Thay lời tựa

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Po Dharma. EFEO-Viện Viễn Đông Pháp

Gs. Ts. Pièrre-Bernard Lafont sinh ngày 17 tháng 2

năm 1926 tại Syrie (Trung Đông). Tốt nghiệp tiến sĩ luật

học tại đại học Sorbonne và xuất thân từ Viện Chính Trị

Học Paris, ông được bổ nhiệm vào Viện Viễn Đông Pháp

với chức vụ thành viên khoa học chuyên về nền văn minh

Đông Dương; từng có mặt nhiều năm tại Việt Nam kể

từ 1953 để nghiên cứu về dân tộc Tây Nguyên và mối liên

hệ với người Chăm sinh sống ở vùng duyên hải của vương

quốc Champa.

Gs. Ts. P-B. Lafont cũng là người đã từng giữ chức

giảng viên của Đại Học Văn Khoa Sài Gòn, quen biết rất

nhiều học giả Việt Nam, trong đó có Gs. Nghiêm Thẩm,

Gs. Nguyễn Thế Anh, Gs. Phạm Cao Dương, v.v. Bên

cạnh đó, ông ta không ngừng góp phần với Linh Mục G.

Moussay để thành lập Trung Tâm Văn Hóa Chăm tại Phan

Rang vào năm 1969. Ông ta cũng rất thân cận với thiếu

Vuơng quốc Champa tướng Les Kosem, gốc người Chăm Campuchia nắm vai

trò chủ động trong tổ chức Fulro, tức là phong trào đấu

tranh nhằm phục hưng lại qui chế của dân tộc bản địa tại

miền trung Việt Nam vào những năm 1964-1975. Từ mối

liên hệ này, ông ta đứng ra đỡ đầu cho một số thành viên

Fulro sang Pháp du học. Sự hiện diện của tôi tại đại học

Sorbonne vào năm 1972 cũng nằm trong dự án này. Kể từ

đó, ông ta là giáo sư hướng dẫn tôi cho đến ngày tốt

nghiệp tiến sĩ vào năm 1986 và cũng là bậc thầy đã truyền

lại cho tôi một kho tàng kinh nghiệm, từ cách sống làm

công dân trong một quốc gia tân tiến và dân chủ, phương

pháp lý luận và nhận định vấn đề trong ngành nghiên cứu

khoa học cho đến khái niệm về vai trò của một người trí

thức xuất thân từ vương quốc Champa đã bị xóa bỏ trên

bản đồ. Đó là những công lao vô giá mà tôi không thể

quên trong quãng đời của mình.

Nói đến lịch sử và nền văn minh Đông Dương thì

người ta phải nhắc đến Gs. Ts. P-B. Lafont, một học giả có

tầm hiểu biết sâu rộng và có ảnh hưởng lớn trong giới

khoa học Pháp. Sau ngày nhậm chức giáo sư tại đại học

Sorbonne vào năm 1966, ông ta thành lập Trung Tâm Lịch

Sử và Nền Văn Minh Bán Đảo Đông Dương vào năm

1968 và tăng cường mối liên hệ với Viện Viễn Đông Pháp

để hình thành một Chương Trình Champa Học vào năm

1980 đặt dưới quyền điều hành của tôi. Kể từ đó, ông ta

trở thành cố vấn khoa học của tổ chức này, tập trung rất

nhiều chuyên gia nhằm khôi phục lại công trình nghiên

cứu Champa đã bị bỏ quên kể từ năm 1945 vì tình hình

chiến tranh không cho phép.

Năm 1988, qua lời đề nghị của Gs. Ts. P-B. Lafont,

Viện Viễn Đông Pháp đã dời trụ sở Chương Trình Champa

Học sang Kuala Lumpur và giao trách nhiệm cho tôi điều

hành cơ quan này mà mục tiêu nhằm mở rộng thêm chủ

đề nghiên cứu về mối liên hệ giữa vương quốc Champa và

thế giới Mã Lai. Sau 30 năm hoạt động, Chương Trình

Champa Học đã xuất bản tại Paris và Kuala Lumpur 20

công trình nghiên cứu về Champa hầu góp phần làm sáng

tỏ lại di sản lịch sử và nền văn minh của vương quốc này:

- Po Dharma, Phụ lục thư tịch văn bản Chăm cổ lưu

trữ trong thư viện Pháp, Paris, 1981

- Nhiều tác giả, Thư tịch tư liệu hoàng gia

Panduranga viết bằng tiếng Hán, Paris, 1984

- Po Dharma, Panduranga-Champa: Mối liên hệ với

Việt Nam, 1802-1835 (Tập I và II), Paris, 1987

- Nhiều tác giả, Kỷ yếu hội thảo Champa tổ chức tại

đại học Copenhague, Paris, 1988

- P-B. Lafont, Po Dharma, Thư tịch Champa và

Chăm, Paris, 1989

- Nhiều tác giả, Thế giới Đông Dương và thế giới

Mã Lai, Kuala Lumpur, 1990

- Nhiều tác giả, Vương quốc Champa và thế giới Mã

Lai, Paris, 1991

- Alaudin Majid, Po Dharma (chủ biên), Chế độ

mẫu hệ Champa và Mã Lai, Kuala Lumpur, 1994

- P-B. Lafont, Ismail Hussein, Po Dharma (chủ

biên), Thế giới Mã Lai và thế giới Đông Dương, Kuala

Lumpur, 1995

- Po Dharma, G. Moussay, Abd. Karim, Sử Thi Inra

Patra, Kuala Lumpur, 1997

- Po Dharma, G. Moussay, Abd. Karim, Sử Thi

Dewa Mano, Kuala Lumpur, 1998

- Adi Taha, Po Dharma (chủ biên), Đồng phục

Champa, dân tộc Đa Đảo tại Việt Nam, Kuala Lumpur,

1998

- Po Dharma, Bốn từ vựng cổ Mã Lai-Chăm biên

soạn tại vương quốc Champa, Paris 1999, dịch sang tiếng

Mã và xuất bản vào năm 2000

- Po Dharma, G. Moussay, Abd. Karim, Nai Mai

Meng Makah hay là Công chúa đến từ Kelantan, Kuala

Lumpur, 2000

- Po Dharma, Abd. Karim, Nicolas Weber, Majid

Yunos, Tái bản văn học Chăm : Chuyện cổ tích, truyền

thuyết, sử thi và tác phẩm viết bằng thơ, Kuala Lumpur

2003

- Po Dharma, Mak Phoeun (chủ biên), Bán đảo

Đông Dương và thế giới Mã Lai : mối liên hệ văn hóa và

lịch sử, Kuala Lumpur, 2003

- Po Dharma, Từ mặt trận giải phóng Thượng đến

phong trào Fulro : Cuộc đấu tranh của dân tộc thiểu số ở

miền nam Đông Dương (1955-1975), Paris 2005

- G. Moussay, Ngữ Pháp Chăm, Paris, 2006

- Po Dharma, Nicolas Weber, Abdullah Zakaria Bin

Ghazali, Sử thi Um Marup, Kuala Lumpur, 2007

- Po Dharma (chủ biên), Kỷ yếu hội thảo : Ngôn

ngữ và chữ viết Chăm, Kuala Lumpur, 2007

*

Champa là vương quốc có nền văn minh cao độ

nằm ở miền trung Việt Nam, đã từng đóng một vai trò chủ

yếu trong tiến trình hình thành các quốc gia tại khu vực

Đông Nam Á. Tiếc rằng độc giả hôm nay vẫn chưa tiếp

thu một tác phẩm nào đáng được mang tên Lịch Sử

Champa trong nghĩa rộng của nó.

G. Maspero là sử gia đầu tiên đã xuất bản vào năm

1928 một công trình mang tên Vương Quốc Champa trong

đó tác giả chỉ bàn đến lịch sử của Champa cho đến ngày

thất thủ của thành Đồ Bàn vào năm 1471. G. Coedes là

học giả tiếp theo cũng quan tâm đến nền văn minh cổ đại

Champa, nhưng ông ta chỉ trình bày lịch sử của vương quốc

Champa nằm trong lịch trình hình thành các quốc gia Ấn

Hóa tại khu vực Đông Nam Á, xuất bản vào năm 1964. Po

Dharma là nhà nghiên cứu thứ ba đã ấn hành vào năm

1987 tác phẩm Panduranga-Champa : Mối liên hệ với Việt

Nam, trong đó tác giả chỉ đặt trọng tâm đến mối quan hệ

của Champa đối với cuộc Nam Tiến của nhà Nguyễn kéo

dài từ thế kỷ thứ XV cho đến khi vương quốc này bị xóa

bỏ trên bản đồ vào năm 1832.

