Facebook của Lại Nguyên Ân, post lúc 11;20 ngày 12/01/2017:

Gặp bài Trương Chính viết về tiểu thuyết Bước đường cùng, tái bản 1956, chỗ đáng ngạc nhiên là thông tin này: Tác giả Nguyễn Công Hoan đã sửa chữa tác phẩm cũ trước 1945 của mình ở khá nhiều chỗ.

Trương Chính kín đáo cho thấy, Nguyễn Công Hoan chủ ý xóa dấu vết từng chịu ảnh hưởng Tự Lực văn đoàn!

[.......] "Tuy vậy, cũng chưa nên kết luận rằng, hồi bấy giờ, Nguyễn Công Hoan đã có một lập trường đúng. NCH 1938 không phải là NCH 1956. Điều đó không ai trách. Nhưng cần phải nói ra cho được trung thực, bởi vì bản Bước Đường Cùng [BĐC] vừa mới được x.bản [Nxb. Văn nghệ, 1956] so với bản cũ [in 1938, bị cấm] có ít nhiều chỗ đã bị sửa chữa lại, có thể làm cho người đọc hiểu nhầm.

Theo bản cũ thì, viết BĐC, NCH có một ý định rõ rệt, ý định đó thể hiện ở cách bố trí cốt truyện cũng như ở cách sáng tạo một số nhân vật phụ. Ông chủ trương rằng: thảm trạng của nông thôn VN sở dĩ kéo dài được là vì người nông dân dốt. [......] Nhiều lần Pha đã thở dài nói với vợ: "Tôi bị bao nhiêu tai vạ về dốt nát...", "Tôi căm ông Nghị Lại bao nhiêu, tôi lại bực mình về cái tôi dốt bấy nhiêu" (tr. 117). Và nghe lời bác Tân, anh đã bàn với vợ học cho biết chữ quốc ngữ rồi mượn sách báo về đọc! Dư, anh ruột chị Pha, và là người về sau đã giác ngộ cho Pha rất nhiều, cũng nói: "...Tôi may được bác Tân khuyên bảo học hành, nên bây giờ mới rạng ra một tý, biết thế nào là lẽ phải, thế nào là áp bức..." Rồi y còn cho biết rõ chủ trương của y hơn:

"Những làng có người đứng đắn trông nom công việc thì chỉ ba năm, bỏ lệ ăn uống hủ lậu, là đủ có đường giải gạch, có trường dạy trẻ, và làm bao nhiêu việc công ích. Làng ta, dân thất học, nhà cửa ẩm thấp, đường xá lầm lội, nhất là cái ao nửa để tắm giặt rửa ráy, nửa để gánh nước ăn, thật là bẩn thỉu tai hại" (tr. 120). Những ý đó trong bản mới của Văn nghệ vẫn y nguyên.

Tôi tưởng không cần phê bình một chủ trương như thế. Đó cũng là chủ trương của Khương, Duy trong "Con Đường Sáng". [t.th. Hoàng Đạo, đăng báo 1938, in sách 1940].

Thật ra thì NCH cũng thừa biết vậy, nên có chỗ ông đã sửa chữa lại. Thí dụ câu bản cũ:

"Chợt mang máng, anh nhớ lại lời Tân: rút cục, nạn gì cũng do cái dốt nó đẻ ra. Và trong lúc chuếnh choáng, anh cũng nhận thấy rằng vì dốt nát nên anh quá tin ông nghị, vì dốt nát nên anh không biết trong văn tự ông ấy đã tự do viết những gì..." (tr. 118 bản cũ)

Bản của Văn nghệ sửa chữa như sau:

"Chợt mang máng, anh nhớ lại lời Tân: rút cục, nạn gì cũng do cái nghèo, không có ruộng, nó đẻ ra. Và trong lúc chuênh choáng, anh cũng nhận thấy rằng vì nghèo túng nên anh quá tin lão nghị, vì nghèo túng nên anh không biết trong văn tự hắn đã tự do viết những gì..." (tr. 108) Và nhiều đoạn khác nữa.

[bài rất dài, chỉ trích 1 đoạn như trên - LNA]

Nguồn: Trương Chính. Phê bình văn học: Đọc "Bước Đường Cùng", tiểu thuyết của Nguyễn Công Hoan. Nxb. Văn nghệ tái bản, 1956 // Văn nghệ, s. 142 (25.10.1956), tr. 3