TIỂU DẪN
Tháng 3 năm 1832, mấy ngày trước khi qua đời, Goethe viết trong một bức thư gửi Wilhelm von Humboldt: “Đã hơn sáu mươi năm rồi, đề cương về Faust tôi viết từ thời còn là thanh niên, ngay từ đầu đã rõ ràng, tuy nhiên toàn bộ trình tự của tác phẩm thì lúc đầu chưa chi tiết. Ý định sáng tác về chất liệu này luôn luôn thường trực trong tôi, và tôi viết ngay những đoạn nào tôi cho là thú vị nhất, chính vì vậy mà ở phần II có những chỗ tôi đã bỏ trống…”. Lời thư trên đây cho ta biết quá trình lâu dài hình thành vở kịch đồ sộ này.
Bản thảo đầu tiên, tức là bản Faust nguyên thủy (Urfaust), như lời Goethe nói với viên thư ký Eckermann ngày 10.2.1829, được viết vào năm 1773, cùng thời gian với Những nỗi đau khổ của chàng Werther, 3 năm trước khi ông rời Weimar. Faust nguyên thủy được viết theo tinh thần của phong trào “Bão táp và xung kích”, trong đó nhân vật trung tâm là một thanh niên hoàn toàn bất mãn với xã hội phong kiến, nhất là với trường học phong kiến, với lối học tập kinh viện rất xa lạ với thực tế cuộc sống. Một con người bất mãn như thế sẵn sàng làm mọi thứ, kể cả gửi gắm hy vọng vào ảo thuật, sẵn sàng liên kết cả với cái ác, để mong thoát khỏi lối học tập tầm chương trích cú, để có thể “nhìn thấy mọi tác động và mầm sinh”. Nghĩa là biết được cội nguồn của thiên nhiên, bản chất của sự vật. Nhưng tác phẩm đã phải bỏ dở, vì nhà văn không hài lòng với chủ đề “nổi loạn” đơn thuần ấy, nó thiếu chiều sâu tư tưởng. Chính vì thế mà Faust nguyên thủy đã không được Goethe cho xuất bản. (Mãi đến năm 1887 người ta mới tìm thấy nó trong đám giấy tờ của một nữ quý tộc để lại từ cuối thế kỷ XVIII).
Trong thập niên cuối thế kỷ XVIII, vào thời gian Goethe và Schiller có mối quan hệ chặt chẽ trong sáng tác, Goethe mới lại quyết tâm viết Faust. Mùa hè năm 1796, trong một bức thư gửi Goethe, Schiller thôi thúc bạn tiếp tục sáng tác về chất liệu này. Theo Schiller, tác phẩm phải có một “chủ đề chính”, “một tư tưởng cho toàn bộ tác phẩm”, “một nội dung triết học”. Schiller gợi ý Goethe nên đưa vào vở kịch chủ đề chính là sự cố gắng tìm cách “hòa hợp một cách bi kịch cái thần thánh và cái xác thịt trần tục trong con người”. Goethe tán thành ý kiến của Schiller. Bắt đầu từ tháng 6 năm 1797 ông viết phần I, đến 1806 thì xong, 1808 cho in và xuất bản. Khi ấy Schiller qua đời đã được 3 năm, không được thưởng thức tác phẩm của bạn. Một ý trong Lời đề tặng ngầm nhắc đến người bạn tâm giao thân thiết này.
Tất nhiên chủ đề tác phẩm không thể được giải quyết trọn vẹn ở phần I. Ở phần này, âm điệu chủ đạo là âm điệu phê phán. Sự phê phán bắt đầu từ cảnh Giáo đầu ở nhà hát. Tác giả phê bình thị hiếu thẩm mỹ tầm thường của công chúng thời đại mình, nhất là của bọn quý tộc. Họ đến rạp hát không phải để thưởng thức nghệ thuật chân chính, mà chỉ là để giết thì giờ, để tiêu cơm, để chờ đến giờ đi đánh bạc, đi hộp đêm. Các phu nhân thì đến nhà hát chỉ là để chưng diện quần áo và nhan sắc cho đám đàn ông nhìn, họ “diễn trò mà không lấy tiền công”. Nhà văn mạnh mẽ phê phán và châm biếm sâu cay trường học thời đại mình, với bốn khoa cổ lỗ, mà một người như Faust, đã “hăng say nghiên cứu với một nỗ lực phi thường”, thế mà học xong cả bốn khoa rồi vẫn thấy mình “thông minh như cũ”. Ông phê phán và tỏ thái độ khinh miệt đối với giới trí thức kiểu Wagner “luôn bám lấy vật không hồn”, say sưa tìm nguồn tri thức trong các pho sách cổ. Faust đã nhận xét: “Với bàn tay thèm thuồng, hắn bới tìm kho của và vui mừng khi bắt được con giun!”. Ông phê phán và chế giễu đám sinh viên của nhà trường ấy, tiêu phí tuổi thanh xuân vào những cuộc truy hoan nhậu nhẹt. Nhà văn nghiêm khắc phê phán chế độ phong kiến với pháp luật vô nhân đạo, dã man trừng trị người dân thường, như Gretchen, mà “tội lỗi của nàng chỉ là một tình yêu dịu ngọt”. Ông phê phán mạnh mẽ đạo Thiên Chúa và đám tu sĩ đạo đức giả: Họ khuyên giáo dân hãy vui với cuộc sống thanh bần để rồi sau khi chết sẽ được lên thiên đường, còn bản thân họ thì, như chính viên linh mục nói trong tác phẩm:
Nhà thờ có cái dạ dày tốt
Đã ngốn bao xứ sở đất đai
Chỉ riêng nhà thờ, hỡi các con yêu quý,
Là có thể tiêu hóa những đồ phi nghĩa
(2836-2840)
Sự phê phán của tác giả mang tính thời sự. Các văn nghệ sĩ, triết gia, các nhà hoạt động chính trị… ở châu Âu và ở Đức thế kỷ XVIII đều không thoát khỏi ngòi bút chế giễu của ông. Hai cảnh Đêm hội quỷ và Giấc mơ đêm hội quỷ tuy khoác áo hoang đường nhưng đều có ý nghĩa thời sự sâu sắc.