Bên lề của ba tác phẩm khoa học này, lịch sử

Champa cũng là chủ đề không ngừng xuất hiện trên làn

sóng sách báo và mạng web viết bằng tiếng Việt mà nội

dung chỉ là một thể loại văn chương dành cho quần chúng

đại trà hay biểu tượng cho quan điểm của một số học giả

tìm cách xây dựng lịch sử Champa theo lăng kính cá nhân

của mình.

Để trả lời cho những khuyết điểm đó, Chương

Trình Champa Học đề nghị phải xây dựng lại lịch sử

Champa một cách tổng thể, khoa học và khách quan, chia

làm hai thời kỳ rõ rệt. Lịch sử Champa thời cận đại do tôi

đảm trách qua chủ đề Từ mặt giải phóng Thượng đến

phong trào Fulro : Cuộc đấu tranh của dân tộc thiểu số ở

miền nam Đông Dương (1955-1975), xuất bản tại Paris vào

năm 2005. Lịch sử Champa thời cổ đại là tổng thể của

những biến cố đã xảy ra từ ngày Champa lập quốc vào thế

kỷ thứ II cho đến năm 1832. Đây là một công trình khoa

học vô cùng khó khăn đòi hỏi một kho tàng hiểu biết sâu

rộng về vương quốc này. Theo quan điểm của Chương

Trình Champa Học, Gs. Ts. Lafont, một học giả chuyên về

lịch sử và nền văn minh Đông Dương tại đại học Sorbonne

(Paris) là người duy nhất trong giới khoa học Pháp mới có

thể thực hiện dự án này. Chính đó là nguyên nhân giải

thích cho sự ra đời của tác phẩm Vương Quốc Champa: Địa

Dư, Dân Cư và Lịch Sử.

Sau 15 năm đầu tư vào dự án, Gs. Ts. P-B. Lafont

rất quyết tâm, mặc dù đã gặp phải bao khó khăn về sức

khỏe vào thời điểm của tuổi quá cao, hoàn tất cho bằng

được tác phẩm này vào năm 2007, trước khi ông ta từ trần

vào năm 2008, thọ 82 tuổi. Đây là món quà quí giá mà Gs.

Ts. P-B. Lafont đã để lại cho hậu thế hôm nay.

Vương Quốc Champa : Địa Dư, Dân Cư và Lịch Sử

do Gs. Ts. P-B. Lafont thực hiện là tác phẩm lịch sử

Champa đầu tiên mang tính cách tổng thể, kéo dài từ ngày

lập quốc vào thế kỷ thứ II cho đến khi vương quốc

Champa bị xóa bỏ trên bản đồ vào năm 1832. Đây là công

trình mang tính cách Lược Sử Champa thì đúng hơn, vì

mục tiêu của tác phẩm nhằm phục vụ cho quần chúng phổ

thông, tập trung từ giới sinh viên, các nhà nghiên cứu

không chuyên về Champa học, các giới thương gia và

ngoại giao đoàn có mối liên hệ với Việt Nam cho đến độc

giả thông thường muốn tìm hiểu về vương quốc Champa.

Chính ví thế, nội dung và cách cấu trúc dàn bài của tác

phẩm này rất ngắn gọn và sáng sủa nhằm giúp độc giả

tiếp thu nhanh chóng hơn những yếu tố cơ bản nằm trong

tiến trình hình thành lịch sử và nền văn minh của vương

quốc này.

Trong tác phẩm này, Gs. Ts. P-B. Lafont tự đặt

mình vào vị trí của một sử gia để xây dựng lại lịch sử

Champa một cách khoa học và khách quan, bao gồm nhiều

chủ đề liên quan đến tiến trình hình thành lịch sử của

vương quốc Champa, từ yếu tố địa dư, nguồn gốc dân cư,

di sản văn hóa, phong cách nghệ thuật, đời sống tâm linh,

hệ thống tổ chức xã hội và gia đình cho đến thể chế chính

trị của Champa. Gs. Ts. P-B. Lafont cũng không bỏ qua hệ

thống phân kỳ lịch sử của vương quốc này, phân tích lại

một cách khách quan mối liên hệ chính trị và quân sự giữa

Champa và quốc gia láng giềng ở phía bắc trong suốt

chiều dài của cuộc Nam Tiến của dân tộc Việt, mà mục

tiêu chỉ nhằm đưa lịch sử của vương quốc này trở về đúng

với vị trí của nó. Kể từ đó, tác phẩm mang tựa đề Vương

Quốc Champa : Địa Dư, Dân Cư và Lịch Sử do Gs. Ts. P-B.

Lafont thực hiện đã trở thành một di sản văn hóa Champa

vô cùng quí giá và cũng là kim chỉ nam dành cho những ai

muốn tìm hiểu đến lịch sử và nền văn minh của vương

quốc này.

Vương quốc Champa: Địa Dư, Dân Cư và Lịch Sử là

tác phẩm viết bằng tiếng Pháp mang tựa đề Le Champa:

Géographie - Population - Histoire do nhà xuất bản Les

Indes Savantes ấn hành vào năm 2007 tại Paris. Tác phẩm

này được chuyển ngữ sang tiếng Việt bởi ông Hassan

Poklaun, một nhà trí thức Chăm tốt nghiệp từ trường trung

học Pháp (Lycée Yersin, Đà Lạt), xuất thân từ Viện Quốc

Gia Hành Chánh và cũng là người đã từng dịch sang tiếng

Việt nhiều tác phẩm chuyên về Islam, nhất là Kinh Thánh

Hồi Giáo.

Bản chuyển ngữ sang tiếng Việt do ông Hassan

Poklaun thực hiện là một công trình vô cùng khó khăn, vì

phong văn tiếng Pháp có cách cấu trúc riêng biệt. Chính vì

thế, công tác phiên dịch tác phẩm này không thể dựa vào

phương pháp “từ đối từ”, mà là trình bày lại một cách

trung thực và chính xác ý tưởng nằm trong câu văn của tác

giả nhằm giúp độc giả tiếp thu nhanh chóng nội dung của

tác phẩm. Đây là một công trình nghiên cứu mang tính

cách khoa học, nên bản chuyển ngữ sang tiếng Việt cũng

thông qua hội đồng có trách nhiệm đọc lại bản thảo, trong

đó có Abd. Karim (Đại Học Putra, Mã Lai), Châu Văn Thủ

(Tổng Thư Ký của Council for the Social-Cultural

Development of Champa) và tôi, nhằm nâng cao thêm giá

trị và độ chính xác của tác phẩm này.

Lời mở đầu

Champa là một vương quốc xuất hiện tại miền

trung Việt Nam từ thế kỷ thứ II cho đến đầu thế kỷ thứ

XIX. Vào những thời kỳ vàng son nhất, lãnh thổ Champa

bao gồm vùng đồng bằng duyên hải và cả khu vực cao

nguyên của miền trung Việt Nam hiện nay, nằm giữa hai

bán vĩ tuyến 18 và 11.

Thế kỷ thứ X là thời kỳ đánh dấu cho trang sử huy

hoàng nhất của Champa, nhưng cũng là giai đoạn mà

vương quốc này bắt đầu đối phó với Đại Việt vừa mới

thoát ra khỏi nền đô hộ của Trung Hoa để tạo cho mình

một quốc gia có chủ quyền. Kể từ đó, vương quốc Đại

Việt khởi đầu tạo áp lực đối với Champa ngày càng lớn

mạnh, gây ra sự xụp đổ thủ đô Vijaya (Đồ Bàn) vào năm

1471, kéo theo cuộc Nam Tiến nhằm xâm chiếm lãnh thổ

phía bắc của Champa đồng thời phá tan cả truyền thống

Ấn Giáo, vốn là yếu tố cơ bản trong tiến trình phát triển

nền văn minh của vương quốc này. Mặc dầu lãnh thổ

Champa bị thu hẹp vào khu vực ở phía nam kể từ thế kỷ

thứ XV nhưng vương quốc Champa vẫn còn tồn tại với

danh nghĩa là một quốc gia độc lập có chủ quyền, tiếp tục

biểu dương sức năng động để củng cố lại hệ thống tổ chức

xã hội và dung nạp thêm các giá trị tinh thần mới để xây

dựng cho mình một nền văn minh có đặc thù riêng.

