Champa đối đầu với Đại Việt

Cũng vì không còn bia ký bàn về Champa kể từ cuối thế kỷ XIII, người ta không nắm vững cho lắm những chi tiết liên quan đến vương triều của người con trai lên ngôi thay thế vua Jaya Simhavarman III. Người ta cũng không biết danh xưng vương hiệu của các vị vua kế tiếp hay những yếu tố nhằm chứng minh rằng họ có được tấn phong lên làm thủ lãnh Champa hay không. Do đó, người ta buộc phải gọi các vị vua nối ngôi thay thế Jaya Simhavarman III hay những vị vua kế tiếp khác bằng những tên gọi như Chế, Chi, v.v. mà các biên niên sử Việt Nam đặt ra mà thôi.

Việc dâng hiến hai Châu Ô và Lý cho Đại Việt đã

đưa đẩy dân cư Champa sống trên lãnh thổ bị chiếm đóng

vào những cuộc vùng dậy một cách liên tục. Thêm vào đó,

triều đình Champa cũng không quên khuyến khích thêm

những phong trào bài trừ Đại Việt. Chính đó là nguyên

nhân buộc vua Trần Anh Tông phải đứng ra điều hành một

cuộc chinh phạt Champa vào năm 1312, bắt được thủ lãnh

của vương quốc này làm tù binh để đưa về Thăng Long,

nơi mà ông vua này từ trần vào năm 1313.

Sau cuộc chinh phạt vào năm 1312, Trần Anh Tông

đề cử người em của vua Champa mà biên niên sử Đại Việt

gọi là Chế Năng lên ngôi cai trị vương quốc này như là

một vị vua chư hầu của Đại Việt. Điều này đã chứng minh

rằng Champa đã trở thành một vương quốc đặt dưới quyền

đô hộ của Đại Việt thời đó. Lợi dụng ngày đăng quang của

vua Trần Minh Tông vào năm 1314, Chế Năng toan tính

thâu hồi lại những đất đai đã mất cũng như xây dựng lại

chủ quyền của một quốc gia Champa độc lập, nhưng

không thành. Chính vì thế, ông ta phải chạy sang vương

quốc Java tị nạn vào năm 1318.

Lợi dụng tình hình bất ổn ở Champa, Đại Việt gia

tăng chính sách nhúng tay vào nội bộ của nước láng giềng

bằng cách đề nghị một vị tướng lãnh của Champa lên nắm

chính quyền như một phó vương mà biên niên sử Đại Việt

gọi là Chế A Nan. Nối gót các cuộc đấu tranh của các vị

vua tiền bối, Chế A Nan cũng tìm cách giải phóng

Champa ra khỏi ách đô hộ của Đại Việt. Để thực hiện

chính sách này, ông ta phải trông cậy vào sự yểm trợ của

triều đình Mông Cổ kể từ năm 1322. Kết quả là Chế A

Nan đã đánh bại quân Đại Việt tấn công Champa vào năm

1326. Cuộc chiến thắng này đã giúp Champa xây dựng lại

chủ quyền quốc gia độc lập của mình và chấm dứt mọi

chính sách lệ thuộc của Champa vào nước láng giềng. Kể

từ đó Champa không còn gởi những lễ vật và các phái

đoàn ngoại giao sang Đại Việt nữa.

Triều đại kế thừa vua Chế A Nan đánh dấu một

thời kỳ rất là yên bình. Trước hết, vua Champa thường cử

các phái đoàn ngoại giao sang Trung Hoa cho đến năm

1331 và có dịp tiếp đón cuộc thăm viếng của Franciscan

Odoric de Pardenone, một nhà tu sĩ Âu Châu đã để lại cho

hậu thế một cuốn hồi ký trong đó ông ta cho rằng Champa

là một xứ sở có vẻ đẹp hồn nhiên. Nhưng đây không phải

là điềm báo hiệu nhằm cho rằng vương quốc Champa đang

bước vào một trang sử yên bình và thịnh vượng. Vì từ một

thế kỷ qua, Champa không ngừng trải qua bao sự khủng

hoảng trầm trọng về các giá trị tinh thần mà vương quốc

này thường dựa vào đó để làm nền tảng của xã hội mình.

Chính đó là yếu tố đã đưa đẩy Champa vào con đường suy

yếu một các nghiêm trọng. Các nghi lễ Ấn Giáo biểu

tượng cho uy quyền thiêng liêng của vương triều đã bắt

đầu suy thoái. Các cuộc tranh giành quyền lực giữa các

hoàng tử trong cung đình cũng như sự nối tiếp triền miên

của những cuộc nội chiến giữa miền bắc và miền nam đã

xé nát vương quốc này một cách liên tục. Chính đó cũng là

yếu tố giúp người ta ta hiểu rằng vào giữa thế kỷ XIV,

Champa đang bước vào thời kỳ bất ổn trầm trọng.

Một khi Chế A Nan băng hà vào năm 1342, cuộc

tranh chấp quyền hành giữa các thành viên trong gia đình

hoàng gia bắt đầu bùng nổ. Người con rể của vua Chế A

Nan tên là Trà Hòa lại đứng ra tiếm ngôi của Chế Mổ, tức

là con trai của Chế A Nan. Chính vì thế, Chế Mổ phải tìm

cách loại trừ kẻ cướp ngôi, nhưng đã thất bại để rồi phải

chạy sang Đại Việt tị nạn và xin cầu cứu. Vua Trần Dụ

Tông của Đại Việt sẵn sàng giúp đỡ Chế Mổ với điều kiện

là Champa phải chấp nhận tái lập qui chế triều cống.

Năm 1353 một đoàn quân Đại Việt tháp tùng Chế Mổ tiến

đến Champa, nhưng chưa kịp tấn công Vijaya thì phải

quay ngược trở về cùng với Chế Mổ và không bao lâu

hoàng tử này từ trần trên lãnh thổ của nước láng giềng.

Lúc đó Trà Hòa là vị vua Champa đang trị vì, tưởng rằng

có thể thu hồi lại hai Châu Ô và Lý bằng bạo lực, nhưng

ông ta phải chuốc bao thất bại. Kể từ đó người ta không

biết thế nào là tiềm năng và thế lực quân đội của Champa

nữa cho đến khi ông ta băng hà, dường như vào năm 1360.

Sau năm 1360, lịch sử Champa đang trải qua một

khoảng trống về niên đại, vì các tư liệu Trung Hoa chỉ nói

đến hoàng đế đầu tiên của nhà Minh đã tấn phong cho

một vị vua Champa vào năm 1369 mà biên niên sử Việt

Nam gọi là Chế Bồng Nga kể từ năm 1376, nhưng không

bao giờ đề cập đến nguồn gốc dòng tộc cũng như ngày

tháng lên ngôi của ông ta. Chế Bồng Nga là một chiến

lược gia quân sự đã gây bao kinh hoàng cho Đại Việt trong

suốt 30 năm liền. Vị vua này đã chiến thắng trong những

trận chiến chống quân Đại Việt vào các năm 1361, 1362,

1365, 1368, 1377, 1378, 1383, 1386 và đã ba lần đốt phá

thủ đô Thăng Long vào năm 1371, 1377, 1378. Chế Bồng

Nga là vị vua đã thành công thu hồi lại các phần đất đai đã

lọt vào tay của Đại Việt vào năm 1069 và 1306, sau đó

đưa biên giới phía bắc của Champa trở lại Cửa An Nam

(Hoành Sơn), tức là vị trí nguyên thủy của vương quốc này

vào giữa thề kỷ thứ IV. Trong lúc Đại Việt đang ở trong

tình trạng hoàn toàn rối loạn, thì nhà chiến lược quân sự

Chế Bồng Nga bị phản bội bởi một số nguời nằm trong

vương triều Champa và bị giết chết trên chiến thuyền của

ông ta vào năm 1390 (G. Maspéro, Le royaume de

Champa, Leide, E. J. Brill, 1914, trg. 275-298).

Chế Bồng Nga là vị vua đã đưa vương quốc

Champa lên đỉnh cao của thời kỳ huy hoàng và sáng chói

nhất. Nhưng giai đoạn huy hoàng này chỉ dựa vào nhân

cách, nghị lực và tài năng quân sự của Chế Bồng Nga, một

nhân vật đã biết khai thác sự suy tàn của nhà Trần để phát

triển sức mạnh và tiềm năng Champa của mình. Chính vì

thế, cái chết của Chế Bồng Nga trên bãi chiến trường đã

đưa đẩy Champa vào khúc quanh của bao sự nguy cơ khác

mà người ta thường quên lãng đi, đó là thực trạng của một

vương quốc và một nền văn minh đang ở trong thời kỳ hấp

hối và suy sụp.

La Khải là vị vua kế thừa của Chế Bồng Nga. Mỗi

lần xua quân nhằm quấy nhiễu Đại Việt, La Khải buộc

phải đánh tháo lui để chạy về Champa. Ông ta cũng là vị

vua lên nắm chính quyền qua vũ lực bằng cách loại trừ các

đứa con trai của Chế Bồng Nga ra khỏi vương quyền và bỏ

rơi cho Đại Việt các phần đất nằm về phía bắc của núi

Bạch Mã (Huế) mà Chế Bồng Nga đã dày công thu hồi.

