“Những tác phẩm khác của các kịch sĩ Hy Lạp là những bi kịch riêng lẻ này nọ, nhưng PROMÉTHÉE BỊ XIỀNG chính là Bi Kịch đấy”. - Schlegel.
Theo thần thoại Hy Lạp thì vị thần xưa nhất là Uranos. Uranos sinh ra sáu con gái và sáu con trai tức là các vị thần khổng lồ TITAN: Océanos (Đại dương), Hypérion, Japet, Cronos, Coũs và Créius. Japet sinh ra PROMÉTHÉE và ATLAS. Cronos sinh ra ZEUS, Poséidon, Hadès, Héra (gái). Theo huyết thống thì Zeus và Prométhée là hai anh em con chú con bác. Uranos trị vì trước tiên sau đó Cronos.
Lớp thần trẻ như anh em Zeus, thông minh và tài giỏi hơn, đã nổi lên chống lại các vị thần cổ sơ. Cuộc đấu tranh chớm nở. PROMÉTHÉE là vị thần thông minh đã sáng tạo ra con người, và cho nó có linh hồn, rồi đánh cắp lửa mang về cho con người và phát triển khoa học kỹ thuật, văn minh nắm được lẽ tất yếu của vũ trụ và vạn vật; đã khuyên các vị thần cổ sơ một điều rất phải chăng: hoặc nhượng bộ vì trước sau phái thần trẻ cũng sẽ thắng lợi; hoặc muốn chống chọi thì phải vận dụng nhiều mưu trí khôn ngoan may ra mới giữ được ngai vàng.
Lời khuyên nhủ chân thành đó bị các thần cổ coi thường vì họ ỷ lại vào sức mạnh khổng lồ của họ. Thấy sự tình như thế, Prométhée bèn bàn với mẹ là nữ thần trái đất Gaia nên đứng về phía của tất yếu. Cuộc đấu tranh xảy ra quyết liệt. Phái thần trẻ thắng, xiềng tay các vị thần cổ sơ Uranos và Cronos lại và giam xuống miền Tartare là tầng sâu nhất của địa nguc, đoạn chia nhau quyền bính:
Zeus, Thiên vương, thống trị trên trời
Póeséidon, Hải vương, thống trị dưới biển
Hadès, Diêm vương, thống trị cõi âm ti
Héra, cô em út trở thành vợ của Zeus.
Vững quyền bính rồi, Zeus phủi sạch mọi công lao của Prométhée. Việc đầu tiên của Zeus là thiết lập triều đình trên đỉnh núi Olympe nhiều tầng “quanh năm tuyết phủ” và dự định tiêu diệt loài người do Prométhée đã tạo ra. Bởi loài người đã sinh sôi nảy nở, lại được Prométhée trang bị cho một trí tuệ thông minh bằng ngọn nửa ăn cắp ở kho trời. Zeus sợ một ngày kia Con Người cũng lại nổi lên chống quyền thống trị của mình như các Titan. Prométhée chống lại, ý định của Zeus không thực hiện được. Nhưng Zeus đã trả thù bằng cách hành hình Prométhée. Trước hành vi vô ơn bất nghĩa và tàn bạo đó của thần vương, Prométhée đã có thái độ như thế nào? Đó là tư tưởng động lực của vở kịch PROMÉTHÉE BỊ XIỀNG.
Một đỉnh núi cao nơi xứ sở người Scythes. Hai vị thần tay sai của Zeus là Quyền Lực và Bạo Lực cùng với Héphaistos dẫn Prométhée tới. Quyền Lực thúc ép Héphaistos khẩn trương thi hành án quyết của Thần Cha, xiềng tay chân và đóng đinh Prométhée vào mỏm núi đá. Héphaistos do dự, vì dù sao vẫn là máu mủ họ hàng. Nhưng rồi do sức ép của Quyền Lực, Héphaistos phải thi hành nhiệm vụ mà lòng đầy đau xót.
Sau cuộc hành hình, Prométhée không thèm nói một câu kêu ca trách móc, một lời biện luận nào cả. Im lặng, chịu đựng, thản nhiên như không.
Ba thần kia đi rồi, Prométhée mới cất tiếng kêu gọi vũ trụ nhân loại chứng kiến những cực hình bất công chàng phải chịu:
Vì những đặc ân ta đem đến cho người trần.
Mà phả bị trói mình dưới ách gian truân
Của tất yếu. Ôi, xiết bao bất hạnh!
Ý nghĩa sâu sắc của tác phẩm là ở đấy. Vở kịch biểu hiện thái độ của Prométhée trước hiện thực vừa nêu lên đó. Các Nữ thủy thần đại dương trong Đội Đồng ca xuất hiện để đóng vai trò người tâm sự chân thành, để nghe Prométhée giãi bày những việc thần đã làm cho nhân loại, và đó là nguyên nhân khiến cho Thần Vương nổi giận và đối xử tàn ác như vậy. Các Nữ thủy thần thay mặt cho công chúng nói lên tình cảm kính phục, mến yêu đối với Prométhée, vị thần ân nhân của loài người.
Những chi tiết tiếp theo nhằm biểu dương thái độ bất khuất của vị thần trước quyền uy bất công và tàn bạo của Thần Vương.
Thần Đại dương tới thăm, tình nguyện đứng làm trung gian hòa giải Prométhée với điều kiện là Prométhée biết kiềm chế mình, không phản đối kêu ca. Tất nhiên Prométhée không chịu. Bởi chịu là đầu hàng.
Nàng Iô, con gái vua Inakhos, được Zeus quá yêu biến thành bò cái ra ngoài đồng gặm cỏ để Thần Vương được đi lại ái ân. Héra biết được, sai con ruồi trâu theo đuổi đêm ngày châm đốt phải chạy trốn hết nước này sang nước nọ từ châu Á sang châu Âu, qua điệp trùng núi sông, cùng trời cuối biển. Nàng xuất hiện trước mặt Prométhée là để cung cấp thêm bằng chứng sống về sự tàn bạo của Thần Vương, ngay trong chuyện tình yêu ân ái!