Trên bình diện bang giao quốc tế, Champa cũng

không ngừng gia tăng các mối quan hệ với các nước lân

bang. Trước sức ép không ngừng của Đại Việt, một quốc

gia láng giềng ở phía bắc với dân số phát triển ngày càng

đông đúc, do đó vương quốc Champa phải đương đầu với

bao biến cố để bảo vệ biên giới của mình càng ngày càng

bị thu hẹp. Một khi không đủ sức ngăn chặn cuộc Nam

Tiến của dân tộc Việt, Champa chỉ còn cách làm trì hoãn

bước tiến của họ về phía nam của bán đảo Đông Dương

trong suốt ba thế kỷ rưỡi, vì cho đến năm 1832 nhà

Nguyễn mới xâm chiếm toàn bộ lãnh thổ của quốc gia

này.

Sau khi bị xóa tên trên bản đồ thế giới, vương quốc

Champa chỉ để lại cho thế hệ hôm nay một chuỗi di tích

lịch sử cổ xưa, một số văn bản ghi khắc trên bia đá hay

trên đền tháp, một số tư liệu viết trên các lá buông cũng

như trên giấy và một cộng đồng chủng tộc rất tự hào là

những người thừa kế một nền văn minh đã từng đánh dấu

những nét vàng son trên trang sử của bán đảo Đông

Dương.

Cho đến đầu thế kỷ XXI, những thành tựu nghiên

cứu về Champa chỉ phát triển trong một tầm mức rất giới

hạn. Chính vì thế, các công trình nhằm xây dựng lại một

cách khái quát về quá trình của Champa, về dân cư của

vương quốc này kể cả dân cư còn sống sót hôm nay cũng

như các phương án nhằm phân tích lại một cách khách

quan hơn những yếu tố lịch sử của nó, đã trở thành một

chủ đề cần thiết và hữu ích nằm trong tác phẩm này.

Mãi đến cuối thế kỷ thứ XX, các nhà nghiên cứu

thường cho rằng lãnh thổ Champa trong những thời vàng

son nhất vào thế kỷ thứ IX chỉ nằm trên dải đất của miền

duyên hải chạy dài từ mũi Hoành Sơn ở phía bắc cho đến

sông Đinh (Bà Rịa-Vũng Tàu) ở phía nam và bề rộng của

vương quốc này rất eo hẹp bị giới hạn từ bờ biển Nam Hải

cho đến chân núi của dãy Trường Sơn mà thôi. Hay nói

một cách khác, lãnh thổ của Champa chỉ bao gồm các

vùng đồng bằng duyên hải của miền trung Việt Nam hiện

nay. Đây chỉ là một giả thuyết không thuyết phục cho lắm,

vì gần 20 năm qua, các tư liệu lịch sử, di sản khảo cổ và

các văn bản còn lưu lại đã chứng minh rằng lãnh thổ

Champa chẳng những nằm trên miền duyên hải ở phía

đông mà còn bao gồm, tùy theo giai đoạn của lịch sử, cả

khu vực Tây Nguyên của dãy Trường Sơn nằm ở phía tây,

có độ dốc chạy thoai thoải cho đến sông Cửu Long

(Mékong).

Vào năm 914, các bia ký thuộc giáo phái Phật Giáo

đại thừa tìm thấy ở khu vực Kon Klor (Kontum) cho biết

lãnh thổ Champa bao gồm cả vùng cao nguyên Kontum.

Một bia ký khác viết vào thế kỷ XII nằm trong khu vực

của Mĩ Sơn cũng nhắc đến cộng đồng Vrlas và Randaiy,

tức là một tập thể tộc người Tây Nguyên có địa bàn dân cư

nằm trên khu vực Lâm Đồng, Gia Lai (Pleiku) và Dak Lak

đã từng phục tùng vua chúa Champa. Điều này đã ám chỉ

rằng Tây Nguyên là khu vực nằm trên lãnh thổ phía tây

của vương quốc Champa trước kia.

Bước sang thế kỷ thứ XIII, một số chú thích trong

tác phẩm Yuan-che (CCX 55a) của Trung Hoa và nhật ký

của Marco Polo liên quan đến cuộc tiến quân của Mông

Cổ nhằm chinh phạt Champa vào năm 1283-1285 cũng

công nhận rằng lãnh thổ Champa vào thời kỳ đó bao gồm

cả khu vực cao nguyên Kontum và Pleiku. Thêm vào đó,

sự hiện diện của các đền tháp Champa vào thế kỷ thứ XIV

và XV tại thôn Phú Thọ gần Pleiku, một số đền tháp khác

nằm trong tỉnh Phú Bổn (Cheo Reo), thung lũng Ia Ayun

và Sông Ba và xa hơn nữa, tại khu vực Yang Prong thuộc

về phía nam của Dak Lak (Ban Mê Thuột) cấu thành một

yếu tố vững chắc nhằm xác nhận rằng Tây Nguyên là khu

vực nằm trong biên giới chính trị của vương quốc Champa

thời trước. Cuối cùng, các tư liệu viết bằng chữ Hán, chữ

Chăm, các hồi ký của những thương thuyền Âu Châu vào

thế kỷ thứ XVII-XIX cũng như các truyền thuyết dân gian

của các tộc người bản địa tại miền trung Việt Nam và Lào

quốc cũng thường đưa ra những yếu tố nhằm minh định

rằng kể từ thế kỷ thứ XVI cho đến ngày diệt vong của

Champa vào năm 1832, lãnh thổ của vương quốc này bao

gồm một phần đất đai của dãy Trường Sơn và khu vực

đồng bằng nằm về phía tây.

Địa dư

Tóm lại, về mặt địa dư, đất nước Champa là một

vương quốc nằm ở miền trung Việt Nam bao gồm miền

duyên hải, khu vực Tây Nguyên kể cả các dãy núi của

Trường Sơn.

Vùng duyên hải của Champa

Từ bắc xuống nam, miền duyên hải Champa trải

dài khoảng 800 cây số và không quá 50 cây số chiều

ngang, bao gồm các vùng đồng bằng và châu thổ (delta)

nhỏ hẹp, thường tách rời với nhau bởi các mũi đá nhô nối

liền từ chân núi Trường Sơn cho đến bờ biển Nam Hải (Vũ

Tự Lập, Việtnam. Données geographiques, Hanoi, 1977).

Các mũi đá nhô này thường chia cắt miền đồng bằng

thành nhiều vùng eo hẹp rất khó băng qua. Địa thế địa dư

thiên nhiên này đã biến Champa thành nhiều khu vực tự

trị có bản sắc và đặc thù riêng mà các bia ký và văn bản

thường nhắc đến.

Từ ngày thành lập, Champa là một quốc gia có đất

đai rộng lớn. Vào năm 1069 và 1306, vương quốc này đã

nhường lại cho Đại Việt hai khu vực nằm trên lãnh thổ của

tỉnh Bình-Trị-Thiên có ranh giới phía bắc là mũi Hoành

Sơn và ranh giới phía nam là đèo Hải Vân (núi Bạch Mã),

vốn là một bức màng ngăn chận khí hậu một cách tự

nhiên. Về phía đông của Bình-Trị-Thiên là khu vực eo

Vương quốc Champa

biển không cao cho lắm, thường là nạn nhân của các luồng

gió, dòng nước, hồ nước mặn và nhất là nạn nhân của các

sóng biển và trận bão nhiệt đới thường xảy ra hàng năm

vào tháng 9 và tháng 10. Phía tây của khu vực này là các

ngọn núi với các đỉnh cao vượt từ 1200 đến 1500 thước.

Buồng ngăn này bao gồm nhiều vùng đồng bằng (Ròn,

Đồng Hới, Lệ Thủy, Thừa Thiên, v.v..) mà bề ngang

không bao giờ vượt quá 20 cây số mà phần đất phì nhiêu

để canh tác thường bị thu hẹp lại và được tưới bởi nhiều

dòng nước.

Về phía nam của đèo Hải Vân là khu vực Đà Nẵng

(Tourane) có biên giới phía nam là núi Chùa, biên giới

phía tây là đỉnh núi với bề cao hơn 1000 thước. Bên cạnh

chân núi có nhiều gò cao lớn và nhỏ. Về phía đông là các

hồ nước mặn với các cồn cát của bờ biển. Ở trung tâm là

đồng bằng của tỉnh Quảng Nam gồm các thung lũng rộng

lớn chạy dọc theo các bờ sông của nó. Đất đai phì nhiêu

của đồng bằng thường sản xuất nhiều vụ mùa lúa quan

trọng. Giữa các thế kỷ VII và XIII, vùng này là trung tâm

văn hóa và chính trị của vương quốc Champa. Các di tích

lịch sử nằm ngổn ngang trên khu vực Trà kiệu, quần thể

Mĩ Sơn và Đồng Dương v.v. cấu thành những yếu tố cụ thể

để chứng minh cho lý thuyết của chúng tôi.