Một bia ký tìm thấy trước cửa của thành lũy ở Bình Định

cho biết La Khải lên ngôi lấy vuơng hiệu là Jaya

Simhavarman, trị vì 12 năm. Đó là những gì mà người ta

biết về ông ta.

Sự cáo chung của Champa Ấn Hóa

Jaya Simhavarman (La Khải) mất vào năm 1401.

Người con trai của ông ta tên là Virabhadravarman (hay

Ba Đích Lại gọi theo biên niên sử Việt Nam) lên ngôi kế

vị. Lợi dụng ngày băng hà của vua La Khải, Hồ Quí Ly, vị

vua đầu tiên của nhà Hồ thay thế nhà Trần vào năm 1394,

xua quân tấn công Champa, nhưng thất bại. Vua Hồ lại mở

trận tấn công thứ hai vào năm 1402. Đứng trước lực lượng

quân sự quá hùng mạnh của đối phương, vua

Virabhadravarman (Ba Đích Lại) phải trả lại cho Hồ Quí

Ly tiểu vuơng quốc Amaravati bị mất vào năm 1306 để

đổi lấy việc rút quân Đại Việt ra khỏi Champa. Vì tưởng

rằng có thể chiếm thêm đất đai Champa một cách dễ

dàng, vua Đại Việt mở trận tấn công Vijaya lần thứ ba vào

năm 1403-1404. Nhưng sự can thiệp của nhà Minh (Trung

Hoa) buộc quân đội viễn chinh của Đại Việt phải quay

đầu trở về. Rồi lấy cớ việc nhà Hồ tiếm ngôi nhà Trần,

hoàng đế nhà Minh xua quân tấn công Đại Việt vào năm

1407. Chiến tranh giữa Trung Hoa và Đại Việt đã giúp

Champa thoát ra khỏi sự đe dọa của lân bang miền bắc và

thu hồi lại tiểu vương quốc Amaravati. Lợi dụng tình hình

bất ổn ở Đại Việt, vua Virabhadravarman (Ba Đích Lại)

xua quân tấn công Campuchia, một quốc gia rất suy yếu vì

phải đối phó với chiến tranh liên miên chống lại vương

quốc Ayudhya (Thái Lan) kể từ giữa thế kỷ XIV. Mặc dù

Trung Hoa đã hai lần khiển trách vào năm 1408 và 1414,

vua Virabhadravarman (Ba Đích Lại) vẫn tiếp tục tấn

công Campuchia để chiếm vùng Biên Hòa (A. Cabaton,

“L'inscription de Biên-hòa”, trong BEFEO IV, 1904, trg

687 và tiếp theo). Cũng nhờ trận chiến này, Champa dời

biên giới phía nam của mình đến núi But, ngọn núi mà nhà

thương thuyền Bồ Đào Nha cho biết nó là biên giới phía

đông chia cách Champa và vương quốc Campuchia kể từ

đầu thế kỷ XVII. Năm 1427, Virabhadravarman (Ba Đích

Lại) cử một phái đoàn sang Thăng Long để tiếp kiến với

vua Lê Lợi, nhân vật đã giải phóng Đại Việt ra khỏi sự đô

hộ của Trung Hoa vào năm 1428 để thiết lập triều đại nhà

Lê. Sau 32 năm phục vụ cho vương quốc,

Virabhadravarman (Ba Đích Lại) được nhận tấn phong vào

năm 1432 với tên vương hiệu là Vrasu Indravarman.

Năm 1441, Vrasu Indravarman băng hà và được

thay thế bởi một vị vua mà biên niên sử Việt Nam gọi là

Maha Bí Cai. Kể từ năm 1444, Maha Bí Cai gia tăng các

cuộc chiến đánh phá láng giềng miền bắc. Sau khi đã

chinh phục được thái độ trung lập của nhà Minh, vua Đại

Việt xua quân chinh phạt Champa vào năm 1446, chiếm

Vijaya và bắt được Maha Bí Cai làm tù binh đưa về Thăng

Long, sau đó đưa người cháu của ông ta tên là Maha Quí

Lai lên nắm chính quyền. Vừa mới lên ngôi, Maha Quí Lai

tức thời dâng lễ vật lên vua Lê Nhân Tông vào năm 1447.

Hai năm sau tức là năm 1449, Maha Quí Lai đã bị người

em tên Maha Quí Đô truất phế. Sau ngày lật đổ chính

quyền, Maha Quí Đô xin Trung Hoa tấn phong vào năm

1457. Lên ngôi chưa đầy một năm, Maha Quí Đô bị ám sát

vào năm 1458. Người kế ngôi của ông ta mà biên niên sử

Đại Việt gọi là Trà Duyệt chỉ trị vì môt thời gian rất ngắn

ngủi, vì năm 1460, ông vua này buộc phải thoái vị nhưng

không cho biết lý do, để nhường ngôi lại cho người em là

Trà Toàn tức là vị vua cuối cùng của Champa đóng đô ở

Vijaya.

Mặc dù vua Lê Thánh Tông đã mấy lần yêu cầu Champa phải dâng thêm cống vật, nhưng Trà Toàn từ chối tuân lệnh và còn xua quân tấn công vào Đại Việt vào năm 1468 và năm 1469. Để trả lời cho thái độ của Trà Toàn, vua Lê Thánh Tông xua quân phản công, đánh chiếm Champa năm kế tiếp. Năm 1471, Vijaya bị thất thủ và bị san bằng. Khoảng 20 000 người dân của Vijaya bị bắt làm tù binh và di đày sang nơi khác và một phần còn lại có số lượng vào khoảng 40 000 cho đến 60 000 người bị tàn sát.

Trà Toàn bị bắt và từ trần trên đường về Thăng Long (Bùi Quang Tung, Le Đại Việt et ses voisins, Paris, L'Harmattan, 1990, trg. 73-86).

Sự thất thủ Vijaya vào năm 1471 đánh dấu cho sự

cáo chung của một nền văn minh và một vương quốc

Champa trên bước đường suy tàn. Nhưng đây cũng là thời

điểm suy đồi của một nền văn minh Ấn Giáo trước đà tiến

quân của Hồi Giáo để xâm chiếm Ấn Độ kể từ cuối thế kỷ

XII, để rồi Champa không còn nhận thêm ảnh hưởng văn

hóa Ấn Giáo nữa. Sự sụp đổ của nền văn minh Ấn Giáo

tại Champa đã gây ra sự tan vỡ của các cơ cấu tổ chức xã

hội và tín ngưỡng mà vuơng quốc này đã cố gắng gầy

dựng gần 15 thế kỷ. Và nó phát sinh từ sự thất bại quân sự

dồn dập kể từ thế kỷ XI đã làm mất đi những niềm tin vào

Ấn Giáo mà Champa thường dựa vào đó để làm nền tảng

di sản tinh thần của mình, một di sản thiêng liêng do các vị

thần linh sáng tạo, nhưng chính con người đã đứng ra phá

hỏng nó. Kể từ đó, dân chúng Champa không còn đặt

niềm tin vào Ấn Giáo nữa. Sự thất thủ của Vijaya vào năm

1471 là kết quả của một cuộc đấu tranh dai dẳng giữa nền

văn minh Ấn Giáo của Champa chống lại nền văn minh

Trung Hoa của dân tộc Việt. Một khi Đại Việt không đủ

sức để tiến quân sang phía bắc vì bị Trung Hoa ngăn chận

lại, thì họ phải tìm cách áp dụng chính sách Nam Tiến.

Đây là cuộc chiến giữa hai đối tượng thù địch Champa và

Đại Việt nhằm bảo vệ sự sinh tồn của mình. Tiếc rằng ván

bài đã diễn ra kể từ cuối thế kỷ thứ X đã đánh dấu bằng

những cuộc thoái lui liên tục của Champa. Chính vì thế,

năm 1471 đã trở thành biểu tượng cho cuộc chiến thắng vẻ

vang của nền văn minh Hoa-Việt chống lại di sản Ấn Giáo

tại Champa đã từng thống trị khu vực miền đông của bán

đảo Đông Dương kể từ thế kỷ thứ IV. Cũng nhằm biểu

dương cho cuộc chiến thắng này mà Đại Việt đã tàn phá

thành Vijaya (Đồ Bàn) và chiếm đọat đất đai của Champa

bất cứ lúc nào mà quốc gia này cảm thấy có thể thực hiện

được để áp đặt nền văn hóa Hoa-Việt lên dân tộc Champa

thua trận. Lãnh thổ đã lọt vào tay Đại Việt là các tiểu

vương quốc nằm ở phía bắc của Champa, vốn là trung tâm

quyền lực của nền văn minh Ấn Giáo, nơi tồn tại toàn

bộ di sản tinh thần của nó. Nếu Mĩ Sơn là biểu tượng cho

công trình kiến trúc và nghệ thuật Ấn Giáo, Đồng Dương

biểu tượng cho trung tâm Phật Giáo đại thừa thì Trà Kiệu

cũng là trung tâm truyền bá và phát triển triết lý Ấn Giáo

qua các thời đại.