“Vị Chúa tể các thần khắp nơi đều để lại
Những biểu hiện bạo tàn và ác nghiệt như nhau”
Trước một vị Thần Vương tồi tệ như vậy, khuất phục làm sao được!
Ngoài ý nghĩa đó ra, Eschyle để Prométhée nói trước cho Iô biết tương lai nòi giống của mình chính là để ca ngợi nguồn gốc thần linh của người Hy Lạp, cũng như Sophocle trong vở Édipe ở Colone muốn biểu hiện niềm tự hào về Athènes, đất nước yêu thương của các thần linh.
Sau những tình tiết nặng tính chất tự sự, vở kịch kết thúc một cách khá hấp dẫn và lôgíc. Một kẻ thống trị bằng sức mạnh mà không có sự ủng hộ của nhân dân như Zeus thì luôn lo sợ uy quyền mình sẽ bị sụp đổ. Cho nên khi Prométhée tiết lộ cho Iô và các Nữ thủy thần đại dương hay rằng vì một cuộc hôn nhân mà Zeus sẽ bị truất ngai vàng, thì Zeus sợ quá, phái ngay Hermès xuống dọa dẫm bắt Prométhée phải nói cho hắn biết kẻ sẽ truất hắn khỏi ngai vàng đó là ai. Nghĩa là vẫn bằng sức mạnh. Tất nhiên Prométhée không chịu, và cũng tất nhiên Zeus bồi thêm cực hình mới nữa cho Prométhée: hắn dùng bão tố và tia sét đánh tan mỏm núi, vùi xác Prométhée xuống đáy biển, kẹt dưới chân núi Etna, Prométhée vẫn không nhân nhượng, vẫn kiên cường bất khuất, kiêu hãnh đến cùng.
Cái động cơ nhân đạo và thái độ đấu tranh không thỏa hiệp đó, giữa một khung cảnh không gian và thời gian lồng lộng bao la đã tạo nên cái tầm vóc phi thường của hình tượng Prométhée trong văn học. Vị thần khổng lồ ấy bị xiềng xích và đóng đinh xuyên qua giữa ngực, chính giữa trái tim vào đỉnh núi Caucase, rặng núi vĩ đại nhất trước mắt con người xưa, quanh năm gió bão tơi bời... Người Hy Lạp xưa sáng tạo ra hình tượng thần thoại Prométhée có thể chưa hề có ý niệm gì về cuộc đấu tranh lớn mà loài người đã tiến hành hàng vạn năm nay chống với thiên nhiên và chinh phục thiên nhiên để xây đắp cuộc sống ngày càng văn minh tiến bộ. Nhưng Eschyle, khi dựa vào thần thoại để dựng vở kịch này thì hẳn là rất có ý thức dùng hình tượng Prométhée đấu tranh với Zeus để tố cáo một cách căm thù và quyết liệt cái thiểu số thống trị của giai cấp chủ nô Athènes đang áp bức bóc lột hàng vạn người kể cả công dân tự do và nô lệ... ông đã phát biểu một quan điểm tiến bộ qua những câu hát của Đội đồng ca:
“Cách xử thế vẹn toàn hơn hết
Là kết giao ngang bậc xứng đôi
Hay chi những thói đua đòi
Khi mình chỉ một con người làm công
Lại những muốn kết thân bầu bạn
Với những người ra dáng thượng lưu
Ba hoa lên mặt sang giàu
Kiêu căng tự phụ, sắc màu phô trương!”
Rõ ràng Eschyle đã có cái nhìn hiện thực khá sâu sắc về sự phân chia và kỳ thị giai cấp trong xã hội Hy Lạp đương thời và một tâm hồn nhân đạo, nhạy cảm, tế nhị, đứng về phía văn minh tiến bộ xã hội, về phía những tầng lớp nhân dân yếu hèn bị áp bức mà nói thay họ tiếng nói phản kháng, kêu gọi sự ủng hộ của thần và người, tất cả những ai có lương tâm và lương tri. Giữa lúc nền dân chủ chủ nô mới bắt đầu phát triển mà đã có một cái nhìn, cái cảm, cái nghĩ và thái độ đấu tranh bất khuất và kiên cường như vậy đâu phải chuyện hàng ngày của bất cứ một ai. Hiếm lắm chứ và đáng quý lắm chứ! Prométhée không phải là một Spartacus hay một Gallilée. Chính bản cáo trạng đanh thép của Prométhée đối với sự độc đoán, bất công tàn bạo của Zeus đã soi đường mở lối cho những Gallilée sau này.
Tiếng nói Prométhée, hình tượng Prométhée chính là tiếng nói và hình tượng khái quát phản ánh cuộc đấu tranh lớn bền bỉ, kiên cường và giấc mơ chiến thắng phơi phới niềm tin của nhân loại: chiến thắng những lực lượng thiên nhiên còn thường xuyên làm cho cuộc sống con người mất ổn định; chiến thắng bất công cường quyền và bạo lực chà đạp lên quyền sống, nhân phẩm, tài hoa, tiến bộ và hạnh phúc con người; ước mơ thiết lập một xã hội bình đẳng, công bằng và bác ái không có bạo lực, trên thuận dưới hòa, đối xử với nhau trung thực ân tình và không ngừng phát triển khoa học kỹ thuật văn minh.
