thằng bé con công kênh lên vai vừa cười, vừa bảo thiếu phụ:

- Người ta biết chó về trước là y như mẹ con kéo nhau ra đón người ta. Thằng Vũ nó được ngồi cổ thế này nó khoái lắm.

Thằng bé lớn lại rờ cây súng:

- Thày để con đeo.

- Nặng, con đeo làm sao được.

Thằng bé nhất định không nghe cố giằng lấy.

Thiếu phụ bèn nạt:

- Hỗn nào, thấy thày cưng cứ làm nũng bậy, lại phải đòn bây giờ. Có bắn được gì không? Ngựa đâu?

- Bắn được mấy con nhím và một con nai. Ngựa buộc ở kia.

- À thế ra buộc ngựa một nơi, để nấp làm cướp, định bắt người ta nạp tiền mãi lộ đấy phải không?

- Thì đúng, nhưng đây không lấy tiền. Đây chỉ...

- Quỉ... yêu tinh!

Rồi thiếu phụ chìa má cho chồng hôn. Quay nhìn thằng Hà bị mắng còn xịu mặt, thanh niên liền bảo:

- Thôi đừng đeo súng, để thày dắt ngựa đến cho mà cưỡi, rồi chốc nữa chúng nó khiêng nai về, thày cắt bộ móng cho mà chơi.

- Thày cho con xem mổ nữa cơ.

- Được.

Thanh niên dắt ngựa lại, đỡ hai con đặt lên yên:

- Ôm nhau cẩn thận, không ngã đấy.

Rồi thanh niên dắt ngựa thủng thẳng đi về nhà.

Lên đến thềm, u em đã bế một đứa bé ước chừng năm sáu tháng chờ ở đấy.

Thiếu phụ bế con nựng nịu:

- Còn anh Điện này cũng bắt thày cho cưỡi ngựa, bắt thày công chứ!

Thằng bé hai tay sờ soạng, mà đầu thì cứ rúc vào ngực. Thanh niên nắm hai chân con lắc lắc:

- Anh đói, đòi bú, u em lấy ghế để mợ ngồi cho em bú.

- Có đói đâu, vừa bú xong, anh ấy hư thế đấy. Lúc nào cũng đòi măm măm.

Thằng bé đòi bú không được, khóc thét lên.

- Thì cho bú một tí. Tội nghiệp, nó nhớ cái vú quá. Nào ra thày bế, rồi thày bảo mẹ cho bú nào.

Thanh niên giơ tay, thằng bé không theo cứ ôm ghì lấy mẹ.

Thiếu phụ vạch áo cho con bú, rồi vừa hôn hít, vừa vỗ đít nựng:

- Gớm, nó đeo mẹ quá, không rời một chút xíu nào.

- Nó đeo lắm thì khổ nhiều. Nghe người ta mướn vú, có phải hôm nay được đi bắn với người ta không. Hôm nay, em đi thì thế nào cũng bắn được mấy con nhím, nó lại gần người anh quá. Anh cứ tiếc mãi không có em ở đấy.

Thiếu phụ xoa đầu con:

- Đi bắn cũng chẳng sướng bằng ở nhà nựng cái anh chó này.

Rồi nhìn chồng:

- Quái, làm sao mình cứ thích cho tôi mượn vú mới được chứ, không sữa nào tốt bằng sữa mẹ.

- Thì người ta muốn cho mình nhàn. Chứ chúng nó đeo như sam thì còn đi được đến đâu, còn vui được gì.

- Chả cái gì vui hơn là ở nhà hú hí với con. Em phải đi đâu độ nửa giờ là sốt cả ruột. Mà có đi chơi đâu, cũng chẳng lấy cái gì vui.

Rồi với tay kéo hai đứa lớn lại gần:

- Đây, ba cuộc vui của tôi đây. À Hà, con vào bàn giấy lấy hai phong thư ra đây cho thày xem.

- Thư của ai, nói gì?

- Thư gửi cho cậu, chứ có phải gửi cho em đâu.

- Gửi cho tôi thì mình xem cũng được chứ sao.

- Em chả xem thế.