Về phía nam của núi Chùa là đồng bằng Quảng

Ngãi. Vùng này được tưới nước bởi những dòng sông nhỏ,

thường bị ngăn cách với nhau bởi các dãy núi đá cứng.

Địa dư

Các con sông này vào mùa mưa thường hay lũ lụt và vào

mùa khô thì khô ráo. Các dấu tích còn hiện hữu nằm trong

tiểu vương quốc Amaravati, tức là khu vực Quảng NamQuảng

Ngãi, đã giải thích thế nào là công trình dẫn thủy

nhập điền vô cùng đồ sộ mà vua chúa Champa đã thực

hiện trong quá khứ.

Ở phía nam Quảng Ngãi là đồng bằng bị ngăn lại ở

phía tây bởi các ngọn núi Bình Định có chiều cao từ 1000

đến 1500 thước. Nằm ngay bên chân núi là cánh đồng

ruộng lúa bậc thang chồng lên nhau từng lớp được xem

như là một kỹ thuật dẫn thủy nhập điền của tiểu vương

quốc Vijaya tồn tại cho đến năm 1471. Phía nam của cánh

đồng này là đèo Cù Mông. Phía đông của nó là bờ biển

san hô và một số mỏm đá lởm chởm. Từ bắc xuống nam

của khu vực này có nhiều cánh đồng, như cánh đồng Bồng

Sơn, Phú Mỹ và Qui Nhơn, thường bị tách rời với nhau bởi

các mũi núi nhô. Được tưới nước bởi nhiều con sông, các

cánh đồng này cấu thành một khu vực có đất đai rất là

màu mỡ.

Đi xuống về phía nam của tiểu vương quốc Vijaya

(Bình Định) là lãnh thổ của tỉnh Phú Khánh hiện nay thuộc

tiểu vương quốc Kauthara. Khu vực thứ nhất của nó nằm

giữa đèo Cù mông và mũi Varella, nối dài đến hòn Vọng

Phu bao gồm nhiều cánh đồng nhỏ hẹp nằm ép với chân

núi với chiều cao khoảng 1000 thước có vị trí rất gần với

bờ biển ghồ ghề. Một khu vực ngoại lệ là đồng bằng Tuy

Hòa nằm trên châu thổ và trên thung lũng có độ cao trung

bình của sông Đà Rằng. Qua khỏi mũi Varella xuống về

phía nam là những ngọn núi nhỏ biệt lập và những vịnh

nước biển đôi khi rất sâu thường bị khép lại bởi những bán

đảo như vịnh Cam Ranh hay bởi những hòn đảo như vịnh

Nha Trang. Vị trí địa dư này thường làm eo hẹp lại diện

tích của các cánh đồng thiên nhiên, như cánh đồng Ninh

Hòa, Nha Trang hay Ba Ngòi. Vì đất xấu và khô ráo hàng

năm, đồng bằng này không mang lại nguồn sản xuất nông

nghiệp đáng kể. Khu vực thứ hai nằm trong tiểu vương

quốc Kauthara là cồn cát trải dài từ chân núi đến bờ biển.

Qua khỏi khu vực Kauthara (Nha Trang) là đồng

bằng của tiểu vương quốc Panduranga nằm trong hai tỉnh

Ninh Thuận và Bình Thuận hiện nay. Đây là vùng địa dư

có rất nhiều cồn cát, chia thành ba miền riêng biệt. Về

hướng bắc là cánh đồng Phan Rang trải dài đến tận mũi

Dinh còn gọi là Cap Pandaran và bị chặn lại phía tây bởi

các núi đá dốc. Cánh đồng này có những ngọn núi rải rác

và biệt lập, ăn nước sông Kinh Dinh và các phụ lưu của

nó, nhưng chịu sức nóng do ánh sáng mặt trời gay gắt và ít

mưa. Lượng nước trung bình ít hơn 700 mm, vì dãy trường

sơn và hướng biển đã ngăn nó khỏi các cơn mưa mùa

đông. Đồng bằng Phan Rang là khu vực thường bị áp đảo

bởi các luồng gió khô ráo, thường trở thành một vùng địa

dư có khí hậu rất là khô hạn, đòi hỏi việc cung cấp nước

để trồng trọt. Chính vì thế, công việc dẫn thủy nhập điền

đã trở thành một ngành kỹ nghệ nông nghiệp hàng đầu

của người dân Panduranga xưa kia. Phía đông của cánh

đồng này là cồn cát chạy dài đến tận Mũi Dinh tiếp nối

với ruộng muối Cà Ná đã được khai thác từ nhiều thế kỷ

qua. Và cuối cùng là tiểu cánh đồng Tuy Phong. Về phía

nam của Tuy Phong là cánh đồng Phan Rí có hiện tượng

khí hậu rất gần gũi với khu vực ở Phan Rang. Cánh đồng

này bị giới hạn về phía đông bởi các bờ biển đất cát và

phía tây bởi núi đồi. Lượng nước mưa của nó gia tăng từ từ

khi đi vào miền nam, nhưng không kém hơn đồng bằng

Phan Rang. Hết khu cồn cát là cánh đồng Phan Thiết rộng

hơn bốn lần so với cánh đồng Phan Rí. Mặc dù với lượng

nước mưa trung bình 1200 mm hằng năm và được tưới bởi

nhiều dòng sông ngắn, cánh đồng này cũng cần hệ thống

dẫn thủy nhập điền để phát triển nông nghiệp, bởi vì đất

đai canh tác của nó là đất cát nằm chồng lên lớp đất biển.

Sau cánh đồng Phan Thiết là cồn cát nằm phủ lên

các bờ biển và các bãi cát nối tiếp với các vùng đầm lầy.

Khu vực hoang vu này là biên giới tự nhiên giữa Trung

Việt và Nam Việt và cũng là biên giới phía nam của

Champa trước đây.

Nhìn qua bản đồ địa hình của Trung Việt xưa kia,

người ta có thể đưa ra kết luận rằng diện tích đồng bằng

đất thấp của Champa rất thu hẹp, vì dãy Trường Sơn chạy

dài từ mũi Hoành Sơn nằm quá kề cận với vùng biển đã

làm rút ngắn lại chiều dài của các con sông. Ngoài ra, các

độ dốc từ vùng núi thường bị các dòng nước thượng lưu

khoét mòn, mang theo đá sỏi và cát bồi xuống vùng đất

thấp. Những vật liệu này, nhất là ở miền trung, đã tô bồi

các vịnh nước, các hồ nước mặn và cuối cùng cấu thành

các đồng bằng hiện tại. Ngược với dòng nước thượng lưu,

các dòng hạ lưu của các con sông này có một độ dốc rất là

yếu kém cho nên đôi khi khó kiếm một lối thoát ra biển

và thường băng qua các khoảng cách rất dài chạy song

song với biển trước khi thoát vào đại dương.

Ai cũng biết rằng khí hậu hải phận của Champa rất

nóng nực và ẩm thấp. Nhiệt độ trung bình thay đổi giữa 30

độ C vào tháng bảy Tây Lịch và 20 độ C vào tháng giêng

Tây Lịch, nhưng nhiệt độ tối đa nằm giữa 40 độ C và 15

độ C ở Huế. Khí hậu này chịu ảnh hưởng của gió mùa.

Vào mùa đông, các luồng gió thổi từ đông-bắc sang tâynam

và vào mùa hạ, từ tây-nam sang đông-bắc. Các luồng

gió này có tác dụng đến sự sinh hoạt của nghề hàng hải

cho đến sự ra đời của ghe thuyền chạy bằng hơi nước. Về

lượng nước mưa, nó thay đổi tùy theo vĩ tuyến cũng như

hướng biển và hướng núi. Các cơn mưa diễn ra tối đa từ

tháng chín đến tháng giêng Tây Lịch ở ven biển miền

trung và từ tháng mười đến tháng mười hai Tây Lịch ở

miền nam. Lịch trình của các mùa mưa này phát xuất từ hệ

thống gió mùa diễn ra vào mùa đông, từ áp lực không khí

rất là đặc biệt và nhất là từ các trận bão nhiệt đới - trung

bình chín trận hằng năm - thường hay càn quét bờ biển

vào tháng mười và mười một. Ngược lại, vào mùa hạ là

mùa khô kéo dài một thời gian khá lâu, bồi thêm bởi các

ngọn gió nóng cháy da từ hướng tây thổi xuống theo các

khe núi của dãy Trường Sơn. Tình trạng mùa khô càng

ngày càng gia tăng bởi sự bốc hơi quá cao.