Bao lâu loài người còn bị thiên nhiên chế ngự, xã hội còn có áp bức và bất công, còn có những bộ phận nhân loại chưa thực hiện được những ước mơ cao đẹp ấy thì hình tượng Prométhée vẫn còn xao động nhân tâm, tiếng nói của Prométhée vẫn là tiếng nói của đạo lý và nhân tình, tiếng nói của của cuộc đấu tranh chính nghĩa chống gian tà không nhân nhượng, tràn đầy hi vọng và tất thắng.
Chính vì mang ý nghĩa lớn lao đó mà Prométhée bị xiềng trở thành vở kịch chung của cả loài người...
Về phương diện nghệ thuật, bi kịch Prométhée bị xiềng có những đặc điểm sau đây:
1- Kết cấu đơn giản, thiên về tự sự, hơi kéo dài xung quanh tình tiết Iô. Nhưng vở kịch mở màn và kết thúc bằng hai vụ trừng phạt của Thần Vương đối với vị thần khổng lồ ân nhân của loài người làm cho người ta dễ bỏ qua cái nhược điểm nhỏ ấy để chú ý vào sự tàn bạo của Zeus, tinh thần bất khuất của Prométhée và như vậy vở bi kịch đã đạt yêu cầu.
2- Những lớp đối thoại sinh động, nhất là lớp Prométhée với Đại Dương và Prométhée với Hermès, sinh động chừng nào thì những màn đồng ca trữ tình, bay bổng chừng ấy. Câu thơ duyên dáng tuyệt vời.
Prométhée trả lời Hermès với giọng kiêu hãnh, tự hào:
“Chẳng bao giờ ta đổi cái thương đau
Của ta đây, lấy cái nô lệ bọt bèo
Của mi đó! Ta dẫu bị trói vào mỏm núi
Vẫn cảm thấy tâm hồn thỏa mái
Hơn làm thằng đưa tin mù quáng của Thần Vương”
Các Nữ thủy thần đại dương tới hỏi thăm Prométhée. Prométhée nói.
“Sóng không chiụ ngủ bao giờ
Hãy nhìn, nhìn kỹ thân ta bị xiềng
Trên mỏm đá nghiêng nghiêng vực thẳm
Canh gác hoài, thầm lặng, buồn tênh”.
Các Nữ thần đồng thanh đáp bằng giọng nghẹn ngào xúc động
“ Prométhée hỡi! Em nhìn
Mà bâng khuâng thấy mắt mình lệ rơi
Trước cảnh tượng thân Người khô héo
Trên núi này trĩu nặng xiềng gông
Vì chưng thống trị Ôlemp
Ngày nay là những vị thần mới lên...”
3- Tính cách nhân vật trung tâm được khắc họa một cách hết sức rõ ràng, nổi bật lên ba nét chính: có ý thức bất khuất và đúng mức. Prométhée đã làm được cái lẽ tất yếu của cuộc sống và hành động theo cái lẽ tất yếu đó... Bởi Prométhée tin tưởng ở sự tất thắng của cuộc đấu tranh. Cho nên bất khuất mà không nhằm lật đổ, bất khuất mà lòng tin và chờ đợi một sự bắt tay trở lại với kẻ thù một khi hắn nhận ra phải trái của hắn. Prométhée đấu tranh là đấu tranh với cái sai của Zeus nhằm cải tạo chứ không nhằm phủ định quyền bính của ThầnVvương.
Prométhée nói với các Nữ thủy thần:
- “ Ta biết rõ lòng hắn ta tàn nhẫn
Và sử dụng quyền hành độc đoán tùy nghi
Nhưng ta tin: một ngày kia tai họa nặng nề
Đổ sụp xuống thì thịnh tình kia dịu lại
Hắn sẽ phải buông xuôi cơn giận ấy
Và sẽ cùng ta tình bạn kết thân,
Cũng như ta sẽ khẩn trương đến với hắn, ân cần.”
Prométhée nói với thần Đại Dương:
“ Còn tôi số phận trước mắt mình sẽ cố
Chịu đựng kiên trì cho tới lúc mặc nhiên
Zeus kiêu căng sẽ hết giận trong lòng”
Prométhée đấu tranh không khoan nhượng nhưng lòng vẫn tin ở sự cải tạo của Zeus một ngày kia. Prométhée sẵn sàng làm hòa với một điều kiện: tự Zeus phải tháo bẻ xiềng xích cho Prométhée. Còn chờ đợi Prométhée cầu xin thì chớ có hòng!
Thế là rõ: thái độ đấu tranh của Prométhée thể hiện thái độ công dân rất đúng đắn của Eschyle: chống áp bức bất công, tàn bạo, làm cho quyền lực ngày càng tốt hơn chứ không nhằm phủ định nó. Trong vở Antigone, Sophocle cũng biểu thị một thái độ như thế đúng mức như vậy đối với chính quyền, qua nhân vật Hémon. Điều này rất phù hợp với tình hình xã hội Athènes ở nửa đầu thế kỷ thứ V trước công gnuyên khi cuộc đấu tranh đang xảy ra gay gắt giữa hai cơ chế tổ chức chính trị: qúy tộc đang nắm chính quyền, và cộng hòa dân chủ đang đối lập.
Chúng ta có thể tiếp tục bàn về tư tưởng nghệ thuật của Prométhée bị xiềng trong một bài khác. Trong khuôn khổ hạn chế của một bài giới thiệu sơ lược, ta chỉ mới điểm qua một vài nét cơ bản của một vở kịch rất giá trị đã tồn tại hai mươi lăm thế kỷ nay. Văn sĩ Schlegel (Đức) nói: “Những tác phẩm khác của các kịch sĩ Hy Lạp là những bi kịch riêng lẻ này, nọ, nhưng PROMÉTHÉE BỊ XIỀNG chính là BI KỊCH đấy.”
