Nguyễn Trãi (1380 – 1442)

Nhà văn, nhà chính trị, nhà tư tưởng kiệt xuất. Hiệu là Ức Trai, vốn người xã Chi Ngại, huyện Phượng Sơn, lộ Lạng Giang, nay thuộc tỉnh Hải Dương, sau dời về xã Ngọc Ổi (sau đổi thành xã Nhị Khê) huyện Thượng Phúc, châu Thượng Phúc, lộ Đông Đô, nay thuộc tỉnh Hà Tây. Ông là con Nguyễn Ứng Long tức Nguyễn Phi Khanh (nhà thơ thời Trần – Hồ), và là cháu ngoại Trần Nguyên Đán (nhà thơ và Tể tướng cuối triều Trần).

Nguyễn Trãi đi thi, đỗ Thái học sinh, được trao chức Ngự sử đài chánh chưởng. Năm 1406, nhà Minh đem quân xâm lược nước Nam. Cha con Hồ Quý Ly tổ chức kháng chiến nhưng thất bại, bị bắt. Nhiều bề tôi nhà Hồ cũng bị bắt hoặc ra hàng, trong đó có Nguyễn Phi Khanh. Theo truyền thuyết, Nguyễn Trãi được tin bèn cùng em là Phi Hùng tìm đến thăm cha, và đi theo cha lên ải Nam Quan với ý định theo cha sang tận Trung Quốc. Nhưng Nguyễn Phi Khanh đã khuyên con quay trở lại, nuôi chí cứu nước phục thù. Nghe lời, ông để Phi Hùng đi tiếp với cha, còn mình thì tìm đường trở về. Khoảng 1416, Nguyễn Trãi đến Lam Sơn ứng nghĩa với Lê Lợi, và ở trong danh sách 18 người dự Hội thề Lũng Nhai, tiền thân của Bộ tham mưu nghĩa quân Lam Sơn sau này. Nguyễn Trãi trao cho Lê Lợi bản Bình Ngô sách (Sách lược dẹp giặc Ngô), một luận văn vạch phương hướng chiến lược đánh quân Minh, trong đó chủ yếu “không nói đến việc đánh thành mà nói đến việc đánh vào lòng người” (Ngô Thế Vinh), được Lê Lợi rất tâm đắc. Sau kháng chiến thắng lợi, Nguyễn Trãi một lòng lo nghĩ cho dân, cho nước. Nhưng dưới triều Lê Thái Tổ rồi Lê Thái Tông, có không ít kẻ gian nịnh mưu quyền lợi riêng tư gây rối trong triều đình, ông với tấm lòng trung sắt son với dân với nước và khí tiết thẳng ngay, cứng cỏi, đã phải chịu nhiều gian truân, hàm oan, có khi bị bắt giam. Năm 1442, vua Lê Thái Tông đi duyệt binh ở Chí Linh, nhân tiện ghé thăm nhà Nguyễn Trãi. Lúc trở về, xa giá đến Lệ Chi viên thì nghỉ đêm lại, vua đột ngột qua đời. Nguyễn Trãi và vợ là Nguyễn Thị Lộ bị khép vào tội mưu giết vua, tru di tam tộc. Thảm án Lệ Chi Viên là nỗi oan khuất lớn và cũng là bi kịch cuối đời ông.

Nguyễn Trãi để lại khối lượng trước tác phong phú và có giá trị về nhiều phương diện: Bình Ngô sách, Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo, Chí Linh sơn phú, Quốc âm thi tập, Ức Trai thi tập, Dư địa chí, Lam Sơn thực lục…