Các lớp đất của vùng đồng bằng thường là đất phù

sa. Số còn lại thường chứa một loại đất đá cứng và một số

khác rất hiếm chứa loại đất đá bazan của núi lửa. Loại đất

thứ nhất thường rút nước rất nhanh, bởi vì nguyên liệu

gồm có đất cát. Càng xuống về phía nam thì nguyên liệu

đất cát càng tăng thêm. Cộng với các yếu tố sinh thái địa

phương, loại đất này chỉ nuôi dưỡng cho một loại cây cối

thường có gai. Bởi vì thế, nếu muốn biến khu vực này

thành đất đai để trồng trọt thì người ta phải phát triển

mạnh việc dẫn thủy nhập điền. Đây là công trình mà

người dân Champa sống ven biển trước kia đã từng thực

hiện. Các di tích còn lưu lại tại miền trung Việt Nam cho

đến hôm nay đã chứng minh cho các nổ lực về kỹ thuật

dẫn thủy nhập điền mà vương quốc Champa đã từng phát

triển nhằm khai thác các khu vực quá khô ráo (Nguyen

Thieu Lau, “Les étangs desséchés de la réion de MườngMán”,

trong Institut Indochinois pour l'Etude de l'Homme

V-1, 1942, trg. 131-134 + 5 planches). Tuy nhiên ngành kỹ

nghệ này vẫn không bao giờ cho phép phát triển nhanh

chóng việc sản xuất nông nghiệp để làm gia tăng dân số

của vương quốc Champa.

Vùng cao nguyên của Champa

Miền tây của đồng bằng duyên hải Trung Việt có

một hình thái thiên nhiên rất khác biệt giữa phía bắc và

phía nam của núi Bạch Mã (Thừa Thiên và Đà Nẵng). Về

phía bắc của núi này, các đồi đá cứng xuất hiện giống các

mắc xích theo hướng tây-bắc / đông-nam (núi Voi Mẹp,

núi Đông Ngai). Về phía nam là khu vực có các đồi núi

(núi Chùa ở Quảng Ngãi, núi Kontum, núi Ba ở Bình

Định), kết hợp thành một dãy rất cao và có độ dốc đứng

thẳng theo chiều bắc nam xuống các vùng đất thấp. Về

phía tây của độ dốc này là dãy cao nguyên trùng điệp. Bắt

đầu từ núi Vọng Phu đến mũi Varella là khu vực địa dư có

hình thái xếp ngang xuất phát từ những ngọn núi Châk

Yang, núi Bi Dup (Khánh Hòa), núi Langbian (Lâm

Đồng), núi Brah Yang, núi Yung (Bình Thuận) chạy dài

liên tục, hết núi này sang núi kia, đi xuống về phía bờ biển

tạo thành các vùng đồng bằng nhỏ hẹp như đã đề cập ở

phần trên.

Mặc dù không hoàn toàn là một dãy Trường Sơn

(cordillère) mà ngược lại là mép rìa (rebord) của cao

nguyên hướng về phía nước Lào có độ cao không quá

2610 mét, các dãy đỉnh cao này chạy dài từ ngọn núi

Ataouat (2500 mét) nằm trên bắc vĩ tuyến 16 cho đến núi

Vọng Phu (Nha Trang) kết thành một bức màng ngăn chận

khí hậu giữa miền duyên hải của miền trung Việt Nam

chịu ảnh hưởng của gió mùa cũng như các trận bão nhiệt

đới và nước Lào có thời tiết mùa đông hoàn toàn khác

hẳn.

Tựa lưng vào tuyến cao điểm ngự trị cả đồng bằng

duyên hải bắt đầu từ núi Bạch Mã là khu vực bao gồm

những vùng cao nguyên đi xuống thoai thoải từng chồng,

chạy về mạn sông Cửu Long (Mékong).

Cao nguyên đầu tiên của Tây Nguyên là cao

nguyên Kontum mà phần phía nam trải dài ra khỏi biên

giới Pleiku đã nhận một lượng nước mưa trung bình 2500

mm giữa năm 1950 và năm 1960. Cao nguyên này có

chiều cao không quá 800 mét là khu vực có núi lửa hoạt

động xưa kia đã lưu lại các di tích của chóp núi lửa như núi

Hodrung, các hồ nước trên miệng núi lửa như hồ Tonueng

và các đất đai thích hợp cho việc trồng trọt. Các vùng đất

này xưa kia là rừng rậm mà một phần bị con người tàn

phá. Vào năm 1950, người ta thấy khu vực này có nhiều

chỗ bị tàn phá để biến thành rừng cây tre, như cao nguyên

Pleiku (vùng Gia Lai). Về phía đông cao nguyên này là

bậc thềm đi xuống đồng bằng duyên hải như vùng An Khê

với độ cao khoảng 400 mét ăn nước tưới dồi dào và có một

ngọn đèo mang tên đèo An Khê tiếp giáp bờ biển, với độ

cao ngang với Qui Nhơn. Về phía nam của cao nguyên An

Khê là thung lũng Cheo Reo (Phú Bổn) trải dài theo các

con sông Ya Ayun và sông Ba, tức là nơi cao điểm của

sông Đà Rằng chảy xuống biển gần Tuy Hòa.

Tiếp theo cao nguyên Kontum chạy xuôi về phía

nam là cao nguyên Dak Lak đã tiếp thu vào các năm

1950-1960 một lượng nước trung bình 1500 mm. Với độ

cao từ 600 đến 700 mét, cao nguyên này hiện ra giữa

Cheo Reo và Ban Mê Thuột như một tấm thảm đá bazan

hơi gợn sóng. Đất trồng của nó rất màu mỡ ăn nước sông

Srê Pốc (Srépok) thượng, một phụ lưu của sông Mé Kong,

bị cắt đoạn bởi nhiều thác nước như thác Dray Hlinh. Càng

đi sâu về phía nam, người ta thấy những thung lũng rộng

lớn lẫn lộn với những khu vực có mô hình không rõ rệt

thường hiện ra các hồ nước, như hồ Lak, các ao nước và

các đầm lầy. Về phía đông của cao nguyên này là khu vực

bậc thềm kết hợp với các vùng đất thấp, vùng đất sụp của

Khánh Dương (M'Drak) cấu thành một đồng bằng khoáng

chất với đá bazan mà đèo Yok Kao (Phượng Hoàng) mở

cửa xuống vùng Ninh Hòa. Gần một thế kỷ qua, ngoài các

khu vực đã được sử dụng để trồng trọt, đất đai chung của

vùng này, nhất là khu vực phía bắc, vẫn còn là quang cảnh

của những khu rừng thưa, những bãi trống, những đồng cỏ

và về phía nam là những khu rừng rậm rất tươi tốt.

Về phía nam của cao nguyên Dak Lak là một loạt

các đỉnh núi lửa mà một số có độ cao đến 2400 mét, như

ngọn Chưk Yang, ngự trị trên một cao nguyên gọi là cao

nguyên Langbian với độ cao trung bình là 1500 mét. Cao

nguyên này với độ cao rất gồng gềnh, gồm các loại đá núi

lửa mà một số tác giả còn gọi cao nguyên Đà Lạt, có

nhiều thung lũng và hồ nước như hồ Mê Linh và thác nước

như thác Cam Ly. Cao nguyên này là khu vực trù phú phát

xuất từ các rừng thông, các bãi cỏ, các hoa mầu. Về phía

đông nam, cao nguyên này chạy dài về phía biển theo một

loạt khu đất bậc thang (terrasse), chẳng hạn khu đất bậc

thang Dran (Đồn Dương) rất là nổi tiếng. Nếu cao nguyên

này đi về các hướng khác, thì nó thường chấm dứt bằng

các sườn núi hơi dốc đứng.

Về phía tây của cao nguyên Langbian là cao

nguyên ba biên giới Đak Nông, còn được gọi là cao

nguyên Chhlong thượng. Thực ra nó chỉ nối dài cao

nguyên Dak Lak về cạnh nam-tây-nam và có quang cảnh

của các ngọn đồi phủ lấp bởi đá sạn. Với độ cao trung bình

1000 mét, cao nguyên này bị chia cắt thành những thung

lũng sâu với các bờ sườn có độ dốc đứng. Phủ lớp bởi đá

cát, đá xít (diệp thạch) và đôi lúc bởi đá bazan, đất đai của

ba biên giới Đak Nông không phì nhiêu cho lắm. Thêm

vào đó, nhiều sườn núi dốc đứng của nó đã tạo ra những

con lạch vào mùa mưa và tình trạng thiếu nước vào mùa

hạn.

