Bút danh: Nhữ Thành, là nhà ngôn ngữ học và nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam. Cụm công trình về văn hóa Việt Nam của ông gồm “Văn hóa Việt Nam, cách tiếp cận mới” (1994) và “Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều” (1985) đã được Nhà nước Việt Nam tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2000.

Phan Ngọc sinh năm 1925 tại Yên Thành, Nghệ An trong một gia đình có truyền thống Nho học. Ông chỉ có bằng Tú tài thời Pháp thuộc. Vốn kiến thức bao la của ông chủ yếu là do tự học mà có. Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, ông tham gia chiến đấu trong biên chế của Sư đoàn 304, Quân đội Nhân dân Việt Nam. Từ 1952-1954, Phan Ngọc là Trưởng phòng Phiên dịch Bộ Giáo dục.Từ 1954-1955 là Sĩ quan Ban Liên hiệp đình chiến. Từ 1955-1958 là phụ giảng tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội, tổ trưởng Tổ Ngôn ngữ học, Văn học Trung Quốc, Lý luận văn học; Người phiên dịch khoa Văn trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Từ 1980-1995 ông là chuyên viên cao cấp tại Viện nghiên cứu Đông Nam Á thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam. Phan Ngọc đã giảng dạy ở Pháp, New Zealand, Hồng Kông, Singapore và viết khoảng 200 bài nghiên cứu đăng báo và tạp chí.

Phan Ngọc là người biết nhiều ngoại ngữ. Ông từng dịch bộ Triết học Hegel từ tiếng Đức sang tiếng Việt để phục vụ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IV của Đảng Cộng sản Việt Nam. Ông dịch Thần thoại Hy Lạp từ nguyên bản tiếng Hy Lạp; Spartacus từ nguyên bản tiếng Ý; Chiến tranh và hoà bình từ nguyên bản tiếng Nga (dịch chung với Cao Xuân Huy tức Trường Xuyên, Cao Xuân Hạo và Thiếu Sơn); Sử ký Tư Mã Thiên, Thơ Đỗ Phủ... từ nguyên bản tiếng Hán; Shakespeare từ nguyên bản tiếng Anh.

Dịch phẩm:

- Chuyện làng nho, 1961

- Tuyển tập kịch Sêch-xpia (Shakespeare), 1963 (dịch chung)

- Sử ký Tư Mã Thiên, 1964, (ký tên Nhữ Thành), tái bản có bổ sung, 1999

- Trần trụi giữa bầy sói, 1985 (dịch cùng Xuân Oánh)

- David Copperfield, 1985

- Hàn Phi Tử, 1990

- Mỹ học (Hegel)

Biên soạn:

- Thần thoại Hy Lạp, 1980 (ký tên Nhữ Thành)

- Từ điển Anh-Việt, 1994  

Nghiên cứu:

- Cách chữa lỗi chính tả cho học sinh, 1980

- Tiếp xúc ngôn ngữ ở Đông Nam Á, 1983 (cùng Phạm Đức Dương)

- Nội dung xã hội và mỹ học của tuồng đồ, 1984 (cùng Lê Ngọc Cầu)

- Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều, 1985

- Đỗ Phủ, nhà thơ dân đen, 1990

- Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới, 1994

- Văn học xét theo văn hóa học

- Cách giải thích văn học bằng ngôn ngữ học, 1995

- Đỗ Phủ, nhà thơ thánh với hơn một nghìn bài thơ, 2001

PGS PHAN NGỌC VỚI CỤM CÔNG TRÌNH VỀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Cụm công trình về văn hóa Việt Nam gồm: “Văn hóa Việt Nam, cách tiếp cận mới”; “Thử tìm hiểu tính cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều”.

- “Văn hóa Việt Nam, cách tiếp cận mới”, 238 trang, xuất bản năm 1998, gồm 6 chương: Chương 1: vấn đề văn hóa và cách tiếp cận mới; Chương 2: Tiến tới một sự nhận thức mới về văn hóa Việt Nam; Chương 3: Nói chuyện với văn hóa Huế; Chương 4: Nguyễn Trãi; Chương 5: Nguyễn Đình Chiểu; Chương 6: Nguyễn Ái Quốc.

- “Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều”, 328 trang, là nghiên cứu của tác giả với một tác phẩm cụ thể, với cách tiếp cận từ góc độ văn hóa. Ở công trình này, ông đã có những phát hiện mới mẻ, đầy tính thuyết phục về giá trị của Truyện Kiều và khẳng định tài năng của Nguyễn Du. Chẳng hạn, ông đã tìm những điểm khác biệt giữa Truyện Kiều và Kim Vân Kiều và tìm sự khác biệt này là do truyền thống văn hóa; thơ lục bát là hình thơ độc đáo ở Việt Nam, không có ở Trung Quốc; cách phân tích nội tâm nhân vật Kiều là kiểu mà các phú Nôm đương thời hay làm.

Cụm công trình về văn hóa Việt Nam của ông được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2000.