Bức thư thứ nhất là của một người bạn ở Saigon gửi về:

Saigon, 1-3-1931

Ông Vĩnh,

Lúa bây giờ xuống giá thấp quá, trong bốn tháng sụt từ 5p 70 đến 3p 10. Mà rồi đây còn xuống không biết đến thế nào, 2p 50 hay 2p, chưa biết chừng. Nếu có ai lên mua thì liệu mà bán đi, chứ không thể chờ đến tháng chín vụ nước lớn mới chở ra Chợ Lớn, Bình Tây bán được đâu, vì tôi dám chắc chỉ có sụt, chứ không thể lên. Tôi vay của nhà băng hơn ba vạn bán hết lúa trả còn thiếu, họ đòi tịch ký, lôi thôi lắm. Ông cũng liệu mà bán đi may ra mới đủ trả, chứ không để lúa xuống giá thì nguy to. Thị trường lúa gạo tôi xem ra chẳng hứa cho ta một hi vọng gì.

Chúc ông bà và các cháu mạnh khỏe.

THÀNH XUÂN PHÁT

TÁI BÚT - Nhớ có về Saigon đưa bà và các cháu về chơi tôi nhé, nhà tôi nhắc mãi. Từ bây giờ, cứ mười lăm ngày tôi lại đánh dây thé nói giá lúa cho ông biết.

Bức thư thứ hai là một cái ngân đơn của nhà Đông Pháp ngân hàng báo cho biết số tiền Vĩnh nợ tính đến 29 tháng 2 là 21.215đ40.

Vĩnh xem xong đưa cho vợ:

- Nếu giá lúa cứ xuống thế này thì cái cơ đồ anh gây dựng trong bao năm không khéo sập mất. Lại đến công cốc mà thôi.

- Thế lúa nhà ta cả đồn điền lẫn thóc lấy nợ bao nhiêu?

- Hơn bốn vạn giạ. Đẳng thẳng như trước 1p một giạ thì bán được hơn bốn vạn đồng. Trả nợ nhà băng còn thừa hai vạn. Đóng thuế, trả tiền công còn hơn một vạn. Nhưng cứ giá lúa bây giờ thì trả nhà băng còn thiếu ít nhiều mà tiền thuế tiền công chưa có. Nhưng lúa còn xuống nữa!

- Thế anh xem có ai mua thì bán đi có được không?

- Bây giờ lúa xuống giá đùng đùng, ai người ta lên đây mua. Mà chờ đến mùa nước lớn, đem ra Chợ Lớn, Bình Tây bán, thì không còn biết xuống thế nào. Lại còn tiền bao, tiền thuyền mỗi tháng mất gần một hào. Không khéo tay trắng, chúng ta lại hoàn tay trắng.

Vĩnh nói xong thở dài. Vân bèn bế con đặt vào lòng Vĩnh mà bảo:

- Hết thì gây dựng một phen nữa, chứ mình cần gì phải buồn. Tay không mình làm nên cơ đồ, chứ có phải của cha ông để cho đâu mà cần phải tiếc.

- Đã đành rằng thế, nhưng trước kia có anh với mình thì thế nào cũng được. Bây giờ có ba đứa này, chúng ta không thể để cho chúng nó thiếu thốn. Nghèo thì lấy đâu cho chúng nó ăn học. Mà không ăn học thì sau này chúng nó sao thành người được. Tôi lo là vì hậu vận của chúng nó mà lo, chứ đã có cái gan làm việc, có cái chí làm giàu, thì keo này thua ta bày keo khác, chứ việc quái gì mà nản lòng. Nhưng trông thấy chúng nó thế này mà không có một món tiền gì để bảo đảm tương lai, ai mà chẳng lo?

Vĩnh lên đây ra công khai phá trong năm năm, 500 mẫu đồng tranh đã thành ruộng tốt. Thôi từ sáng đến tối, phơi mình ngoài nắng, đốc thúc cu li, chẳng quản nhọc nhằn, nên mới có cái kết quả như thế. Lại khéo ăn ở được lòng người Cao-mên, nên cửa hàng bán rất chạy. Cho ai vay, người ta cũng trả.