NHÂN VẬT
QUYỀN LỰC
BẠO LỰC
HEPHAISTOS
PROMÉTHÉE
INAKHOS
HERMÈS
ĐỘI ĐỒNG CA CÁC NỮ THUY THẦN
ĐẠI DƯƠNG
QUYỀN LỰC
Ta đã tới chỗ cùng trời cuối đất
Xứ sở Xkytơ sa mạc không người
Hêphaixtôx ơi! Bổn phận anh là thực hiện
chẳng đơn sai.
Những mệnh lệnh của Cha anh truyền xuống:
Trói tên gian ác lên đỉnh núi cao hóc hiểm
Trong xích xiềng bằng sắt bẻ không tan,
Vì ngọn lửa hồng báu vật của riêng anh
Là cha đẻ của mọi nền kỹ thuật
Đã bị đánh cắp đem cho người trần tục.
10- Nên trước thần linh hắn phải cực hình.
Phải chi, trước Dớt uy quyền hắn biết uốn lưng
Và thôi ưu ái những người trần thế?
HÊPHAIXTÔX:
Hỡi Qquyền Lực và Anh, Bạo Lực!
Các vị đã hoàn thành sứ mệnh Thần Vương giao
Và giờ đây không gì giữ chân các vị lại chút nào!
Nhưng tôi, tôi không có đủ lòng can đảm
Dùng bạo lực trói vào mỏm đá nhọn bốn mùa
mưa bão lộng
Một vị Thần cùng máu mủ cho đang .
Dù sao tôi cũng tập trung nghị lực để làm,
20- Bởi trái lệnh cha, sẽ phải trả bằng giá đắt.
(với Prômêtê) - Hỡi người con có tâm hồn cao đẹp
Của nữ thần Têmix - hiền minh!
Chính trái lòng anh và cũng trái lòng mình
Mà tôi phải đóng đinh anh trong mớ
xích xiềng khôn gỡ,
Vào mỏm núi đá cao buồn bã đó..
Ở đây, tai anh sẽ không nghe thoáng một
thanh âm,
Mắt anh sẽ không còn trông thấy một người trần,
Mà bị thiêu đốt dưới mặt trời sáng trói,
Anh sẽ thấy dung nhan anh tàn lụi.
30- Quá muộn màng mới thấy bóng đêm đen
Che khuất ánh dương dưới áo sao mình’
Và vầng dương muộn màng xua sương sớm.
Nhưng sẽ mãi mãi trên mình anh trĩu nặng
Nỗi đau hiện thời đè xuống trên vai
Bởi kẻ cữu anh chưa xuất hiện trên đời.
Đây, kết quả bao nhiêu ân huệ
Cảu anh đó đối với người dương thế!
Là vị thần không sợ gì cơn giận của thần linh,
Anh đã vượt qua giới hạn quyền hành
40- Khi ban cho người thế những vinh quang
của họ.
Thưởng công ấy, anh sẽ được, trên hòn núi đá
Đứng mãi, không co chân, không ngủ, suốt đêm ngày,
Làm một cuộc canh phòng không có chút gì vui.
Anh sẽ than thở những lời than vô tận
Và những tiếng kêu rỉ rền ai oán
Không hiệu quả gì, bởi khó lòng lay chuyển
dạ Thần Vương;
Một chủ mới luôn luôn cứng cỏi tâm hồn.
QUYỀN LỰC:
- Nào, Hêphaixtôx hỡi! Sao anh cứ dùng dằng
chi mãi vậy ?
50- Làm quái gì cái trò thương hại vô duyên?
Lẽ nào anh không căm ghét vị thần
Đang bị tất cả các thần linh ruồng bỏ,
Đã lấy cắp cái đặc quyền của riêng anh đó
Trao vào tay cho những khách trần ai?
HÊPHAIXTÔX:
- Quan hệ bà con và nếp quen chung sống ở đời
Là một dây xích thiêng liêng bền chặt
QUYỀN LỰC
- Tôi đồng ý. Nhưng liệu anh có đủ sức
Để không tuân mệnh lệnh của Thần - Cha?
Có phải đây điều không đáng sợ hơn là…
HÊPHAIXTÔX
60- Anh, khi nào cũng nhẫn tâm và táo tợn!
QUYỀN LỰC
Dù thương khóc, cũng chẳng giúp
hắn thay tâm đổi tính
Đừng dằn vặt mình, chỉ mất công toi!
HÊPHAIXTÔX
Chà! Cái nghề sao đáng ghét quá trời!
QUYỀN LỰC
Sao lại ghét? Nói thực ra nghề của anh đâu phải
Là nguyên nhân của những nỗi tai ương hiệu tại!
HÊPHAIXTÔX
Tuy nhiên, giá rơi vào tay kẻ khác thì hơn!
QUYỀN LỰC
Mọi nghề chán ngang nhau, trừ nghề làm
chúa tể các thần,
Bởi ngoài Dớt chẳng ai có tự do hết thảy,
HÊPHAIXTÔX
Tôi biết thế nên chẳng có câu gì cưỡng lại .
QUYỀN LỰC
70- -Vậy thì anh hãy xiềng hắn lại ngay đi.
Đừng để Vua-Cha thấy anh đang nghiêng
ngả rụt rè,
HÊPHAIXTÔX
Người có thể thấy ti6I tay cầm xích sẵn.
QUYỀN LỰC
Quàng chặt xích xung quanh tay hắn
Với bụa kia dùng hết sức binh sinh
Nện khoẻ đi, đóng hắn ta vào mỏm đá bên ghềnh.
HÊPHAIXTÔX
Tôi đang đóng việc tôi làm không phải là vô hiệu.
QUYỀN LỰC
Nên khoẻ nữa, xiết thật chặt cho múi dây
không lỏng lẻo,
Bởi hắn ta có khả năng tìm cách thoát thân,
Kể cả trong tình huống rất nguy nan.
HÊPHAIXTÔX
80- Đây, một cánh tay đã xích chặt khôn hòng
tháo gỡ.