Về phía nam cao nguyên Langbian là cao nguyên

Di Linh hiện ra như là bực thang thấp của Langbian. Với

độ cao từng bậc giữa 800 mét và 1000 mét, cao nguyên

này là một đồng bằng lõm gồm có đá cát và đá bazan, bị

chia cắt thành nhiều khu vực bởi con sông Đồng Nai

Thượng và các phụ lưu của nó tạo ra. Cao nguyên Di Linh

thường có những thung lũng với đất đai trồng trọt rất là

màu mỡ. Ăn nước mưa dồi dào với lượng nước mưa trung

bình hằng năm là 2115 mm, cao nguyên này là khu vực

rừng rậm lúc ban đầu tại các vùng cao, nhưng thường

nhường chỗ cho các khu rừng xuống cấp do con người gây

ra.

Khí hậu miền cao nguyên ở miền trung Việt Nam

thay đổi theo từng vùng. Nhưng đại thể, người ta ghi nhận

rằng từ tháng năm đến tháng chín Tây Lịch là mùa ẩm

thấp với mây mưa và sương mù. Vào tháng mười cho đến

tháng tư thì là mùa khô, tức là thời kỳ tươi mát nhất tùy

theo độ cao. Cao nguyên Langbian, nhiệt độ thường xuống

đến 10 độ C vào tháng hai. Nhiệt độ trung bình hằng năm

thay đổi tùy theo kinh tuyến và vĩ tuyến (+20 độ C / -2 độ

C ở phía bắc cao nguyên Kontum và 24,6 độ C trung bình

để rồi xuống cho đến 8 độ C tại trung tâm của cao nguyên

Đắk Lắk).

Cho đến thế kỷ XX, các vùng cao nguyên này vẫn

là khu rừng rậm với nhiều hương thơm khác biệt gồm các

loại cây hương trầm như loại cây aloès, cây bàng, cây

santal cấu thành một thị trường dành cho nguời Ả Rập và

người Nhật. Cao nguyên này cũng có nhiều loại thú rừng

như con voi tại cao nguyên Dak Lak, vùng ba biên giới và

Di Linh mà các chiếc ngà đã được xuất khẩu đi khắp Á

Châu; bò rừng và trâu rừng trên các cao nguyên Kontum,

An Khê và Langbian; con họ hươu (cervidé) trên khắp cao

nguyên và bình nguyên; cọp rừng mà da của nó thường ghi

lại trong danh dách hàng hóa của thương thuyền di chuyển

từ Đà Nẵng đến Malithit (Phan Thiết) trong vương quốc

Champa thời đó; con tê giác mà sừng và xương cốt của nó

cấu thành các món hàng thương mại rất quí giá.

Đến giữa thế kỷ XX, dân cư trên các vùng cao

nguyên Kontum, Pleiku, Dak Lak, Dinh Linh và vùng Ba

Biên Giới chỉ gồm những người dân bản địa Đông Dương.

Họ chuyên sống về nông nghiệp phá rừng làm rẫy du canh

theo mùa, di chuyển từ vùng này sang vùng khác sau khi

đất đai đã hết màu mỡ. Tỉ lệ dân số trong vùng này rất

thấp và nơi cư trú rất là thưa thớt (J. Boulbet, “Le Miir,

culture itinérante sur brulis avec jachère forestière en pays

Maa”, đăng trong tạp chí Bulletin de l'École Francaise

d'Extrême Orient LIII-1, 1966, trg 77-98).

*

Như chúng ta vừa nhìn qua, đồng bằng nằm dọc

theo bờ biển của Champa có ít đất trồng trọt và vì thế chỉ

có thể cung cấp một sản lượng nông nghiệp rất là hạn chế

và cố định. Sản lượng nông nghiệp là yếu tố góp phần vào

việc gia tăng dân số rất nhanh chóng, với điều kiện là

vương quốc Champa phải gia tăng diện tích trồng trọt.

Nhưng vì lý do tôn giáo, Champa không thể mở rộng đất

đai của mình ra khỏi biên giới được qui định bởi thần linh

của vương quốc này. Chính đó là nguyên nhân giải thích

tại sao các cuộc chiến do Champa khởi xướng không phải

là cuộc chiến xâm chiếm đất đai. Và sau những cuộc chiến

thắng quân sự, vương quốc này cũng không bao giờ sáp

nhập đất đai của nước láng giềng thua trận vào lãnh thổ

của quốc gia mình (“La notion de frontière dans la partie

orientale de la peninsule indochinoise” trong tác phẩm Les

frontières du Vietnam, Paris, L'Harmattan, 1989, trg. 18-

19). Điều này cũng giải thích thêm tại sao dân số tại các

vùng đồng bằng Champa đã không thay đổi trong suốt

chiều dài của lịch sử.

Cao nguyên của Champa bao gồm nhiều khu vực

rộng lớn chứa nhiều rừng rậm, nhưng dân cư của vương

quốc này không biết cách khai thác, chỉ bám vào hệ thống

nông nghiệp cổ truyền bằng cách đốt rừng khai hoang để

chuẩn bị đất trồng. Phương pháp này không cho phép phát

triển ngành trồng trọt một cách liên tục trên một khu đất vì

chu kỳ màu mỡ của lớp đất chỉ có giới hạn. Chính đó là

nguyên nhân làm suy giảm năng suất thu hoạch. Đây cũng

là yếu tố đã làm cho dân số đọng lại nếu không canh tân

hệ thống sản xuất như chính sách nông nghiệp đã từng

phát triển vào giữa thế kỷ XX.

Điểm cuối cùng mà người ta không thể bỏ qua

được đó là sự chia cắt đất đai vùng ven biển bởi trạng thái

thiên nhiên của địa dư và hệ thống sản xuất đốt rừng khai

hoang trên các vùng cao nguyên đã ngăn trở việc liên đới

chặt chẽ giữa các dân cư Champa. Tại miền duyên hải,

dân cư sinh sống ít khi liên hệ với nhau vì các chướng ngại

núi non mặc dù có thể vượt qua dễ dàng. Trên cao

nguyên, các dân cư cũng bị cô lập từng khu vực bởi các

vùng đất bỏ hoang chờ cho đất mầu tái sinh.

Hằng bao thế kỷ qua, yếu tố địa dư đã làm trì hoãn

đi đà phát triển dân số và hệ thống tổ chức của xã hội

Champa. Trong khi đó, bên kia phía bắc ranh giới của

Champa, dân tộc Việt làm chủ một địa bàn canh tác vô

cùng rộng lớn bao gồm châu thổ của sông Hồng Hà cũng

như các đồng bằng miền bắc như vùng Thanh Hóa chẳng

hạn, và không ngừng sản xuất vụ mùa hằng năm. Đó cũng

là yếu tố đã làm gia tăng dân số dân tộc Việt một cách

nhanh chóng và phát triển hệ thống liên đới của họ một

cách chặt chẽ hơn. Một khi cuộc chiến bùng nỗ giữa hai

quốc gia lân bang, vấn đề địa dư đã trở thành một yếu tố

thuận lợi cho phía Đại Việt và bất lợi cho vương quốc

Champa.

Hoàn toàn trái ngược với các lý thuyết đã đưa ra

gần một thế kỷ qua, vương quốc Champa không những bao

gồm các phần đất nằm ở ven biển của miền trung Việt

Nam hiện nay mà kể cả dẫy Trường Sơn (Codillère

Annamitique) và vùng cao nguyên tiếp nối với nó. Dựa

vào yếu tố địa dư này, người ta đưa ra kết luận rằng dân cư

Champa kết hợp không những người dân sinh sống ở vùng

đồng bằng mà còn bao gồm cả dân cư của vùng cao

nguyên, thường gọi là người Thượng (Montagnards) hay là

người bản xứ Đông Dương (Proto-Indochinois). Chính vì

thế, vương quốc Champa không phải một là đất nước riêng

của người Chăm mà là một quốc gia đa chủng gồm cả dân

tộc Tây Nguyên, trong đó mỗi sắc dân thường đóng một

vai trò riêng biệt trong tiến trình lịch sử của vương quốc

này mà chúng tôi sẽ trình bày ở phần dưới đây.

Nguồn gốc

Vào đầu kỷ nguyên của Tây Lịch, người ta không

biết nhiều về nguồn gốc dân cư sinh sống trong lãnh thổ

xưa kia của Champa. Các bản văn Trung Hoa được xem

như là nguồn sử liệu duy nhất nhưng cũng chỉ nói một cách

sơ lược liên quan đến dân tộc sinh sống trong khu vực nằm

giữa Hoành Sơn (Porte d’Annam) và đèo Hải Vân. Theo

tài liệu này, đây là khu vực nằm về phía nam của biên giới

Trung Hoa mà dân cư bao gồm một số người Trung Hoa

nhập cư và đa số còn lại chiếm phần quan trọng là dân

bản địa ở vùng ven biển và trên cao nguyên có cuộc sống

rất gần gũi với nhau. Theo tác phẩm Jinshu (trang 57, 4b.