Champa bản địa

Sau ngày chiếm đóng Vijaya (Đồ Bàn), Lê Thánh

Tông xua quân xuống miền nam Champa đến ngọn đồi đối

diện với mũi Varella và dựng một cột mốc trên núi Đá Bia

(cũng gọi là Thạch Bi) để đánh dấu biên giới của Đại Việt

mà Đại Nam Nhất Thống Chí đã ghi lại. Biến cố này đã

gây bao sự hiểu lầm, vì đa số các nhà nghiên cứu cho rằng

kể từ năm 1471, Thạch Bi nằm trong khu vực tỉnh Phú

Yên là ranh giới phía nam của Đại Việt. Cũng theo Đại

Nam Nhất Thống Chí, phần nói về dư địa chí của tỉnh Bình

Định lại cho rằng dưới thời Lê Thánh Tông, biên giới phía

nam của Đại Việt nằm ở đèo Cù mông tức là hơn một

trăm cây số về phía bắc của tỉnh Phú Yên. Các biên niên

sử khác cũng xác nhận điều này bởi vì tỉnh Phú Yên dưới

thời Lê Thánh Tông bao gồm các vùng đất trải dài giữa

đèo Cù Mông và núi Đá Bia chỉ lọt vào tay nhà Nguyễn

vào năm 1611.

Vấn đề về biên giới phía nam của Đại Việt vào

cuối thế kỷ XV đã trở thành một chủ đề tranh luận lâu dài.

Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (tập III, bản dịch bằng

quốc ngữ, Hanoi, 1972), sau khi thành Đồ Bàn bị thất thủ,

vua Lê Thánh Tông chia lãnh thổ nằm về phía nam của

thủ đô này thành ba vương quốc chư hầu: vương quốc

Chiêm Thành, tức là phần phía nam của Champa, vương

quốc Hoa Anh và vương quốc Nam Bàn. Tiếc rằng văn

bản này chỉ nhắc đến vương quốc Hoa Anh một lần duy

nhất và chỉ nói đến vương quốc Nam Bàn gần 3 thế kỷ sau

và cũng không cho biết tên tuổi của các vị vua của Hoa

Anh và Nam Bàn. Chính vì thế người ta có quyền nêu ra

bao câu hỏi: sự hiện diện của hai vương quốc Hoa Anh và

Nam Bàn có thật sự hay không? Ngoài ra biên niên sử

Việt Nam cũng không xác nhận vị trí của Hoa Anh và

Nam Bàn ở đâu. Điều này đã đưa một số tác giả đề ra lý

thuyết cho rằng vương quốc Hoa Anh nằm giữa đèo Cù

Mông và núi Đá Bia; vương quốc Nam Bàn nằm ở trên

vùng cao nguyên Công Tum-Gia Lai. Trong khi đó, các tác

giả khác nghĩ rằng hai vương quốc này đều nằm ở phía tây

của dãy Trường Sơn, nhưng họ không đưa ra những yếu tố

thuyết phục nào nhằm chứng minh cho giả thuyết.

Giai đoạn chuyển tiếp

Nếu biên giới phía nam của Đại Việt vào cuối thế

kỷ thứ XV vẫn còn là đề tài tranh luận thì người ta biết

chắc chắn rằng sự sụp đổ của vương triều Champa Ấn

Giáo ở miền bắc sau ngày thất thủ Vijaya vào năm 1471

không có nghĩa là sự sụp đổ toàn diện của vương quốc

Champa như một số nhà nghiên cứu thường nêu ra. Một

khi miền bắc bị rơi vào tay của Đại Việt, vương quốc

Champa vẫn còn tiếp tục hiện hữu nhưng bị thu hẹp lại ở

miền nam nằm trên lãnh thổ của tiểu vương quốc

Kauthara và Panduranga, nơi mà người dân có bản chất rất

là hiếu động, luôn luôn đòi tự trị và đôi lúc còn tìm cách

tách rời ra khỏi liên bang Champa để tạo cho mình một

quốc gia độc lập.

Sau ngày thất thủ thành Đồ Bàn vào năm 1471,

một tướng lãnh quân sự Champa mà biên niên Việt Nam

gọi là Bố Trì Trì đã chạy thoát về Panduranga, tự xưng là

vua Champa và được Trung Hoa và Đại Việt phong chức.

Vương quốc của Bố Trì Trì mà các tư liệu lịch sử thường

nhắc đến mang tên là Chiêm Thành mới. Người ta không

biết nhiều về Bố Trì Trì. Tài liệu Mingshi (CCCXXV-15a)

chỉ ghi rằng sự từ trần của Bố Trì Trì vào năm 1478 có thể

do một trong số các người em của ông ta tên là Gulai gây ra.

Gulai lên nối ngôi vua cũng vào năm 1478 và tự

hướng dẫn một phái đoàn sang Trung Hoa để xin tấn

phong. Theo biên niên sử Việt Nam, Gulai trị vì đến 1505

sau đó nhường ngôi lại cho con trai tên là Trà Toại. Vị vua

mới này cũng gởi người con trai của ông ta tên là Trà Phúc

sang Trung Hoa để xin hoàng đế nhà Minh tấn phong vào

năm 1509 và một phái đoàn ngọai giao khác sang Trung

Hoa vào năm 1543. Đây là phái bộ ngọai giao cuối cùng

mà vương quốc Champa gởi sang Trung Hoa, vì các tư liệu

bằng tiếng Hán không còn nói đến quốc gia này nữa. Kể

từ đó, Champa trở thành một vương quốc bị cô lập, không

còn ai che chở để đương đầu với cuộc Nam Tiến của nhà

Nguyễn. Mặc dù tình hình quân sự càng ngày càng lâm

vào con đường suy yếu, nhưng vương quốc Champa vẫn

còn hiện hữu như một quốc gia có chủ quyền trải qua một

thời gian an bình cho đến giữa thế kỷ XVII.

Bố Trì Trì, Gulai và Trà Toại là ba vị vua Champa

chịu ảnh hưởng của hai thế giới rõ rệt. Thế giới thứ nhất tự

cho mình kể từ thế kỷ thứ XIV là thế giới Ấn Giáo, mặc

dù hệ thống tín ngưỡng này không còn tồn tại nữa. Thế

giới thứ hai là thế giới của nền văn minh bản địa xuất phát

từ truyền thống của miền nam Champa pha trộn với sắc

thái của người dân bản xứ ở Panduranga và Kauthara, cấu

thành một yếu tố văn hóa rất sống động và lưu truyền

trong mọi tầng lớp dân gian cho đến hôm nay. Từ cuối thế

kỷ XV cho đến thế kỷ XVI, các giá trị tinh thần và hệ

thống tổ chức xã hội ở miền nam bắt đầu phát triển khá

nhanh mà tân Champa dựa vào đó để xây dựng cho mình

một nền văn minh riêng biệt. Kể từ đó, văn hóa Champa

Ấn Giáo đã đi vào con đường phôi thai cùng một lúc với

sự biến mất của giai cấp quí tộc Bà La Môn để nhường

chỗ cho các nghi lễ bản địa thường gắn liền với yếu tố đất

đai và khu vực địa dư. Chính đó là hệ thống tín ngưỡng có

một đặc trưng riêng biệt mà quần chúng miền nam

Champa xem như là di sản tinh thần của họ. Mọi lý thuyết

về sự sinh tồn của vũ trụ Ấn Giáo không còn thích hợp nữa

để thay thế vào đó bởi một hệ thống triết lý mang tính

chất bản địa của miền nam Champa pha lẫn với yếu tố văn

hóa Hồi Giáo kể từ thế kỷ XVII càng làm phong phú thêm

cho nền văn minh mới của vương quốc này. Các giai cấp

thượng lưu không còn quan tâm đến Ấn Giáo nữa, tức là

hệ thống tín ngưỡng quá chú trọng đến các nghi lễ hoàng

gia và hình thức tôn thờ cá nhân của giai cấp lãnh đạo,

nhưng lại tin vào tục thờ hình tượng thường hay lẫn lộn với

các hình thái của tín ngưỡng dân gian địa phương. Các vua

chúa Champa thời đó không còn tự phong cho mình là

nhân vật xuất thân từ thế giới siêu hình để điều hành một

vương quốc như thời Ấn Giáo, mà là một nhà một nhà lãnh

đạo thông thường có chức năng quản lý quốc gia. Họ

không còn sử dụng tên và họ của vua chúa viết theo Phạn

ngữ nữa và không còn ra lệnh khắc tượng của họ với bao

phong cách trang điểm mang yếu tố Ấn Giáo nữa. Hay nói

một cách khác, vua chúa Champa sau thế kỷ thứ XVII chỉ

là một người phàm tục như những người công dân khác.

Nhưng điều đó không ngăn cản họ tiếp thu những di sản

tinh thần từ xưa mà các vua chúa Champa miền nam đã để

lại cho họ.