QUYỀN LỰC
Còng cánh tay kia, xiết mạnh vào chút nữa!
Cho hắn biết rằng Thần Vương còn nhanh trí
gấp trăm!
HÊPHAIXTÔX
Ngoài Prômêtê, chẳng một ai có thể phàn nàn (+)
Về việc tôi làm đó một câu chính đáng
QUYỀN LỰC
Vậy anh hãy đóng xuyên qua ngực hắn
Đầu nhọn đinh thép này. Nện thật khở,
nghe không?
HÊPHAIXTÔX: - (với Prômête)
Thương hỡi, Prôtêmê! Tôi đau xót trong lòng
Trước những nỗi tấm thân anh đau đớn!
QUYỀN LỰC
Kìa anh vẫn dùng dằng, than vãn
90 - Cho kẻ thù của Dớt, ngang nhiên?
Khéo lại được rỉ rên than khóc chính mình!
HÊPHAIXTÔX
Anh đang thấy một cảnh tượng khó càm lòng
cho được.
QUYỀN LỰC: -
Tôi thấy hắn đáng chịu điều hình phạt.
Nào, xiết đai này vào bụng dưới hắn, mau lên!
HÊPHAIXTÔX
Tôi đành nghe, miễn cưỡng mà làm!
Anh không cần phải ra lệnh cho tôi dồn dập vậy!
QUYỀN LỰC
Cứ ra lệnh. Tôi còn muốn gào lên nữa đấy!
Nào xuống đây, dùng sức mạnh cánh tay
Thuồn chân hắn ta vào cái còng này!
HÊPHAIXTÔX
100- Nên mạnh đi, xiết chặt vào da thịt,
Vì chưng kẻ sẽ đưa ra phán quyết
Việc của anh là một ông chủ mới đáng coi chừng!
HÊPHAIXTÔX
Lời kia, và mặt ấy, khéo tươong đương!
QUYỀN LỰC
Cứ thương xót, nếu như lòng anh muốn!
Nhưng đừng trách tôi là to gan táo tợn
Và tâm hồn cứng cỏi khô khan,
HÊPHAIXTÔX
Ta đi thôi, cả tay chân hắn đã xiềng trất chắc!
QUYỀN LỰC: -(với Prômêtê)
Giờ mi cứ tha hồ mà ngỗ ngược,
110- Tuỳ sở thích ban cho lũ phù sinh gang tấc
những đặc quyền ăn cắp của thần linh!
Chúng làm gì nên, cái lũ khách trần
Cho mi được giảm nhẹ điều đau khổ?
Các thần gọi mi “ KẺ LO XA” thì quá
Chính mi đang cần có một “ KẺ LO XA”
Để tìm xem có gỡ nổi bao giờ
Cho mi khỏi những mối xiềng tinh vi xiết chặt.
(Họ cùng đi ra)
PRÔMÊTÊ-
Hỡi tinh khí thiêng liêng,
Hỡi những ngọn gió, nhanh tuyệt vời đôi cánh,
12o- Hỡi nguồn suối những dòng sông dài rộng,
Muôn triệu nụ cuời của sóng biển khơi!
Hỡi trái đất, mẹ sinh ra tất cả mọi loài
Và Người, hỡi Thái Dương!
Con mắt biết nhìn thông mọi việc!
Ta kêu gọi, xinh cãc Người chứng thực:
Hãy nhìn xem!
Một thần linh đang bị thần linh đối xử thế này đây!
Hãy nhìn xem!
Những cực hình gớm ghê ta phải chịu đêm ngày
Và còn phải chịu trong muôn nghìn năm tới!
130- Đây xiềng xích nhuốc nhơ mà vị chỉ huy
trẻ tuổi
Của các đấng thần linh hạnh phúc vĩnh hằng
Đã phát minh chống lại một mình ta!
Thân ôi! Than ôi!
Ta khóc than những đau thương đang chịu bây giờ
Và những nỗi khác tương lai chờ đợi sẵn.
Cho tới ngày nào đây mắt ta hòng chứng kiến
Chấm dứt hoàn toàn mọi nỗi thương đau?
Nhưng ta nói gì đây? Tương lai, ta biết rõ làu làu
Ta biết trước và biết vẹn tròn tất cả.
Sẽ không đến với ta một tai ương dù nhỏ
140- Mà ta không thấy rồi ngay từ buổi hôm nay.
Phải chịu cho tròn, bền bỉ càng hay
Cái kiếp sống số phận đà định trước
Ta biết rõ không thể nào chống được
Với sức mạnh diệu kỳ của Tất Yếu xảy ra
Nhưng ta không sao im lặng được bao giờ
Về những chuyện đang xảy đến với ta trong
hiện tại,
Cũng không thể không giữ gìn miệng lưỡi.
Chính vì những đặc ân mang đến cho ngời trần
Mà ta phải trói mình vào dưới ách gian truân
150- Của TẤT YẾU: ôi, xiết bao bất hạnh!
Ta đã lấy, trong một thân cây a ngùy, hạt giống
Của Ngọn Lửa Hồng mà ta đánh cắp mang đi
Với khách trần gian nó là thầy dạy mọi nghề
Và một kẻ đỡ đần vô giá.
Đấy những tội mà ta mang cả vào mình hậu quả
Bị đóng chặt vào xiềng này và treo lơ lửng trời cao
Chao ôi ! Tiếng đâu ngọt ngào.
Hương đâu bay đến dạt dào xung quanh!
Hương từ một đấng thần linh, 160- Một khách trần, một bán thần, thoảng đưa?
Ai chăng trên đỉnh non già,
Cuối trời, đến ngắm nỗi ta dãi dầu?
Muốn gì ta nữa hay sao?