Người khách ở đây trước kia ghét chàng, nhưng sau thấy chàng khôn ngoan, quyết liệt, biết không làm gì được cũng đem lòng sợ. Sợ rồi nể. Nể rồi yêu. Vì bất cứ ai có việc gì chàng cũng sẵn lòng giúp. Chàng là người giao thiệp rộng, quen biết nhiều, nên giúp họ được nhiều việc đắc lực.

Vĩnh lại lần hồi đi chơi đây đó, nên mới ở Love'a có năm bảy năm, mà biết rõ các vùng lân cận hơn một người khách đã ở đây hơn hai mươi năm. Bắn giỏi, can đảm, cương quyết, thích mạo hiểm, lại có nhiều thủ hạ giỏi, giặc cướp nghe tên là nể sợ, không có một thung lũng nào mà Vĩnh chưa từng đi săn bắn đến. Quen thân với quan phủ, quan đồn, quan sứ và các thày kiện ở Nam Vang, ai có việc gì cần, Vĩnh cũng sẵn lòng giúp. Khi mới lên, Vĩnh tàn ác bao nhiêu, sau thấy người ta đã phục tùng mình thì lại tử tế bấy nhiêu, thành thử ra ai cũng yêu mến. Chàng lại có những thuật rất màu nhiệm để mua chuộc lòng người. Giặc cướp bị bắt giam ở phủ Love'a, chàng đều cho người nhà đem cơm áo, mền mùng và thuốc hút đến trại giam cho tử tế.

Các tay đầu trộm đuôi cướp thấy chàng vừa gan dạ lại vừa nhân hậu nên mến lắm. Trâu bò của chàng, không ai cướp trộm bao giờ, mà dù cướp được cũng không đi thoát. Bởi nên bị cướp, chàng sẽ đốc thúc thủ hạ rượt theo chận đánh lấy lại cho kỳ được mới thôi.

Kẻ nghèo khó bệnh tật ai đến cầu cứu, chàng vẫn thường giúp đỡ. Chàng lại mua các thứ thuốc thông thường dùng như ký ninh, thuốc nhỏ mắt, thuốc ho, thuốc xức ghẻ phát không cho họ mỗi khi thấy họ phải cần dùng nên cả vùng đều ca tụng chàng là người nhân đức.

Trong các tiệm khách ở Love'a, bất cứ có việc vui mừng gì cũng mời chàng đến dự.

Đối với người Cao-mên, thì vợ chồng chàng đi đến đâu cũng được họ kính trọng.

Cả xứ ai có việc gì khó khăn cũng đến hỏi chàng. Chàng đối với họ vừa là một cố vấn, vừa là một cứu tinh.

Trước kia, Vân chưa có con mọn thì đi đâu Vĩnh cũng dắt Vân đi.

Ai ai cũng khen là đôi vợ chồng tốt số.

Từ khi Vân có con thì chẳng đi đến đâu cả, suốt ngày ở nhà săn sóc và chơi giỡn với con. Lâu lâu, Vĩnh rủ đi Saigon thì Vân đem cả con đi.

Vĩnh vẫn đinh ninh làm năm bảy năm nữa kiếm lấy mười vạn rồi cho vợ con về Bắc để tiện việc học hành cho các con, vì chàng xét thấy muốn thành người thì phải về Bắc học giỏi, chứ ở Cao-mên thì chẳng những hoàn cảnh không tốt mà thày học cũng chẳng ra thế nào.

Ai dè đâu, bỗng có sự nghiêng ngửa gây ra bởi nạn kinh tế bất ngờ.

Sau cái dây thép của bạn gọi cho chàng trong ba tháng sau đã làm cho chàng lo sợ và buồn bã vô cùng.

Từ 3đ một tạ lúa sụt xuống 2đ8 rồi 2đ5, 2đ3, 2đ1, rồi 1đ8. Nhưng không thể để lại vụ sau, chàng phải nhăn mặt về Chợ Lớn bán. Tiền đài tải, tiền đóng thuế, trừ đi rồi còn trả nhà băng thì chàng còn thiếu hơn một vạn. Chàng muốn bán đồn điền, nhưng lúa đã xuống giá như thế thì đồn điền ai còn dám mua.