Tình hình vào cuối thế kỷ XVI và XVII

Từ thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVII, các tin tức

mà biên niên sử Việt Nam cung cấp về vương quốc

để thay thế vào đó bởi một hệ thống triết lý mang tính

chất bản địa của miền nam Champa pha lẫn với yếu tố văn

hóa Hồi Giáo kể từ thế kỷ XVII càng làm phong phú thêm

cho nền văn minh mới của vương quốc này. Các giai cấp

thượng lưu không còn quan tâm đến Ấn Giáo nữa, tức là

hệ thống tín ngưỡng quá chú trọng đến các nghi lễ hoàng

gia và hình thức tôn thờ cá nhân của giai cấp lãnh đạo,

nhưng lại tin vào tục thờ hình tượng thường hay lẫn lộn với

các hình thái của tín ngưỡng dân gian địa phương. Các vua

chúa Champa thời đó không còn tự phong cho mình là

nhân vật xuất thân từ thế giới siêu hình để điều hành một

vương quốc như thời Ấn Giáo, mà là một nhà một nhà lãnh

đạo thông thường có chức năng quản lý quốc gia. Họ

không còn sử dụng tên và họ của vua chúa viết theo Phạn

ngữ nữa và không còn ra lệnh khắc tượng của họ với bao

phong cách trang điểm mang yếu tố Ấn Giáo nữa. Hay nói

một cách khác, vua chúa Champa sau thế kỷ thứ XVII chỉ

là một người phàm tục như những người công dân khác.

Nhưng điều đó không ngăn cản họ tiếp thu những di sản

tinh thần từ xưa mà các vua chúa Champa miền nam đã để

lại cho họ.

Từ thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVII, các tin tức

mà biên niên sử Việt Nam cung cấp về vương quốc

Champa, tức là Chiêm Thành, rất hiếm hoi, vì các tư liệu

này chỉ chú tâm đến cuộc nội chiến của Đại Việt, hết nhà

hậu Lê chống nhà Mạc đến cuộc gây chiến của chúa Trịnh

ở miền bắc chống lại chúa Nguyễn ở miền nam. Các thông

tin do các nhà thương thuyền Tây Phương cung cấp về

Champa cũng không đáng kể. Thêm vào đó, các biên niên

sử viết bằng chữ Chăm nói đến Champa cho đến cuối thế

kỷ XVII không còn chứa đựng những dữ kiện chính xác

cho lắm, nhất là vị trí địa dư và niên đại của biến cố. Mãi

cho đến sau thế kỷ thứ XVII, những tài liệu viết bằng

tiếng Chăm trở thành môt kho tàng sử liệu quí giá và đáng

tin cậy hơn (P-B. Lafont, “Pour une rehabilitation des

chroniques rédigées en cam moderne”, trong BEFEO

LXVIII, 1980, trg. 105-111).

Các nguồn tư liệu vừa nêu ra, mặc dù không phong

phú cho lắm, nhưng đã giúp cho nguời ta biết rằng vào

năm 1578, lợi dụng tình trạng nội chiến của nước láng

giềng ở miền bắc, Champa xua quân chiếm lại thành cũ

nằm trong vùng Tuy Hòa (Phú Yên). Theo ký sự của người

Hòa Lan kể lại, một vị vua Champa mà họ không nêu ra

danh tánh, đã gởi một đội binh đến giúp vua của tiểu

vương quốc Johor (Mã Lai) vào năm 1594 để chống lại

người Bồ Đào Nha. Ngoài ra, những thương thuyền Tây

Ban Nha đến Nam Vang vào năm 1596 cũng nhắc đến

những người Chăm phục vụ trong triều đình của vua

Campuchia và còn cho biết vào năm 1602 vua Champa,

dường như là Po Klaong Halau, đã gởi một phái bộ sang

triều đình của nhà Nguyễn. Cũng theo tài liệu này, vào

năm 1603, người con trai của Po Klaong Halau tên là Po

Nit đã đặt thủ đô Champa tại vùng Phan Rang mà các

nguồn tư liệu của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã từng

xác nhận. Cuối cùng, các biên niên sử hoàng gia

Campuchia cũng không quên ghi rằng dưới thời vua

Paramaraja VII tức là giữa năm 1602 và 1619, hoàng tử

Jayajettha đã thu hồi lại các tỉnh Baria và Daung Nay, tức

là vùng Biên Hòa hiện tại, mà Champa đã chiếm đóng

vào đầu thế kỷ XV.

Cũng vào thời kỳ đó, chúa Nguyễn Hoàng viện cớ

Champa thường quấy phá biên giới bên kia sông Đà Rằng

(Phú Yên) để xua quân chiếm đất đai Champa nằm giữa

đèo Cù Mông và núi Đá Bia vào năm 1611 và mở rộng

biên giới miền nam của nhà Nguyễn đến đỉnh cao của

ngọn núi này. Kể từ đó, Nguyễn Hoàng và người kế vị là

Nguyễn Phúc Nguyên bắt đầu áp dụng chính sách di dân

vào lãnh thổ Champa bị chiếm đóng vào năm 1611. Họ là

nhóm quân điền (vừa làm lính phòng thủ lãnh thổ vừa làm

nghề nông), tập thể dân cư người Kinh bị lưu đầy, nhất là

những người phạm tội. Theo lời kể của linh mục A. de

Rhodes, người Chăm trong khu vực bị chiếm đóng không

bao giờ muốn phục tùng chính quyền mới của nhà

Nguyễn. Lợi dụng tình hình căng thẳng kể từ năm 1620

giữa chúa Trịnh và chúa Nguyễn kéo theo sự ly khai của

nhà Nguyễn để thành lập một vương quốc riêng, người

Chăm khởi sự những cuộc vùng dậy một cách thường trực

trong khu vực Phú Yên kể từ năm 1620 nhằm chống lại

triều đình nhà Nguyễn và dân cư người Kinh. Mặc dù

Nguyễn Phúc Nguyên đã biến khu vực Phú Yên của

Champa thành một đơn vị hành chánh của mình vào năm

1629, nhưng điều đó không ngăn chận được sự phản đối

của người Chăm, buộc nhà Nguyễn phải duy trì một cách

thường trực quân đội của họ tại biên giới miền nam trong

suốt 25 năm trường.

Kể từ thế kỷ XV, Champa vốn là quốc gia nằm

trên địa cầu kinh tế đặt dưới quyền kiểm soát của vương

quốc Malacca (Mã Lai). Kể từ đó, Champa không ngừng

hội nhập vào mạng lưới thương mại của Mã Lai nối liền

các quốc gia nằm trên bờ biển Nam Hải. Điều này đã giải

thích cho sự hiện diện của thương thuyền Champa tại tiểu

vương quốc Malacca mà biên niên sử Mã Lai (Sejarah

Melayu) đã từng nhắc đến vào thế kỷ XV và XVI; trên bờ

bể của lãnh thổ nhà Nguyễn vào các thời yên bình; tại tiểu

vương quốc Pattani (miền bắc Mã Lai); tại cửa Ménam

Chao Praya, tức là con sông lớn của Thái Lan mà người

Bồ Đào Nha đã ghi lại vào thế kỷ XVI; tại quần đảo Nam

Dương và tại tiểu vương quốc Johor (Mã Lai) mà người

Hòa Lan thường nói đến vào thế kỷ XVII. Điều đó cũng

giải thích cho sự hiện diện một cách thường trực của các

tàu bè Nam Dương và Mã Lai trong hải cảng Malithit

(Phan Thiết), Parik (Phan Rí), Panrang (Phan Rang) và

Kam-ran (Cam Ranh) của Panduranga, chưa nói đến các

tàu bè của Trung Hoa, Nhật Bản (cho đến thời kỳ bế môn

tỏa cảng vào năm 1636), của Ả Rập sang buôn bán với

Champa. Và kể từ thế kỷ XVI, người Âu Châu cũng thi

đua nhau vào thị trường Champa và biến cuộc cạnh tranh

thương mại trong khu vực này thành những cuộc tranh

chấp về quyền buôn bán với Champa, một quốc gia

chuyên sản xuất những món hàng gia vị và xa xỉ phẩm mà

thị trường Âu Châu đã đòi hỏi càng ngày càng nhiều.

Trong số các loại hàng này, Champa đã cung cấp hàng

lượng vàng mà Suma Oriental của T. Pires đã nói đến.

Một phần lớn của số lượng vàng này đã được xuất cảng

sang Malacca để rồi từ đó được chuyển đi nơi khác.

Champa cũng là vương quốc đứng hàng đầu trong ngành

cung cấp gỗ hương gọi là gỗ trầm (bois d'aloès) hay

Calambac để xuất cảng sang Ấn Độ, Ả Rập, Âu Châu và

Trung Hoa, chưa nói đến gỗ bạch đàn (bois de santal), ngà

voi, các loại da thú dữ và sừng tê giác. Cho đến giữa thế

kỷ XVII, nền thương mại này phát triển nhanh chóng đã

đem lại nguồn lợi nhuận quan trọng cho triều đình

Champa. Chính vì thế, vương quốc này đã biến ngành

nghề buôn bán bằng đường biển thành một công ty độc

quyền của vua chúa thời đó. Kể từ đó, chính quyền

Champa thường có chính sách bảo vệ các thương thuyền

nước ngoài có mối liên hệ trực tiếp với triều đình. Thí dụ

điển hình nhất đó là vua Champa, có thể là vua Po Ramé

(1627-1651), đã chấp thuận vào năm 1644 cho các thương

thuyền người Hòa Lan được phép buôn bán với Champa,

với điều kiện là không được tấn công các thương thuyền

người Bồ Đào Nha trong các hải cảng của quốc gia này.