Hãy trông cho rõ trước sau ngọn nguồn,
Xích xiềng nào trói tay chân
Họ giam ta, một thiên thần đáng thương,
Kẻ thù Dớt, chịu phần căm oán
Của mọi thần ở chốn thiên cung
Bởi thương nhân loại vô ngần!
170- Kìa đâu đây nữa tiếng chim dập dìu?
Không tung cánh vỗ xạc xào
Tới gần ta, thảy xem chiều đáng kính!
ĐỘI ĐỒNG CA
Người chớ sợ: bạn hiền một tốp
Tung trời mây cánh đập tơi đây
Thiết tha, trên mỏm núi này,
Sau bao vất vả trái lời phụ thân
Ngọn gió nhanh đưa chân tới chốn
Tiếng sắt kêu búa nện ầm vang
Vọng sâu vào tận hang cùng
180- Đuổi cơn bẽn lẽn ngượng ngùng đi xa,
Không kịp cả mang giày mang dép
Vội lao mình trên chiếc xe mây..
PRÔMÊTÊ
Hỡi than ôi! Hỡi than ôi!
Con nàng Thêtis tuyệt vời lắm con!
Con Đại Dương dập dồn sóng trải,
Cuộc liên hồi quanh trái đất kia,
Sống không chịu ngủ bao giờ,
Hãy nhình, nhìn kỹ, thân ta bị xiềng
Trên mỏm đá nghiêng nghiêng vực thẳm,
190- Canh gác hoài, thầm lặng buồn tênh!
ĐỘI ĐỒNG CA
Prômêtê hỡi! Em nhìn
Mà bâng khuâng thấy mắt mình lệ rơi
Trước cảnh tượng thân Người khô héo
Trên núi này nặng trĩu xiềng gang
Vì chưng thống trị O-lemp
Ngày nay là những vị thần mới lên
Theo những lệ hiện hành tân tiến
Dơx trị vì độc đoán tuỳ nghi
Giờ đây truất sạch mọi bề
200- Quyền uy các vị Thần xưa Khổng Lồ.
PRÔMÊTÊ
Ôi! Sao hắn chẳng đẩy ta vào đất
Dưới cả miền Hađex xa xôi,
Nơi bao kẻ chết ngập vùi
Giữa miền vô tận cách vời Tac-la
Sau khi đã, theo đà man rợ
Trói ta vào một mớ xiềng gông,
Muốn thu khôn dễ thoát vòng
Để không thần thánh, khách trần vui reo,
Còn hơn chịu mưa dầu gó dãi
210- Bây giờ đây khổ ải thương đau
Than ôi! Chua xót trăm chiều,
Mà quân thù được ra màu thoả thuê!
ĐỘI ĐỒNG CA
Thần nào tâm địa đáng chê
Cứng lòng đến nỗi vui vì Người đau?
Trần gian ai chẳng ưu sầu
Như em trước kẻ thân yêu cực hình
Trừ chăng Dơx, đấng thần linh
Luôn luôn giận dữ quyết tình nhẫn tâm
Thanh trừng dòng họ Uran
220- Không dừng sấm sét khi hờn chưa nguôi,
Hoặc khi ai cướp mất rồi
Cái quyền uy dễ mấy người cầm tay!
PRÔMÊTE,
Tuy nhiên, ta chắc chắn, dẫu rằng đầy đoạ
Bởi những xích xiềng bất diệt này đây
Hắn cần ta nhất đình phải có ngày,
Tên đầu lĩnh những Đấng vĩnh hằng hạnh phúc,
Để thông báo cho hắn ta cảnh giác
Mà đề phòng hậu quả một âm mưu
Sẽ đoạt của hắn ta cưa biết lúc nào
230- Cả vương trượng và vinh quang tuốt tuột.
Khi đó ta không để những câu đường mật
Của cô nàng Thuyết phục cuốn lôi ta,
Và dẫu Thần Vương đe doạ nặng nề
Cũng không thể khiến lòng ta run sợ
Diều bí mật sẽ không bao giờ tiết lộ
Khi trên mình ta những xiềng xích dã man
Hắn chưa tháo đi và chưa chịu bồi thường
Thật thích đáng cho những điều xúc phạm!
ĐỘI ĐỒNG CA
Người kiêu hãnh, kiếp dù quằn quại,
240- Không cúi đầu, vẫn nói tự do
Nhưng em cảm thấy buồn lo
Kinh hoàng, xao xuyến nặng nề con tim
Số phận Người khiến em run sợ
Liệu con đường gian khổ về sau
Sẽ còn tiếp diễn đến đâu
Mới mong chấm dứt nỗi đau của Người?
Khôn thể lựa những lời dịu bớt
Tính tình con Crônôx, Thần Vương
Làm cho xiêu được tấm lòng…
PRÔMÊTÊ
250- Ta biết rõ lòng hắn ta tàn nhẫn
Sử dụng quyền dộc đoán tuỳ nghi.
Nhưng ta tin: một ngày kia, khi tai hoạ nặng nề
Đổ sụp xuống, thì tính tình kia dịu lại.
Hắn sẽ phải buông rơi cơn giận ấy
Và sẽ cùng ta tình bạn kết thân,
Cũng như ta sẽ khẩn trương đến với hắn ân cần
NHẠC TRƯỞNG
Hãy tiết lộ cho chúng em được rõ
Vì lý do nào bị Thần Vương giam giữ
Và đối xử khắt khe tàn ác, đê hèn.
269- Hãy cho chúng em được biết hết căn nguyên
Nếu Người thấy nói ra mà chẳng ngại.
PRÔMÊTÊ
Quả thực với ta, chỉ nhắc tới đã là chua xót!
Mà lặng đi càng nặng nỗi đau thương.
Cả hai bên đều xao xuyến bàng hoàng,
Từ các thần linh buông mình trong oán hận
Và giữa họ sự bất hoà xảy đến
Kẻ muốn đẩy Crônôx đi rời khỏi ngồi trời
Hòng chuyển cả quyền hành cho Dơx nắm
trong tay.