Bản dịch của Paul Pelliot), “những người bản địa này cấu

thành từng nhóm biết hỗ trợ lẫn nhau”. Hơn nữa các tài

liệu trên gọi họ là dân tộc “man rợ” (barbare), vì rằng đối

với tác giả Trung Hoa thời đó, tất cả những ai không phải

là người Trung Hoa hay không mang sắc thái của nền văn

minh Trung Hoa đều bị gán cho cụm từ là “người man rợ”.

Tài liệu trên cũng qui luôn cả người Khu Liên (Qulian)

vào nhóm “man rợ” này, một thuật ngữ để ám chỉ cho tộc

người có nước da rám nắng.

Riêng về dân tộc sinh sống trên lãnh thổ nằm về

phía nam của núi Bạch Mã (Huế), một số tài liệu khảo cổ

đã nêu ra vài chi tiết khá rỏ ràng hơn. Theo tài liệu này,

các hài cốt dưới thời thượng cổ được tìm thấy trên Tây

Nguyên nằm về phía tây của dẫy Trường Sơn là những hài

cốt của người bản địa Mã Lai (Proto-Malais) có sọ đầu dài

(dolichocé phales) với thân hình vạm vỡ. Ngay từ thời kỳ

đá mới (néolithique), họ là dân bản địa Đông Dương

(Proto-Indochinois) duy nhất đã từng làm chủ khu vực Tây

Nguyên và tồn tại cho đến giữa thế kỷ XX. Bên cạnh đó,

người ta cũng tìm thấy các hài cốt ở vùng ven biển có

nguồn gốc nằm trong thành phần dân bản địa Mã Lai

(Proto-Malais) có đầu dài và di trú đến Champa đợt thứ

hai nhưng lại pha trộn với một số yếu tố của chủng tộc

Mông Cổ do các người nhập cư gốc Trung Hoa mang đến.

Vào thời kỳ đá mới (néolithique), sau khi tiếp thu nhiều

nguồn văn minh của thời tiền sử vào đầu kỷ nguyên Tây

Lịch, những người bản địa Mã Lai (Proto-Malais) này đã

trở thành một tập thể chủng tộc mà người Âu Châu thường

dùng thuật ngữ Việt Nam để gán cho họ là người Chăm,

trong khi đó cụm từ “Chăm” hoàn toàn bị lãng quên trong

ngôn ngữ của dân tộc Tây Nguyên và cũng không bao giờ

xuất hiện trong các bia ký hay trong các bản văn xưa viết

bằng tay tại vương quốc Champa. Cụm từ thường sử dụng

để ám chỉ cho thần dân của vương quốc Champa xưa kia là

Urang Champa (urang = người, cá nhân) chứ không phải

là Urang Cham tức là người Chăm như một số nhà khoa

học thường hiểu lầm. Hơn một thế kỷ qua, cũng vì việc sử

dụng từ “Chăm” là cách nuốt âm (apocope) của từ

“Champa” để ám chỉ một sắc dân cư ngụ từ xưa tại vùng

duyên hải Champa đã trở thành một thông lệ, thành ra

người ta tiếp tục dùng từ “Chăm” này với ý nghĩa mang

tính đặc trưng để ám chỉ chung những gì thuộc về Champa,

không nhất thiết thuộc về dân tộc Chăm hôm nay.

Ngôn ngữ

Các dữ kiện khảo cổ học cho rằng những dân cư

bản địa Mã Lai (Proto-Malais) có mặt trên lãnh thổ

Champa xưa kia đã sử dụng một hay nhiều ngôn ngữ thuộc

gia đình Mã Lai Đa Đảo (proto-malayo-polynesienne).

Qua các tiến trình phát triển, ngôn ngữ này đã biến thành

một gia đình ngôn ngữ mới trong đó có tiếng Chăm (được

sử dụng bởi người Chăm sinh sống tại các vùng đồng

bằng) và các thổ ngữ cùng chung một nguồn gốc với tiếng

Chăm, như tiếng Jarai, Êđê, Churu, Raglai, Hroi, được sử

dụng bởi các dân cư của vùng cao thuộc miền trung-bắc

của bán đảo Đông Dương.

Tiếng Chăm đã có mặt tại vương quốc Champa vào

thế kỷ thứ IV. Xưa kia, tiếng Chăm là ngôn ngữ được lưu

hành từ Hoành Sơn đến vùng Biên Hòa. Nhưng hôm nay,

ngôn ngữ Chăm chỉ còn lưu hành tại các thôn ấp người

Chăm trong hai tỉnh Ninh thuận và Bình Thuận cũng như

tại thung lũng Nam Vang và chung quanh tỉnh Kampot của

Kampuchea. Tiếng Chăm thuộc gia đình ngôn ngữ Mã Lai

Đa Đảo (autronésien), mặc dù chứa đựng một số yếu tố

thuộc gia đình Châu Á Ngữ (austoasiatique). Ngôn ngữ

Chăm đã phát triển theo đà tiến hóa rõ ràng, đặc biệt nhất

là sự xuất hiện các phụ âm phát từ trước cổ họng

(préglottalisé) và việc vay mượn nhiều từ của Phạn ngữ,

Việt ngữ và tiếng Khmer, để rồi hôm nay tiếng Chăm

không gần gũi với tiếng Mã Lai như xưa kia nữa.

Ngôn ngữ Chăm xuất hiện lần đầu tiên trên một

bia ký (thế kỷ thứ IV) viết bằng tiếng Chăm cổ đại (vieux

cham) được phát hiện gần Trà Kiệu trong tỉnh Quảng

Nam-Đà Nẵng hiện nay (G. Coedès, “ La plus ancienne

inscription en langue chame” trong New Indian Antiquary,

Extra Series I, 1939, trg. 46-49). Chữ viết của tấm

bia này phát sinh từ chữ viết Devanagari của Ấn Độ mà

vương quốc Champa thường dùng để khắc trên các bia đá

song song với tiếng Phạn cho đến thế kỷ thứ XV, tức là

niên đại đánh dấu cho sự biến mất hoàn toàn tiếng Chăm

cổ đại để thay thế vào đó chữ Chăm trung đại (Cham

moyen) và sau là chữ Chăm cận đại (Cham moderne) tập

trung bốn dạng khác nhau gọi là: akhar rik, akhar yok,

akhar tuel và akhar srah (tức chữ viết phổ thông). Chữ

Chăm cận đại thường được sử dụng trước tiên trên mặt lá

buông (olles) sau đó trên giấy (P.B. Lafont, Po Dharma và

Nara Vija, Catalogue des manuscrits cam des bibliothèques

francaises, Paris, Publications de l’Ecole Francaise

d’Extrême-Orient, vol CXIV, 1977, trg 2, 6-8 và sách cổ

Chăm mang ký hiệu CM 23-2). Tại Việt Nam hôm nay,

ngôn ngữ viết (langue écrite) và ngôn ngữ nói (langue

parlée) của người Chăm có nhiều sự khác biệt đáng kể.

Ngôn ngữ viết Chăm đã trải qua nhiều tiến trình phát triển

nhưng còn giữ nguyên những yếu tố cơ bản rất gần gũi với

hệ nguyên thủy của ngôn ngữ Mã Lai Đa Đảo trong khi đó

ngôn ngữ nói của dân tộc này thì bị đơn tiết hóa

(monosyllabisme) qua các cuộc tiếp xúc với tiếng Việt mà

người Chăm đã học trong các trường lớp và sử dụng nó

như tiếng phổ thông hằng ngày. Tại Campuchia, tiếng nói

và chữ viết mà người Chăm đang sử dụng đã chịu ảnh

hưởng sâu đậm tiếng Khmer.