Phải công nhận rằng tình hình kinh tế của Champa

phát triển rất thuận lợi cho đến 1653, năm mà biên niên sử

Việt Nam cho rằng vua Champa tên là Bà Thấm, có thể là

Po Nraop trong các văn bản Chăm, đã xua quân tấn công

Phú Yên. Tiếc rằng không có tài liệu nào nói đến biến cố

này. Chính vì thế mà người ta có quyền đưa ra câu nghi

vấn về tính xác thực của nó. Ai cũng biết, chúa Nguyễn

Phước Tần có một đoàn quân hùng mạnh để đương đầu

với chúa Trịnh. Trong suốt thời gian hòa bình khá lâu từ

năm 1649 đến năm 1655, nếu nhà Nguyễn không muốn

nuôi dưỡng một đoàn quân chỉ biết ăn không ngồi rồi chờ

ngày sang miền bắc tấn công chúa Trịnh, thì nhà Nguyễn

chỉ còn cách là sử dụng đoàn quân này tràn xuống miền

nam để thống trị Champa. Dù trong hoàn cảnh nào đi nữa,

Nguyễn Phước Tần không quên đeo đuổi chính sách đế

quốc do các bậc tiền nhân của Đại Việt đã khởi xướng,

bằng cách tấn công Kauthara vào năm 1653, bắt sống Bà

Thấm và xua quân đến tận sông Phan Rang mà ông ta tự

ấn định là biên giới miền nam của nhà Nguyễn. Cuộc

chiến này đã làm mất thêm phần đất đai của Champa ở

phía bắc mà triều đình Phú Xuân (Huế) đã tức khắc biến

thành hai đơn vị hành chánh của nhà Nguyễn gọi là Thái

Khang và Diên Khánh. Kể từ đó, lãnh thổ của Champa bị

thu hẹp lại vào tiểu vương quốc của Panduranga mà tư liệu

viết bằng tiếng Chăm gọi là Pangdarang. Thế là sau năm

1653, Champa đã mất đi phân nửa bờ biển của nó với các

hải cảng rất tốt có biển sâu cho tàu bè cập bến. Một khi

nhà Nguyễn đã nắm quyền kiểm soát tất cả mạng lưới tàu

bè đến Champa, các thương thuyền nước ngoài không còn

ghé bến Champa nữa, một quốc gia đã từng làm chủ các

hải cảng nằm trên bờ biển Nam Hải từ mấy thế kỷ qua.

Các thương thuyền này cũng chấm dứt luôn mối liên hệ

buôn bán với Champa, một ngành thương mại đã đem lại

phần lợi tức khá lớn cho vương quốc này.

Vì nhà Nguyễn không ngăn cấm công dân của họ

vượt biên giống như trong quá thời khứ, một số lượng

người Kinh rất là đông đảo mà phần đông là những người

không có đất đai, nghèo đói, du đãng, tội phạm, tìm cách

tràn xuống miền nam, kể từ cuối thế kỷ XVI cho đến thế

kỷ XVII, để định cư trong vương quốc Champa và nhất là

trong các khu vực thưa thớt dân cư của Campuchia như

Barea (Bà Rịa) và Daung Nay (Đồng Nai). Lợi dụng sự

hiện diện của dân cư Việt và với lý do là để bảo vệ cho

họ, triều đình Phú Xuân (Huế) bắt đầu can thiệp vào nội

bộ Campuchia một cách trắng trợn, tạo ra các cuộc nổi

dậy bài trừ người Kinh, đã làm lung lay tình hình chính trị

của vương quốc này. Sau khi làm chủ khu vực hải quan

Prei Nokor (Sài Gòn) của Campuchia vào năm 1623, nhà

Nguyễn xua quân chiếm Biên Hòa vào năm 1658. Sau

biến cố đã đưa đẩy Champa có biên giới chung với lãnh

thổ của nhà Nguyễn không những riêng ở phía bắc (tức là

Cam Ranh) mà còn ở phía nam nữa, tức là Biên Hòa. Kể

từ đó, Champa trở thành một quốc gia hoàn toàn cô lập,

không còn cửa biển để liên hệ với Campuchia qua Prei

Nokor và đất đai Champa hoàn toàn nằm trong gọng kìm

của nhà Nguyễn.

Nếu nhà Nguyễn không muốn xâm chiếm Champa

ngay từ lúc ban đầu, bởi vì triều đình Phú Xuân còn quá

bận rộn vào việc mở rộng ảnh hưởng của họ trên châu thổ

sông Mékong và áp đặt chủ quyền của mình trên vương

quốc Campuchia. Thêm vào đó, vương quốc Champa

không ngừng triều cống Phú Xuân hằng năm mà giáo sĩ

Choisy đã ghi lại trong nhật ký của mình vào năm 1686

(Journal du voyage de Siam fait en 1685 et 1686 par

Monsieur l'abbé de Choisy, Paris, Mabre-Cramoisy, 1687)

và vua chúa Champa đã chấp nhận làm quốc gia chư hầu

của nhà Nguyễn. Chính đó là nguyên nhân giải thích tại

sao nhà Nguyễn không muốn nuốt trọn vương quốc

Champa vào thời điểm đó.

Vào năm 1692, vua Champa là Po Saut mà các văn

bản Việt Nam gọi là Bà Tranh xua quân tấn công tỉnh

Diên Khánh (Kauthra). Biến cố này đã giúp cho Nguyễn

Phước Chu có lý do chính đáng để xóa bỏ Champa trên

bản đồ, vì chúa Nguyễn có đủ thế lực để làm điều đó và

nhất là từ khi xứ Việt đã bị phân chia thành hai miền nam

bắc, nhà Nguyễn có sẵn trong tay một đoàn quân đông đảo

và hùng mạnh trong khi đó Champa nằm trong vị trí địa dư

hoàn toàn bất lợi cho mình. Năm 1692, Nguyễn Phước Chu

tiến quân đánh chiếm Parik (Phan Rí), tức là thủ đô của

Champa kể từ năm 1653, bắt sống vua Po Saut. Sau ngày

thắng trận, nhà Nguyễn cải tên danh xưng vương quốc

Chiêm Thành (Champa) thành Trấn Thuận Thành, giao

cho ba vị tướng người Việt chỉ huy đội quân viễn chinh của

Phú Xuân nắm quyền cai trị của ba vùng, đó là vùng

Panrang đổi tên thành Phan Rang, Parik thành Phan Rí và

Pajai thành Phố Hài. Một năm sau, tức là năm 1693, nhà

Nguyễn sát nhập (phải viết là sáp nhập-TX) lãnh thổ Champa vào phủ Bình Thuận,

vừa mới thành lập trên lãnh thổ của vương quốc này.

Vì không chấp nhận chính sách xâm lược của nhà

Nguyễn và làm tôi tớ cho dân tộc Kinh thường hay khinh

miệt dân tộc bản địa, một số đông người Chăm phải chấp

rời bỏ quê hương ra đi giống như trường hợp của biến cố

đã xảy ra vào năm 1471. Nhưng lần này, họ chạy sang

Campuchia lánh nạn. Theo biên niên sử Campuchia, có

khoảng 5 000 gia đình người Chăm dưới sự hướng dẫn của

các quan chức cao cấp thuộc triều đình Champa đã vượt

dãy Trường Sơn đến Campuchia vào năm 1692-1693. Vua

Campuchia là Jayajetta III cũng là nạn nhân của chính

sách đế quốc xâm lược Việt Nam đã đón tiếp họ một cách

niềm nở và ban cấp cho họ đất đai xung quanh thủ đô hay

tại các tỉnh khác để họ sinh sống (Mak Phoeun, Histoire du

Cambodge de la fin du XVI siècle au début du XVIII siècle,

Paris, Presses de l'EFEO, Monographie 176, 1995, trg.

397-398).

Trong thời gian đó, Nguyễn Phước Chu đưa hoàng

tử Po Saktiraydapatih (Kế Bà Tử của tài liệu Việt Nam),

tức là người em trai của cố vương Po Saut lên nắm quyền

điều hành dân chúng Champa trong phủ Bình Thuận, với

niềm hy vọng rằng người dân hiếu động của Panduranga

chấp nhận qui chế mới của xứ sở họ. Theo biên niên sử

Việt Nam, chiến lược của Nguyễn Phước Chu chẳng đem

lại hiệu quả gì, vì dân tộc Champa thời đó không bao giờ

chấp nhận chính sách xâm lược của nhà Nguyễn. Cuộc

chống đối của nhân dân Champa kể từ năm 1693 đã nhanh

chóng trở thành một cuộc nổi dậy đấu tranh vũ trang

chống lại quân đội xâm lược của nhà Nguyễn và bài trừ

người Kinh định cư trên lãnh thổ Champa thường hay tiếp

tay cho nhà Nguyễn. Sức mạnh của sự vùng dậy này đã

làm cho triều đình Phú Xuân ngạc nhiên và buộc nhà

Nguyễn phải thoái lui một bước. Năm 1694, Phú Xuân

chấp thuận hủy bỏ chính sách xâm chiếm Champa và tái

lập nền độc lập của vương quốc này, nhưng vẫn duy trì

tên gọi Champa là Trấn Thuận Thành (tạm gọi là

Champa-Panduranga) mà Phú Xuân đã đặt cho nó lần đầu

tiên vào năm 1692 và thay tên danh xưng quốc vương

Champa thành Trấn Vương Thuận Thành.