Ba cái máy cày Fordson vì không có tiền mua Mazout phải bỏ xó. Mà nhân công đắt, làm ruộng thế thì sao cho đủ vốn. Trông vào cửa hàng thì lúa đã không có giá. Cao-mên ai còn có tiền mua, mình phải bỏ ra cho họ vay để lấy lúa vụ sau, nhưng lúa đã thế thì ta cũng không thể cho họ vay được nữa. Mà tiền đâu cho họ vay.

Vĩnh xét thấy buôn bán cũng không được và làm ruộng cũng không được bèn gọi gạt cái đồn điền trước kia đáng giá năm, sáu vạn cho nhà băng lấy hai vạn. Nhà băng không thuận, bảo Vĩnh cứ làm. Nhưng nhà băng lại không chịu xuất vốn ra cho Vĩnh nữa thì còn làm sao được.

Vĩnh xét thấy không thể khoanh tay chờ chết - mà nào có một mình chết, bao nhiêu người thân yêu chết theo mình - bèn tính kế đi buôn hàng lậu ở Xiêm.

Mới ngỏ ý ấy cho Vân biết, Vân giẫy lên không chịu:

- Đường lối rừng rú hiểm nghèo, ma thiêng nước độc, lại giặc cướp như ong, mình đi như thế, lỡ chẳng may có thế nào thì mẹ con em biết trông cậy vào đâu?

- Thế mình định để anh ngồi chờ cho chết đói cả nhà à?

- Em còn nghề may quần áo tháng kiếm hơn bốn năm chục chết đói thế nào được?

- Bốn năm chục ấy chỉ đủ ăn, chứ ba đứa con nó lớn lên lấy gì cho nó đi học. Hay để cho nó thành Cao-mên đi cày.

- Thành gì thì thành, chứ mình đi như thế em không chịu đâu.

- Mình trẻ con quá, nước độc thì anh không sợ rồi, vì cái thân anh đã dạn dầy thế này, còn nước độc nào phạm vào được. Trộm cướp thì nó làm gì được anh một khi anh đã có khẩu súng trong tay.

- Mình đừng quá tự tin như thế. Cướp Lào, cướp Xiêm là ghê lắm. Lại còn nhà đoan, họ bắt được có phải bị tù tội không?

- Cứ như mình thì chẳng làm nên cái quái gì. Một khi người ta đã định làm một việc gì thì không nên nghĩ đến tù tội và cái chết. Cái số mà chết thì ngồi đây với mình cũng chết. Mà nói dại, anh đi như thế, lỡ bọn cướp có đón đường bắn chết thì cũng thôi, chứ cần gì.

Vĩnh vừa nói vừa cười.

Vân chạy đến bịt mồm chồng và đấm thùm thụp:

- Mình chỉ nói dại. Mình chết thì ai trông nom che chở cho các con.

- Mình sẽ thay anh.

- Em thay thế nào được.

- Sao lại không được. Ví dụ bây giờ anh mắc bệnh lăn đùng ra chết mình không phải thay anh sao?

- Thế thì lại khác. Mình chỉ bạo mồm. Thôi, tính cái gì thì tính chứ đi buôn lậu thì em chịu thôi. Mình mà đi, em nhất quyết không cho đi đâu. Ba má ta còn giàu, ta hẵng vay ba má vài nghìn cho đỡ lúc này.

- Anh chịu. Trước kia chưa có con, anh còn không vay. Bây giờ có con thì anh lại càng không thể vay. Mà ví dụ ba má cho vay thì ăn hết vài nghìn rồi làm cái gì nữa. Gặp hồi kinh tế này, công nợ ba má vị tất đã đòi được. Không khéo rồi họ quịt hết. Hôm nọ, anh đi Siêm Rệp, ba ta thán, có mấy người họ nợ hơn một vạn mà họ không trả. Ba má tuy có bụng tốt nhưng ta cũng không thể ỷ lại vào đấy được. Mà làm cái gì bây giờ cũng không được nữa, chỉ có đi buôn lậu. Trời cho xong xuôi hai chuyến là lại nổi cơ đồ. Mình đừng nên lo, cứ để cho anh đi.