Trên Tây Nguyên, trong thời kỳ này dân cư

Champa sử dụng hai ngôn ngữ rất khác biệt nhưng chưa có

chữ viết, đó là hệ ngữ thuộc nhóm Chamic (nhóm ngôn

ngữ của tiếng Chăm) thuộc gia đình ngôn ngữ Mã Lai Đa

Đảo (austronesien) như tiếng Jarai, Êđê, Churu, Raglai và

Hroi và một hệ ngữ khác, cũng khá quan trọng, của nhóm

Môn-Khmer thuộc gia đình ngôn ngữ Đông Nam Á-Châu

(austroasiatique). Ngôn ngữ Jarai, Êđê, Churu, Raglai và

Hroi thuộc nguồn gốc Mã Lai Đa Đảo nhưng rất gần gũi

với tiếng Chăm cổ đại hơn là tiếng Chăm cận đại. Ngôn

ngữ này là tiếng nói rất thịnh hành trên khu vực Tây

Nguyên so với ngôn ngữ thuộc gia đình Đông Nam Á-

Châu. Những bia ký viết bằng Phạn ngữ và Chăm ngữ cổ

đại cho rằng những người sinh sống trên Tây Nguyên là

dân tộc sử dụng ngôn ngữ Chamic, có sự liên hệ rất gần

gũi với ngưởi Chăm ở đồng bằng kể từ thế kỷ thứ XII,

trong khi đó văn chương truyền khẩu của dân tộc Tây

Nguyên dùng ngôn ngữ Đông Nam Á-Châu thường nói

đến các mối quan hệ gay gắt trong quá khứ giữa cộng

đồng này và sắc dân Chăm sinh sống ở đồng bằng.

Dân số

Như chúng ta đã thấy, miền duyên hải của Champa

là khu vực định cư của dân tộc Chăm, bao gồm có các

vùng đất rất hạn hẹp và không mấy thuận lợi cho việc

trồng trọt. Nó chỉ cung cấp một số lượng hoa mầu giới hạn,

không giúp cho việc gia tăng dân số một cách nhanh

chóng nếu dân tộc này không tìm cách khai khẩn các vùng

đất mới. Tiếc rằng người Chăm không bao giờ làm chuyện

đó, vì lý do tôn giáo mà chúng tôi đã nêu ra ở phần trên.

Theo truyền thống tín ngưỡng, người Chăm không có

quyền định cư bên ngoài biên giới thôn xóm của họ, tức là

địa bàn dân cư đã được qui định bởi các thần linh phù hộ

cho thôn xóm này. Chính vì thế, họ không dám nới rộng

đất đai ra khỏi biên giới truyền thống, vì sợ không còn

hưởng quyền bảo bộ của thần linh Champa nữa. Điều này

khiến cho biên giới của các làng xã và ngay cả biên giới

của quốc gia Champa trở thành biên giới cố định và vĩnh

viễn, không bao thay đổi. Chính đó cũng là nguyên nhân

đã giải thích tại sao dân số của Champa tại các vùng đồng

bằng không hề thay đổi trong quá trình lịch sử.

Trái ngược với vùng duyên hải, khu vực cao

nguyên Champa có diện tích rộng mênh mông, nhưng

người dân bản địa sống ở nơi đó chỉ biết khai khẩn đất đai

theo hình thức du canh đốt rừng làm rẫy, tức là công thức

canh tác hoa màu một cách liên tục trong một thời gian

vào khoảng 3 năm sau đó phải bỏ hoang từ 15 đến 20 năm

để cho đất đai này trở lại mầu mỡ (P-B. Lafont, “

L’agriculture sur brulis chez les proto-indochinois des

hauts plateaux du centre Vietnam”, đăng trong Les cahiers

d’Outre-Mer. Revue de Géographie, Tome XX, 1967, trg.

37-50). Chính vì thế, dân tộc bản địa sống ở miền cao của

Champa không thể gia tăng đất đai trồng trọt cũng như

dân số của họ một cách nhanh chóng.

Những yếu tố vừa nêu ra đã chứng minh rằng tỷ lệ

dân số Champa không thay đổi cho đến thời kỳ cáo chung

của nền văn minh Ấn Giáo vào thế kỷ thứ XV. Nếu người

ta không biết rõ dân số của thần dân Champa vào thế kỷ

XVI-XIX là bao nhiêu, thì người ta cũng không biết chỉ số

thật sự của dân tộc Champa là bao nhiêu trong suốt chiều

dài của lịch sử. Cũng vì quá chú tâm đến các sự kiện mang

nội dung Ấn Giáo, các bia ký Champa chỉ nhắc đến một

cách tình cờ vài biến cố liên quan đến dân cư trong vương

quốc này. Nếu tư liệu này có nêu ra một vài chỉ số dân cư

đi nữa, thì đây chỉ là tổng số quân địch thua trận trên bãi

chiến trường, với số lượng đôi lúc được phóng đại để

nhằm tâng bốc và tôn vinh các nhà lãnh đạo Champa

thắng trận thì đúng hơn (L. Finot, “Les inscriptions de Mĩ-

sơn XXI A & B” trong BEFEO IV, 1904, trg 965). Theo

biên niên sử Việt Nam, quân đội Champa trước thế kỷ thứ

XV có vào khoảng một trăm ngàn người, nhưng đây chỉ là

con số mang tính chất suy đoán không biểu tượng cho số

lượng quân lính thật sự của vương quốc Champa thời đó.

Riêng dân số của thủ đô Champa vào thế kỷ thứ XV, biên

niên sử Việt Nam nêu ra hai lần. Lần đầu, tài liệu này cho

rằng Thành Đồ Bàn (Vijaya) có vào khoảng 2500 gia đình

(tương đương khoảng mười ngàn người) và lần thứ hai, bảy

mươi ngàn người.

Vào cuối thế kỷ XX, người ta cũng không biết một

cách chính xác số lượng người Chăm và người Tây

Nguyên ở miền trung Việt Nam. Những con số do các nhà

nghiên cứu và các viện thống kê chính thức hay bán chính

thức đưa ra chỉ là con số phỏng chừng và đôi lúc thêm bớt

để xác minh cho lý thuyết của họ mà thôi. Thí dụ điển

hình là dân số người Chăm tại Việt Nam xuất hiện trong

các tài liệu thường thay đổi từ 76 000 người (Cao Xuân

Phổ, Hanoi, 1988) cho đến 95 000 người Chăm (Po

Dharma, Paris, 1997) trong lúc đó con số 60 000 người

dường như gần gũi với thực tế hơn. Về người Chăm tại

Campuchia, họ là tập thể đã bỏ rơi vùng đồng bằng duyên

hải Champa ra đi lánh nạn từ cuối thế kỷ XV để thoát khỏi

các thảm họa Nam Tiến của dân tộc Việt. Số lượng dân số

của họ cũng là một vấn đề chưa giải quyết thích đáng. Các

nhà nghiên cứu Âu Châu thường nhầm lẫn họ với các

người Mã Lai sinh sống tại Campuchia, tức là hai dân tộc

cùng chung một gia đình ngôn ngữ và tín ngưỡng Hồi Giáo

và thường liên hệ với nhau qua các cuộc hôn nhân hỗn

hợp. Thêm vào đó, các nhà nghiên cứu Âu Châu cũng

không bao giờ đưa ra một con số chính xác hay khoảng

chừng liên quan đến tổng số riêng của người Chăm hay

người Mã Lai tại vương quốc Campuchia, mà chỉ nêu ra

tổng số chung của cộng đồng Chăm-Mã Lai theo Hồi Giáo

mà thôi. Chính vì thế, số lượng dân tộc Chăm và Mã Lai

tại Campuchia vẫn là một lý thuyết mang tính cách trừu

tượng mà thôi. Con số đáng tin cậy nhất mà người ta

thường nghĩ đến là con số của viện điều tra dân số thực

hiện vào năm 1998 thống kê có 250 000 người Khmer

Islam tức là cả người Mã Lai và người Chăm theo đạo Hồi

Giáo cộng lại. Ngược lại với những gì mà người ta thường

đưa ra, chỉ số người Chăm ít hơn người Mã Lai. Kể từ đó,

người ta ước lượng dân số người Chăm tại Campuchia, tức

là tập thể tự cho mình gốc Chăm và nói tiếng nói Chăm,

có vào khoảng 100 000 người.

Từ khi chiến tranh Đông Dương lần thứ hai chấm dứt

vào năm 1975, có vào khoảng 20 000 người Chăm sang

định cư tại Mã Lai và một số lượng nhỏ hơn tại miền tây

của Hoa kỳ và Cộng Hòa Pháp. Hầu như toàn thể các

người tị nạn này là người Khmer Islam đã rời bỏ

Campuchia từ khi quân Khmer Đỏ nắm chính quyền vào

năm 1975. Đa số những người tị nạn này tự cho mình

gốc Mã Lai chứ không phải là Chăm. Một số còn lại,

thường tự giới thiệu mình là người Muslim thay vì người

Chăm Hồi Giáo. Còn những người Chăm ti nạn ở nuớc

ngoài xuất thân từ miền trung Việt Nam thì có số lượng

rất ít. Họ đã bỏ xứ ra đi vì sợ bị trả thù sau biến cố 1975.

(còn tiếp)

Nguồn: Vương quốc Champa. Tác giả: GS. TS Pièrre-Bernard Lafont. Bản Việt ngữ trên champaka.info