Po Saktiraydapatih (Kế Bà Tử) là người đầu tiên

mà triều đình Huế đã phong cho chức vụ để cai trị vương

quốc Champa vào năm 1694. Ông là người duy nhất có

quyền thu thuế trên dân cư champa và tuyển chọn quan lại

để điều hành vương quốc dưới danh nghĩa là một quốc gia

chư hầu, phải triều cống nhà Nguyễn hằng năm (Đại Nam

Thực Lục Chính Biên I, Bản dịch quốc ngữ, Hanoi, 1962,

trg. 147-151). Ba năm sau, tức năm 1697, triều đình Phú

Xuân tìm cách gỡ gạc phần nào sự thất bại của mình để

rồi nuốt trọn vương quốc Champa. Để tiến đến mục tiêu,

Phú Xuân thành lập trên lãnh thổ Champa một Phủ Bình

Thuận có qui chế rất là đặc biệt. Qui chế của Phủ Bình

Thuận ra đời vào năm 1697 không liên hệ gì với qui chế

của Phủ Bình Thuận hình thành vào năm 1693 như một số

chuyên gia về Việt Nam thường hiểu lầm. Phủ Bình Thuận

này tập trung tất cả thôn xóm người Kinh nằm trong khu

vực Hàm Thuận nơi dùng làm trụ sở hành chánh của Phủ,

cũng như tất cả thôn xóm người Kinh thuộc khu vực Hòa

Đa (Phan Rí) và An Phước (Phan Rang), sau này trở thành

hai huyện Hòa Đa và An Phuớc. Sau đó, Nguyễn Phước

Chu cho sát nhập (sáp nhập) tất cả các làng ấp người Kinh cũng như

đất đai của họ vào đơn vị chính trị và hành chánh của phủ

Bình Thuận. Kể từ lúc đó, các dân cư nguời Kinh sinh

sống trên lãnh thổ Champa không còn là công dân ngoại

kiều đặt dưới quyền kiểm soát của Champa nữa mà là

thần dân của nhà Nguyễn. Trước biến cố này, vua Po

Saktiraydapatih (Kế Bà Tử) không dám phản đối và cũng

không nói được lời nào. Sự hiện diện của các thôn ấp và

đất đai của người Kinh nằm khắp nơi trên lãnh thổ

Champa thời đó đã biến vương quốc này trở thành một

quốc gia có biên giới hình trái độn, tập trung nhiều khu

vực có thôn xóm người Kinh đặt dưới quyền kiểm soát trực

tiếp của triều đình Phú Xuân. Hơn nữa, Nguyễn Phước

Chu đã quyết định rằng tất cả làng xã và đất đai thuộc về

người Kinh phải trực thuộc vào phủ Bình Thuận nhằm

giúp nhà Nguyễn nắm trọn trong tay một lực lượng địa

phương rất là hữu hiệu để nuốt trọn vương quốc Champa

lúc nào cũng được mà không cần can thiệp trực tiếp. Lực

lượng này chính là dân cư người Kinh sinh sống trên lãnh

thổ Champa thời đó. Nhà Nguyễn bắt đầu áp dụng chiến

lược này bằng cách khuyến khích dân cư người Kinh đến

Champa định cư càng nhiều càng tốt.

Tình hình vào thế kỷ XVIII

Trong suốt 60 năm đầu tiên của thế kỷ XVIII,

người ta không biết nhiều về tình hình chính trị đã xảy ra

trong vương quốc Champa-Pandurang. Ngược lại, các tài

liệu viết bằng tiếng Chăm và một vài đoạn nằm trong biên

niên sử Việt Nam thường nêu ra hàng loạt các cuộc xung

đột giữa người Kinh và Chăm trong quốc gia này, nhất là

những nơi có địa bàn dân cư của dân tộc Kinh và Chăm

nằm xen kẽ với nhau. Nguyên nhân phát sinh từ dân cư

người Kinh, dựa vào quyền thế của các quan lại của triều

đình Phú Xuân phục vụ trong phủ Bình Thuận, không ngần

ngại bốc lột lao động người Chăm, nhất là tìm cách cho

người Chăm vay mượn tiền bạc với số lãi quá nặng nề để

tịch thu tài sản hay bán nhượng con cái của họ, một khi

dân tộc này không thể trả nổi vốn nợ đã vay mượn.

Cũng vì chính sách bốc lột này ngày càng gia tăng

và chồng chất lên nhau, nông dân Việt Nam cũng phải

vùng dậy vào năm 1771 chống lại các đại điền chủ và giai

cấp lãnh đạo của nhà Nguyễn. Cuộc nổi dậy của dân tộc

Việt mang tên là phong trào Tây Sơn đã kéo dài cho đến

năm 1802 (Đại Nam Chính Biên Liệt Truyện, Nhà Tây Sơn,

Bản dịch quốc ngữ, Saigon, 1970) và làm nguy cơ đến sự

sống còn của Champa-Panduranga thời đó. Đây là cuộc

nội chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh, tức là chiến tranh

nội bộ giữa người Việt, nhưng lại diễn ra một cách thường

trực trên lãnh thổ của Champa-Panduranga trong suốt ba

mươi năm (1771-1802). Vào buổi ban đầu của cuộc nội

chiến, anh em Tây Sơn chiếm trọn phần lãnh thổ của chúa

Nguyễn nằm phía bắc Champa-Panduranga, trong khi đó,

Nguyễn Ánh trấn giữ phần đất đai ở Gia Định tức là miền

nam của vương quốc này. Kể từ đó Champa trở thành một

quốc gia nằm giữa gọng kìm của hai đối tượng thù địch, đó

là Nguyễn Ánh và Tây Sơn. Muốn tấn công đối thủ của

mình, Tây Sơn hay Nguyễn Ánh bắt buộc phải băng qua

biên giới Champa-Panduranga, biến lãnh thổ của vương

quốc này (Bình Thuận và Ninh Thuận) thành bãi chiến

trường liên tục. Cũng vì Champa-Panduranga nằm ngay

trên vị trí chiến lược quân sự của cuộc nội chiến, thành ra

Tây Sơn và Nguyễn Ánh, mỗi bên đều tìm cách chụp lấy

mảnh đất của Champa ngay từ lúc khởi đầu của sự xung

đột, để làm điểm tựa và đặt căn cứ quân sự của mình.

Năm 1773 Tây Sơn xua quân vào Champa-Panduranga

trước khi tiến quân đánh phá Nguyễn Ánh ở Sài Gòn. Một

năm sau, tức là năm 1774-1775, Nguyễn Ánh đánh đuổi

quân Tây Sơn để chiếm lại Champa. Năm 1776-1777, Tây

Sơn tái chiếm lại Champa, sau đó Nguyễn Ánh tìm mọi

phương cách để làm chủ tình hình tại Champa kể từ năm

1779. Chưa đầy ba năm sau, tức là vào năm 1782, Tây Sơn

tái chiếm miền bắc Champa (Ninh Thuận), trong khi đó

Nguyễn Ánh trấn giữ phần đất phía nam của Champa tức

là vùng Phan Rí từ năm 1790 cho đến năm 1793. Sau năm

1793-1794, Tây Sơn rút quân ra khỏi vùng Phan Rang và

giao lãnh thổ Champa cho Nguyễn Ánh.

Những cuộc chiếm đóng liên tục của quân đội Tây

Sơn và Nguyễn Ánh trên lãnh thổ Champa-Panduranga đã

biến vương quốc này thành một quốc gia không còn biên

giới nữa trong suốt chiều dài của cuộc nội chiến giữa

người Việt và đưa đẩy dân tộc Chăm vào một khúc quanh

mới, vì họ phải chấp nhận đối diện trực tiếp với quân đội

người Kinh, lúc nào cũng xem người Chăm là những kẻ

man rợ (người Mán), có văn hóa khác biệt với văn hóa của

họ. Một khi đã thành công chiếm cứ Champa-Panduranga,

phe thắng trận, dù Tây Sơn hay Nguyễn Ánh, thường hay

bắt buộc người dân Champa phải qui phục phe mình và

trừng trị những nguời Chăm nào đã liên minh với kẻ thù

của họ. Cũng vì muốn trả thù cho những sự ngược đãi của

chính quyền Champa mà họ đã từng trải qua, hoặc không

muốn trở thành những nạn nhân vô tội của phe người Việt

thắng trận hoặc bị mắc mưu trong cơn biến động chính trị,

một số người Chăm phải chấp nhận theo Tây Sơn hay

Nguyễn Ánh và họ còn tham gia vào cuộc chiến bên cạnh

của hai phe này. Hiện tượng này đã gây ra bao sự chia rẽ

trầm trọng trong nội bộ người Chăm, kéo theo những

phong trào chống đối lẫn nhau trong một xã hội đã từng

gắn bó chặt chẽ với nhau. Bên cạnh của thực trạng xã hội

đang lâm vào con đường thoái hóa, những phe thắng trận

dù là Tây Sơn hay Nguyễn Ánh chỉ nghĩ đến chiến lược

làm chủ tình hình quân sự tại Champa, bằng cách chỉ định

một nhân vật theo phe mình lên nắm quyền để cai trị

vương quốc này. Chính vì thế, người ta thấy rõ vào năm

1790 phía nam của Champa (vùng Phan Rí) thì đặt dưới

quyền cai trị của Po Ladhuenpughuh (Nguyễn Văn Thừa

theo biên niên sử Việt Nam) một nhân vật do Nguyễn Ánh

chỉ định, trong khi đó phía bắc Champa (khu vực Phan

Rang) thì đặt dưới sự giám hộ của Po Tisuntiraydapuran do

Tây Sơn bổ nhiệm. Po Tisuntiraydapuran là một nhân vật

rất thân cận với Tây Sơn đã từng chạm trán quân sự với Po

Ladhuenpughuh, tức là người nằm trong phe của Nguyễn

Ánh (Đại Nam Thực Lục Chính Biên II-1, Bản dịch quốc

ngữ, Hanôi, 1963, trg. 58, 125).