Vân nắm tay chồng khóc rưng rức:

- Không, không, em ghê lắm.

Vĩnh bế vợ lên lòng an ủi. Hai đứa con nghe tiếng mẹ khóc vội chạy vào, ngơ ngác nhìn cha mẹ, Vĩnh bế cả hai đứa cho ngồi trên lòng mẹ.

- Em nên vì tương lai của hai đứa con này mà can đảm để cho anh đi. Em nên nghĩ xa xôi một chút. Em cứ tưởng tượng cảnh vợ chồng mình trong túi không có một đồng xu, để chúng nó bò nheo, bò nhóc. Nếu em không để cho anh thừa dịp này cố liều một chuyến thì cơ hội đã qua không bao giờ trở lại! Lúc ấy, có hối cũng đã muộn. Rồi đây chúng ta sẽ nghèo xơ, nghèo xác không có tiền cho chúng nó về Bắc học, phải chết ở trong cái xứ Cao-mên này để cho chúng nó ngu dốt suốt một đời thì chúng ta mắc một cái tội là: Đã đem cái khổ, cái nhục buộc vào mình chúng nó. Mình phải có bổn phận lo cho cái đời của chúng nó sau này. Nếu vợ chồng ta nghèo thì cái đời của chúng nó sau này sẽ phải ra sao? Mình nên can đảm để cho anh đi. Anh đoan với mình rằng không hề gì đâu. Anh cũng lo anh chết lắm chứ vì anh yêu mình và thương con. Nhưng anh biết chắc anh không thể chết được anh mới dám đi. Mình phải nên biết tin ở tài lực của anh. Mình phải vì các con mà can đảm. Cái đời chúng ta bây giờ không kể đến nữa. Chỉ kể cái đời chúng nó. Mình thử ngẫm mà coi: Cái đời chúng nó sau này, nếu vợ chồng chúng ta nghèo nàn thì cái đời chúng nó sẽ khổ đến chừng nào. Mình nên nhớ rằng anh thương yêu mình và các con nhiều lắm. Anh biết rằng anh lỡ có mệnh hệ nào thì mình khó sống lắm. Ấy thế mà anh dám đi, thế nghĩa là anh đã dám chắc rằng anh không chết mà nhà đoan cũng không bắt được anh. Anh đi, thế nào anh cũng phải đi.

- Nhưng mình đi thì mình buôn gì mới được chứ. Mà vốn đâu?

- Thiếu gì cách. Buôn thuốc phiện đem sang Xiêm bán rồi mua hàng hóa ở Xiêm về bán. Còn vốn ấy à? Thiếu gì, chỉ sợ mình không có cách kiếm tiền: có cách kiếm tiền thì thiếu gì người bỏ vốn. Thế trước kia anh khai khẩn đồn điền thì có một đồng xu vốn nào. Anh quen nhiều, biết nhiều, lại có tiếng là người đúng đắn, biết làm việc. Anh sang Xiêm dò la việc bán buôn, nếu xét có thể làm ăn được, anh về Nam Vang gọi hùn, khối người hùn. Em bằng lòng cho anh đi chứ?

- Em vẫn sờ sợ thế nào!

- Em nhát như cáy. Người ta nếu không mạo hiểm thì có làm nên cái trò trống gì bao giờ. Có ai ngồi nhà mà tiền đến đâu. Của là của trời, Ai có gan là người ấy được. Cái luật trời là phải chiến mà thắng, phải cướp mà lấy. Thì vua chúa đời xưa chẳng qua cũng chỉ là những người liều mạng mà thôi.

- Nhưng chúng mình đã có con!

- Đã có con lại càng phải liều mạng xông ra giật cho con.

(Còn tiếp)

Nguồn: Lê văn Trương - Tác phẩm chọn lọc, tập I. Triệu Xuân sưu tầm, tuyển chọn, giới thiệu. NXB Văn học, 1-2006.