Kẻ ngược lại thì đấu tranh kiên quyết
270- Hòng ngăn cản không bao giờ để Dớx
Chiếm được quyền thống trị các thần linh
Ta đã lựa những câu khuyên khôn khéo chân tình
Góp với các Khổng Lồ con Uranos và Trái Đất
Nhưng họ không nghe, họ khinh dùng mưu chước,
Tin ở sức mình họ tưởng đâu có thể dễ như không
Dùng bạo lực giản đơn chiếm đoạt ngai vàng!
Nhưng ta, thì mẹ ta - Thêmix hoặc Gaia cũng vậy
Tên gọi khác nhau mà cùng chung hình thái
Đã bao lần nói cho ta biết trước tương lai
280- Sẽ diễn biến ra sao những lúc sau này,
Rằng nhờ mưu mẹo chứ không phải
bạo quyền và sức mạnh
Mà ngôi thống trị vào tay người chiến thắng
Ta giãi bày thông tỏ mọi điều trên,
Nhưng họ không thèm ban cho ta đến cả
một cái nhìn!
Trong tình huống ấy, ta nghĩ bụng: với ta tốt nhất
Là kéo cả mẹ ta đứng về phía Dơx
Hắn sẽ vui lòng theo nhã ý mẹ con ta
Chính nhờ những câu khuyên nhủ thực thà
Của ta đó, mà cái địa ngục Tacta đen ngòm
thăm thẳm
290- Đang giam giữ Crônôx cổ xưa cùng
toàn phe cánh
Đó, những việc ta đã từng làm cho ông chủ
của muôn thần
Và đây, các nàng trông những hình phạt
đau thương
Hắn sử dụng để đền ơn ta thủơ trước!
Đây cái tệ hại vốn đi đôi cùng bạo ngược
Là thiếu lòng tin ở cả bạn bè
Còn cái điều các nàng hỏi han ta:
Vì sao hắn đoạ đày ta như vậy,
Ta sẽ nói cho các nàng hay mọi nỗi:
Ngay sau khi đoạt cho mình ngôi báu của cha xong,
300- Hắn ban đặc ân cho tất cả các thần
Và định ngôi thứ trong triều đình của hắn
Nhưng không đếm xỉa tới khách trần khốn nạn
Hắn còn toan huỷ diệt giống người
Để sinh ra một giống mới lên thay.
Không ai ngoài ta dám cưỡng lại điều hắn ta
dự định.
Một mình ta dám đứng lên can đảm
Ngăn không để người trần nát thịt tan xương
Bước xuống âm ty, nơi Hađex suối vàng
Đây duyên cớ vì sao ta phải
310- Gập mình dưới sức nặng đè oan trái
Cửa nhứng đau thương thê thảm xót xa.
Vì thương xót trần gian như thể ruột rà
Mà ta bị khinh rẻ, không đáng người thương xót.
Thế là họ đoạ đầy ta khắc nhiệt
Cảnh tượng này nhục cho Dớx biết bao nhiêu!
ĐỘI ĐỒNG CA
Prômêtê ơi! Tim sắt đa mới không thông cảm
Nỗi Người đang đau đớn lâm li
Than ôi! Trông thấy làm gì
320- Ai xui chứng kiến nỗi kia của Người!
Càng nhìn càng xót xa thay!
PRÔMÊTÊ
Nhìn ta khổ quả đau lòng bạn hữu.
NHẠC TRƯỞNG
Có phải tình thương kia Người còn biểu hiện
cao hơn?
PRÔMÊTÊ
Đúng! Ta đã chấm dứt đi bao nỗi kinh hoàng
Mà cái chết gây cho người trần thế.
NHẠC TRƯỞNG
Người đã vân dụng phương thuốc gì cho họ?
PRÔMÊTÊ
Đặt vào lòng người niềm hy vọng mông lung
NHẠC TRƯỞNG
Ân huệ quý sao cho những khách trần!
PRÔMÊTÊ
Còn hơn thế, ta đã cho họ lửa.
NHẠC TRƯỞNG
330- Và giờ đây, ngọn lửa hồng vẫn đó
Trong bàn tay cảu những vật phù sinh?
PRÔMÊTÊ
Phải! Và rồi đây họ sẽ tập tành
Bao nhiêu thứ, luyện tay nghề, kỹ thuật.
NHẠC TRƯỞNG
Có phải bởi những lý do này nên Dơx..
PRÔMÊTÊ
Hành hạ ta không giây phút nào ngơi?
NHẠC TRƯỞNG
Không giới hạn nào ư cho đau xót của Người?
PRÔMÊTÊ
Không! Ngoài thời hạn hắn tuỳ nghi ấn định.
NHẠC TRƯỞNG
Thế sự tuỳ nghi ấy sẽ do từ đâu đến?
Hy vọng gì? Người sẽ không thấy mình đã
phạm lầm sai?
340- - Như thế nào ư? Em khó nói nên lời
Và Người cũng bực lòng nghe em nói
Nhưng chuyện đó ta tạm thời gác lại!
Hãy tìm phương thoát khỏi hoạ trầm luân!
PRÔMÊTÊ
Đứng bên ngoài thì dễ nói nhứng lời khuyên
Và dễ chê trách những người trong cuộc.
Nhưng mà ta, những câu đó ta đều đã biết
Chính tự lòng, phải, chính tự lòng ta dại dột
thiếu khôn ngoan,
Ta đã không chối cãi việc ta làm
Đau đớn ấy chính tự mình ta chuẩn bị
350- Vì mục đích muốn cứu dân độ the .