Nhưng cũng không nên tin rằng hai đối tượng thù

địch Tây Sơn và Nguyễn Ánh có ý định bổ nhiệm những

nhân vật gốc Champa để nắm quyền cai trị vương quốc

này. Trên thực tế, dù là Nguyễn Ánh hay Tây Sơn, họ

không bao giờ ban cho giai cấp lãnh đạo Champa những

quyền lực chính trị thật sự để điều hành một quốc gia, mà

chỉ cấp cho họ những chức hàm để hợp thức hóa oai quyền

của họ trước quần chúng Champa với niềm hy vọng là

những giới lãnh đạo này có thể lôi kéo nhân dân Champa

theo phe mình. Những gì vừa nêu ra là sự thật của lịch sử

thời đó, bởi vì trong suốt chiều dài của cuộc nội chiến hay

sau cuộc nội chiến, Nguyễn Ánh cũng như Tây Sơn không

bao giờ phong vương cho những nhà lãnh đạo Champa thời

đó với danh nghĩa thật sự là Trấn Vương Thuận Thành, tức

là vua Champa, mà chỉ ban cho họ một chức Chưởng Cơ,

tức là chỉ huy trưởng của một trung đoàn trong hệ thống

quân đội thời đó. Và cả Nguyễn Ánh cũng như Tây Sơn

thường đối xử với những nhà lãnh đạo Champa rất là tồi

tệ. Chính Tây Sơn là người đã chỉ định Po Cei Brei (tức là

Nguyễn Văn Chiêu trong biên niên sử Việt Nam), làm

Chưởng Cơ của Trấn Thuận Thành (tức là thủ lãnh

Champa) vào năm 1783/1784 để thay thế Po

Tisuntiraydapuran đã từng cai trị vương quốc này vào năm

1780/1781, nhưng Tây Sơn lại truất phế Po Cei Brei để

đưa Po Tisuntiraydapuran trở lại nắm chức vụ vào năm

1786/1787 mà chẳng bao giờ cho biết lý do tại sao.

Kể từ năm 1794/1795, Champa-Panduranga hoàn

toàn nằm trong biên giới thuộc quyền quản trị của Nguyễn

Ánh. Đó cũng là năm đánh dấu cuộc chấm dứt chiến tranh

trên lãnh thổ Champa, ngọai trừ cuộc nổi dậy ngắn ngủi

của dân tộc miền cao mà biên niên sử Việt Nam đã nói

qua vào năm 1796 nhằm tấn công khu vực Phan Rí. Nhưng

biến cố này không có một hậu quả nghiêm trọng nào đối

với tình hình chính trị của Champa-Panduranga thời đó.

Ngược lại, vương quốc này phải đương đầu với làn sóng di

dân của những người Kinh nghèo khó và khốn cùng vào

lãnh thổ Champa. Dựa vào quyền lực quân viễn chinh của

nhà Nguyễn, dân cư người Kinh tìm cách xâm chiếm đất

đai của người dân bản địa Champa bị chết trong các cuộc

nội chiến giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn, hoặc đất đai của

những người Chăm chạy sang Campuchia lánh nạn để

thoát khỏi những cảnh tương tàn mà họ đã từng gánh chịu.

Tình hình vào thế kỷ XIX

Sau ngày chiến thắng chống quân Tây Sơn vào

năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi lấy vương hiệu là Gia

Long và trở thành thủ lãnh tối cao của một quốc gia thống

nhất mà ông ta đặt tên là Việt Nam. Kể từ đó, Gia Long

phục hưng lại vương quốc Champa nhưng không công

nhận quyền độc lập và qui chế chính trị của nó. Vì rằng

Gia Long chỉ ban cho vương quốc này một thể chế tự trị, vì

lý do đặc thù của một dân tộc đã từng nằm trong phe của

Nguyễn Ánh để chống lại với quân Tây Sơn hơn là lý do

mang tính chất pháp lý chính trị. Dựa vào thể chế tự trị

này, triều đình Huế thăng chức Chưởng Cơ cho Po Saong

Nhung Ceng (Nguyễn Văn Chấn theo tài liệu Việt Nam),

một vị tướng lãnh gốc người Chăm đã từng chiến đấu bên

cạnh Nguyễn Ánh ở Gia Định và bổ nhiệm ông ta quyền

cai trị Champa-Panduranga thời đó. Po Saong Nhung Ceng

là người rất trung thành với Nguyễn Ánh, đã từng điều

hành khu vực giải phóng nằm trên lãnh thổ Champa sau

khi Po Ladhvenpughuh qua đời vào năm 1799.

Điều mà người ta thường nêu ra câu hỏi có chăng

việc phục hưng lại vương quốc Champa thời đó, tức là một

quốc gia không còn quyền lực nữa và việc bổ nhiệm một

vị tướng lãnh gốc người Chăm lên làm vị lãnh đạo của

vương quốc này dù có sự đồng ý của hội đồng hoàng gia

Champa đi nữa, chỉ là chiến lược của hoàng đế Gia Long

nhằm đảm bảo nền an ninh trật tự trên khu vực ChampaPanduranga,

rất nổi tiếng là quê hương của những phong

trào vùng dậy đấu tranh chống ngoại xâm. Giả thuyết này

rất có lý đối với tình hình vương quốc Champa thời đó. Sau

khi đã trải qua một thời kỳ phân hóa nghiêm trọng vào

những năm cuối cùng của thế kỷ XVIII, dân tộc Champa

chỉ còn giải pháp là nghĩ đến sự trùng tu lại xứ sở của

mình bị đổ nát và thực hiện giấc mơ phục hưng lại cơ chế

xã hội-chính trị để bảo tồn giá trị truyền thống của quốc

gia này. Cũng nhờ chính sách ưu đãi của Gia Long, vương

quốc Champa đã trải qua một giai đoạn an bình, các biên

niên sử Việt Nam và Chăm không còn nói đến những sự

biến động quân sự cũng như mối bất hòa chính trị nào đã

xảy ra tại vương quốc này, nhất là trong khu vực biên giới

phía tây của Bình Thuận, từ 1802 cho đến 1820.

Sự từ trần của Gia Long vào năm 1820 để nhường

ngôi lại cho hoànng đế Minh Mệnh đã đưa vương quốc

Champa vào một khúc quanh mới (Minh Mệnh Chính Yếu

I-VI, Bản dịch quốc-ngữ, Saigon, 1972-1974). Vừa mới lên

ngôi vào năm 1820, Minh Mệnh bắt đầu áp dụng chính

sách chống lại uy quyền của phó vương Gia Định Thành

tên là Lê Văn Duyệt, một nhân vật rất thân cận với hoàng

đế Gia Long đã từng nắm trong tay mọi quyền hành trên 6

tỉnh miền nam của xứ Việt. Sự tranh chấp giữa Minh

Mệnh và Lê Văn Duyệt đã đưa đẩy Champa vào con

đường rất khó xử, nhất là kể từ năm 1822 khi vua Minh

Mệnh quyết định tách phủ Bình Thuận ra khỏi Gia Định

Thành để sát nhập nó vào quyền chỉ đạo của triều đình

Huế. Đứng trên mặt địa dư, tỉnh Bình Thuận là đơn vị

hành chánh của Việt Nam nằm trên lãnh thổ Champa. Sự

quyết định của Minh Mệnh liên quan đến qui chế của phủ

Bình Thuận cũng là chính sách nhằm tách rời Champa ra

khỏi quyền kiểm soát của Lê Văn Duyệt, một nhà bảo trợ

cho vương quốc này ngay từ buổi ban đầu. Kể từ đó,

Champa đã trở thành một con cờ chính trị mà triều đình

Huế và Gia Định Thành phải tìm cách sử dụng với bất cứ

giá nào đề giải quyết vấn đề nội bộ của Việt Nam giữa

Minh Mệnh và Lê Văn Duyệt thời đó.

Tình thế chính trị bất ổn ở Gia Định Thành và sự từ

trần của Po Saong Nhung Ceng vào năm 1822 mà biên

niên sử Chăm xem đó như là vị lãnh đạo cuối cùng của

Champa-Panduranga, đã đưa ra bao nghi vấn có chăng

một vương quốc Champa không còn nắm giữ trong tay

định mệnh sống còn của mình, có còn tồn tại như là một

quốc gia có chủ quyền hay không ? Đứng trên khía cạnh

địa dư của Champa mà phân tích, câu trả lời chắc chắn là

không. Nếu nhìn qua bình diện chính trị, thì câu trả lời

càng khó khăn hơn nữa. Thêm vào đó, chính sách của

triều đình Huế nhằm đưa người lên kế vị ngôi vua tại

Champa-Panduranga và phong cách cư xử của Minh Mệnh

đối với những thủ lãnh người Chăm kế thừa vua Po Saong

Nhung Ceng cũng như tên gọi của các chức hàm Việt Nam

mà triều đình Huế dành cho vua chúa Champa thời đó,

càng gây thêm bao nghi ngờ nữa. Bằng chứng cụ thể,

hoàng đế Minh Mệnh xóa bỏ đi qui chế nối ngôi của

Champa theo truyền thống đã có sẵn bằng cách không

chọn vị phụ tá của vua Po Saong Nhung Ceng, tên là Po

Klan Thu (Nguyễn Văn Vĩnh), để nối nghiệp ông ta.

Không cần hỏi ý kiến của hội đồng hoàng gia Champa,

Minh Mệnh tự chỉ định một quan chức trong triều đình

Champa thời đó tên là Bait Lang lên nắm chính quyền với

lý do là nhằm bình thường hóa mối liên hệ giữa dân cư

Champa và người Kinh sinh sống tại phủ Bình Thuận. Sự

quyết định của Minh Mệnh về quyền nối ngôi tại Champa

và qui chế của vị tân lãnh tụ này đã gây ra cuộc nổi dậy

tại khu vực có biên giới chung giữa Champa và Gia Định

Thành vào năm 1822 mà người ta cứ nghi ngờ là có sự chỉ

đạo của Lê văn Duyệt. Cũng vì không đủ sức để dẹp tan

cuộc vùng dậy này, vua Champa vừa mới lên ngôi là Bait

Lang bị Minh Mệnh cách chức để thay thế vào đó Po Klăn

Thu (Nguyễn Văn Vĩnh), nhân vật mà hoàng đế Minh

Mệnh đã từ chối trước đó. Nhưng Minh Mệnh không ban

cho Po Klan Thu chức Chưởng Cơ mà triều đình Huế

thường áp dụng cho vua chúa Champa trước kia, mà là

quyền quản lý vương quốc Champa, tức là một nhân vật

chỉ có vai trò điều hành cơ cấu hành chánh mà thôi. Nhờ

sự yểm trợ của triều đình Huế, Po Klan Thu đã thành công

đẩy lui phong trào nổi loạn vào năm 1823 và buộc họ phải

rút về phía tây trong vùng rừng núi của Champa. Nhưng

phải nhờ sự can thiệp trực tiếp của Lê Văn Duyệt mà

phong trào nổi loạn này chấp nhận ngưng chiến. Kể từ đó,

những thành viên của phong trào này không bao giờ tuân

lệnh triều đình Huế nữa, mà chỉ phục tùng oai quyền của

Lê Văn Duyệt, tức là phó vương của Gia Định Thành.

Vào năm 1826, dân tộc Champa vùng dậy một lần

nữa cũng tại biên giới giữa Champa và Gia Định Thành.

Mục tiêu của phong trào này nhằm lên án Po Klan Thu về

tội chỉ biết phục vụ cho nguời Kinh, một tập thể vừa mới

đến định cư nhưng lúc nào cũng tìm cách cướp đoạt đất đai

của người Chăm và phục tùng cho triều đình Huế, một chế

độ chuyên đè bẹp dân chúng Champa để thu hút thuế má.

Và phong trào vùng dậy này còn có mục tiêu khác nữa, đó

là bài trừ người Kinh sinh sống tại Champa và phủ Bình

Thuận, bắt đầu lan tràn đến tỉnh Khánh Hòa và Phú Yên.

Vì Po Klan Thu (Nguyễn Văn Vĩnh) không đủ khả năng

chống lại cuộc nổi dậy này, hoàng đế Minh Mệnh ra lệnh

cho đoàn quân của triều đình Huế phải dẹp tan cho bằng

được phong trào đấu tranh của dân tộc Champa và bắt

sống vị chỉ huy của tổ chức này vào năm 1827.

Năm 1828, Po Klan Thu qua đời. Phó vương Lê

Văn Duyệt phản đối công khai vị vua Champa kế thừa do

hoàng đế Minh Mệnh đề ra. Vì rằng Lê Văn Duyệt và

Minh Mệnh, mỗi người đều muốn đề cử người cùng phe

phái của mình lên nắm chính quyền Champa thời đó. Sau

cuộc tranh chấp này, Lê Văn Duyệt thành công đưa một

người thân cận của mình lên làm vua Champa vào năm

1828 đó là Po Phauk The (Nguyễn Văn Thừa), tức là con

trai của Po Saong Nhung Ceng và cũng là vị phụ tá của Po

Klan Thu (Po Dharma, Le Panduranga (Campa) 1802-

1835, Ses rapports avec Le Vietnam, I, Paris, Publications

de L'EFEO, Vol. CXLIX, 1987, trg. 105-118). Cho đến

hôm nay, người ta không biết sự chọn lựa này có sự đồng

ý của Minh Mệnh hay không. Và người ta cũng không biết

Po Phauk The có xin hoàng đế Minh Mệnh phong cho ông

ta vương chức hay không? Dù sao đi nữa, Lê Văn Duyệt

đã thành công chiếm lại quyền kiểm soát vương quốc

Champa thời đó và cả phủ Bình Thuận, một đơn vị hành

chánh không còn nằm trong tay của ông ta kể từ năm

1822. Kể từ đó, quan lại và dân chúng Champa hoàn toàn

Ngả về phía Lê Văn Duyệt và vua Champa là Po Phauk

The chỉ nộp thuế cho Gia Định Thành thay vì phải nộp cho

triều đình Huế như trước kia

Sự cáo chung của Champa-Panduranga

Một khi đã ngả về phe của Lê Văn Duyệt, kéo

theo sự cắt đứt mọi mối liên hệ với triều đình Huế, vương

quốc Champa chẳng thu được một mối lợi gì trong chiến

lược liên minh với Lê Văn Duyệt. Theo các tư liệu Chăm

cho biết, Lê Văn Duyệt vẫn đeo đuổi chính sách Việt Nam

Hóa đối với dân tộc Champa mà Minh Mệnh đã từng áp

dụng. Điều này đã giải thích tại sao một số quan lại của

Champa thời đó không chấp nhận chính sách tách rời

Champa ra khỏi quyền kiểm soát của triều đình Huế mà

mối liên hệ đã cấu thành một qui chế chính trị từ lâu.

Chính vì thế, những thành phần quan lại này không đồng

tình với chính sách mà Po Phauk The đang theo đuổi kể từ

cuối năm 1831. Lợi dụng cơ hội quần chúng Champa

không tán thành với chính sách của Lê Văn Duyệt, hoàng

đế Minh Mệnh ra lệnh bắt giam vị thủ lãnh Champa là Po

Phaok The và buộc vương quốc Champa phải nộp cho

triều đình Huế các loại thuế mà Po Phaok The chưa thực

hiện.

Năm 1832, Lê Văn Duyệt từ trần ở Gia Định

Thành. Lợi dụng cơ hội này, hoàng đế Minh Mệnh thu hồi

lại toàn lãnh thổ miền nam của Gia Định Thành, ra lệnh

bắt giam Po Phauk The và trừng phạt vương quốc Champa

về tội phản nghịch dám chống lại oai quyền của ông ta.

Các biên niên sử Việt Nam và Chăm (CAM 30-8) ghi rằng

Minh Mệnh quyết định vào năm 1832 hủy bỏ qui chế tự trị

của Champa, biến thần dân của vương quốc này thành

công dân của quốc gia Việt Nam thống nhất, xóa bỏ danh

xưng Champa trên bản đồ và chia cắt lãnh thổ Champa

thành đơn vị huyện và tổng theo mô hình tổ chức hành

chánh Việt Nam nằm trong hai tỉnh Bình Thuận và Ninh

Thuận.

Kể từ năm 1832, vương quốc Champa không còn

hiện hữu nữa, từ qui chế chính trị cho đến hệ thống tổ chức

kinh tế và xã hội mà bản văn Chăm ngữ CM 30-15 (trg.

116) đã ghi lại như sau:

“Vua chúa bị truất phế. Vương triều thì tiêu tan. Các

bậc đàn em không còn tin vào thế hệ của những người

anh trưởng. Thế hệ đàn cháu cắt đứt các mối quan hệ

gia đình với bậc đàn cậu. Các thành viên xuất thân từ

một gia đình chỉ biết cư xử với nhau như sự cư xử giữa

người Chăm và Kinh, không ngần ngại truy tố gia đình

của mình trước pháp lý. Các quan chức và thần dân

không phân biệt chức vị hay gia tộc, đều phải mặc quần

theo kiểu người Việt. Dân chúng Champa thời đó hết

sức khốn đốn và không biết thế nào là định mệnh của

họ trong tương lai”.

(còn tiếp)

Nguồn: Vương quốc Champa. Tác giả: GS. TS Pièrre-Bernard Lafont.