Tuy nhiên, ta có nghĩ đau tới hình phạt hôm hay
Không nghĩ mình sẽ gầy nhom trên mỏm đá này
Thân đóng chặt vào đỉnh núi cô đơn vắng vẻ
Nhưng thay vào tiếng khóc thương rên rỉ
Cho những nỗi niềm hiện tại thương đau
Hãy hạ cánh xuống đây trên mặt đất, ngõ hầu
Được nghe rõ số phận ta sắp tới
Các nàng sẽ biết vẹn toạn hết thảy
Hãy nghe, nghe theo lời khẩn nguyện của ta
360- Thông cảm cho ta những khổ nhục bây giờ.
Cái bất hạnh thường lang thang đây đó
Và đậu xuống trên kẻ này hay người nọ
NHẠC TRƯỞNG
Hỡi Prômêtê!
Em vâng lĩnh ỹ Người kêu gọi,
Chân vội vàng bỏ vội xe hương
Cánh nhanh bay vút mọi miền
Và làn tinh khí đường bay chim trời.
Hạ cnáh xuống một nơi lởm chởm
Em muốn nghe tường tận trước sau
370- Tiếng ai kể lại gót đầu
Vẹn tròn những truyện khổ đau của Người!
(thần Đại Dương tới cưỡi trên con quái vật Gripphông mình sư tử, đâu và và cánh diều hâu, tai ngựa, bờm vây cá)
ĐẠI DƯƠNG.
Hỡi Promêtê!
Để tời thăm anh tôi làm cuộc hành trình xa lắc
Trên lưng chim đôi cánh cực nhanh này
Tôi chỉ huy, tôi điều khiển đường bay
Chẳng phải bằng dây cương mà chỉ bằng ý muốn
Anh nên biết tôi thông cảm nỗi anh bất hạnh
Tình máu mủ ruột ra phải vậy, đúng không anh?
Nhưng hãy gạt sang bên chuyện máu mủ
thâm tình.
3890- Chẳng có ai bằng anh được tôi
quan tâm chăm sóc.
Anh sẽ nhận lời tôi là sự thực
Và tính tôi không ưa điều xu nịnh ba hoa
Nào hãy chỉ tôi xem có giúp anh gì
Anh sẽ chẳng bao gìờ dám bảo
Rằng anh có một bạn thân yêu dấu
Đáng cậy tin hơn được Đại Dương này
PRÔMÊTÊ
Kìa sao! Ngài nữa cũng sang đây
Để thấy cảnh tôi bị hành hình đau đớn
Sao ngài dám lìa dòng sông rộng lớn (*)
390- Mang tên Ngài và những hang động
thiên nhiên
Đã tạo nên trong đá núi sẵn sàng
Cho xứ sở sản sinh ra sắt?
Có phải ý định Ngài tới đây quan sát
Chia sẻ cùng tôi điều bất hạnh đau thương?
Hãy nhìn xem đây cảnh tượng đau lòng
Tôi bạn của Dớx, người đã giúp hắn đoạt
quyền thống trị,
Đang bị hắn nhẫn tâm đày đoạ
Chua xót thế này; Ngài hãy nhìn xem!
ĐẠI DƯƠNG
Hỡi Prômêtê!
400- Tôi đã nhìn và muốn cùng anh
bày tỏ nỗi niềm,
Muốn khuyên bảo một lời khuyên bổ ích
Dẫu anh rất thông minh, có nhiều hiểu biết
Hãy tự biết mình và sống thức thời hơn
Bởi giờ đây trên xứ sở các thần
Một vua mới đã nắm quyền cai quản
Nếu anh tiếp tục vắng những lời sắt đanh sắc nhọn
Thì dù ở xa trên đầu anh cách mấy tầng mây
Dớx vẫn nghe tiếng anh rành rọt từng lời
Và khi đó đối với anh những nỗi đau hiện tại
410- Chỉ là một trò đùa không hơn không kém
Nào anh bạn đáng thương bất hạnh: hãy xua tan
Khỏi lòng anh nỗi oán hận ngập tràn
Tìm cách thoát những cực hình đang chịu
Anh có thể nghĩ những câu tôi khuyên bảo
Chỉ hoàn toàn nhảm nhí huyên thuyên
Nhưng dẫu sao tôi vẫn tin chắc rằng
Chính những câu nói kiêu căng ngạo nghễ
Đã mang đến cho anh mọi điều phiền luỵ
Anh chẳng trở nên khiêm tốn chút nào
420- Không chịu uốn mình khuất phục
trước thương đau
Chẳng những thế với cực hình trước mắt
Con muốn chuốc thêm những nỗi buồn đau khác
Vậy nếu anh muốn nhận tôi làm chủ của anh
Thì làn roi kia đang quất xuống trên mình
Đừng phản kháng! Nên nhớ rõ mình đang dụng tới
Một đấng quân vương độc tài rắn rỏi
Cai quản muôn loài, không phải báo cáo cùng ai
Và giờ đây, tôi sẽ cố thử một bài
Tìm mọi cách cứu anh ra nếu được
430- Trong chờ đợi, anh hãy giữ thái độ ôn tồn
đôi chút
Hãy chế ngự mình, đừng phản đối kêu ca
Anh là một thần linh tế nhị chẳng ai bì
Há chẳng biết một lời không thận trọng
Thường mang đến những cực hình cay đắng?
(Còn tiếp)
Nguồn: Bi kịch Hy lạp (Prométhée bị xiềng; Edipe làm vua; Antigone; Electre; Médée; Alceste). Hoàng Hữu Đản dịch theo bản tiếng Pháp Eschyle, théâtre complet, traduction, notices et notes par Émile Chambry, Garnier – Flammarion, Paris 1964”; và Les grands tragiques grecs của De Rochefort, collection des grands classiques français et étrangers, Paris V. Bản thảo của nhà văn Hoàng Hữu Đản gửi nhà văn Triệu Xuân.
www.trieuxuan.info