Bởi vậy, muốn hiểu được phần I này, cần am hiểu tình hình châu Âu và nước Đức thế kỷ XVIII, nhất là tình hình trong thời gian nổ ra cuộc cách mạng tư sản Pháp. Nhiều cảnh kịch chẳng phục vụ gì cho sự tiến triển của hành động, mà thuần túy chỉ để bộc lộ thái độ phê phán của tác giả. Nhiều nhân vật không có tên riêng mà chỉ là một danh từ chung (lão tướng, thượng thư, người hãnh tiến, tác giả, cờ báo gió, nhà giáo điều, bọn vụng dại…).
Những nhân vật loại này chỉ xuất hiện một hai lần, tự vạch bản chất của mình bằng mấy câu thơ rồi biến mất.
Tuy phê phán xã hội là nội dung quan trọng của phần I nhưng nó không phải nội dung duy nhất. Tư tưởng triết lý của toàn bộ tác phẩm đã được đặt ra ngay từ đầu (cảnh Khúc dạo đầu trên thiên đường) và đã được lý giải một phần. Đó là quan niệm của Goethe về giá trị chân thực của con người. Thế nào là một con người tốt? Theo ông, đó là con người luôn luôn phấn đấu vươn lên, làm chủ vận mệnh mình, làm chủ xã hội, làm chủ thiên nhiên. Khái niệm “nỗ lực vươn lên” (Streben) luôn luôn xuất hiện trong thơ văn của Goethe, là tư tưởng quán triệt hầu như mọi tác phẩm của ông. Chỉ không ngừng vươn lên, đời người mới có ý nghĩa. Hạnh phúc của con người bắt nguồn từ hoạt động có ích của chính mình. “Khởi thủy là hành động”. Suốt đời mình, Goethe lên án những lời nói suông. Đối với ông, “mọi lý thuyết đều màu xám”. Quỷ Mephisto đã nói lên lời châm biếm của tác giả:
… cứ ở đâu thiếu ý
Thì lập tức đã có một từ để thay thế
Bằng từ, có thể tranh luận tha hồ,
Dựng một hệ thống cũng có thể chỉ bằng từ
Ở từ ngữ người ta đặt lòng tin cũng dễ
Và chẳng ai có thể lấy một tí gì của từ ngữ…
(1995-2000)
Người ta không nên chỉ nói suông, mà phải làm, phải hành động. Tất nhiên trong khi hành động, con người có thể phạm sai lầm, do suy nghĩ chưa đúng đắn hoặc phương pháp không thích hợp. Nhưng sai lầm ấy đáng được tha thứ, vì bản chất con người là thiện:
Một con người tốt thì ngay trong phút giây
ham say đen tối
Vẫn ý thức được con đường đúng đắn phải đi…
(328-329)
Một thói xấu duy nhất của con người mà Goethe không thể chấp nhận, đó là sự lười biếng. Bằng sự nhàn tản rong chơi, con người tự phủ định mình. Nhân vật Faust trong khi trò chuyện với quỷ Mephisto đã nói rõ ý đó (các câu thơ 1692-1706).
Goethe quan niệm trong mọi vật đều có những yếu tố đối lập nhau nhưng gắn bó với nhau một cách biện chứng; ánh sáng và bóng tối, xấu và tốt, linh hồn và xác thịt, thượng đế và quỷ. Faust tự nhận bản chất của mình là một bản chất nhị nguyên (1112-1115) và Mephisto cũng nhận thấy như thế (304-305).
Ở đây, tư tưởng của Goethe có phần gần gũi với tư tưởng của Voltaire.
Quan điểm của Goethe về mối quan hệ biện chứng của những mặt đối lập nhau trong sự vật thể hiện rõ ở cuộc giao kèo giữa Faust và Mephisto. Bản “giao ước thi đua” đó, dù được Faust lấy máu của mình ký vào, cũng không phải là văn tự bán linh hồn cho quỷ dữ như trong truyện dân gian về Faust, mà là văn bản ghi lời thách thức của Faust đối với chính mình. Faust đã nói với Mephisto:
Anh đừng lo ta hủy bỏ bản kết giao này,
Sức vươn lên của toàn nghị lực ta đây
Mới chính là điều ta hằng hẹn ước
(1741-1743)
Bản giao ước ấy thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của Faust vượt qua sức cản của Mephisto, của cái ác, để giành lấy mọi “của chung của nhân loại”, để “Muốn tìm tuyệt đối cao siêu, dò tận cùng bí mật; Muốn chứa vào lòng mọi sướng vui đau khổ của trần gian” (1772-1773). Ta không thể nhìn quỷ Mephisto bằng con mắt của nhà thờ Thiên Chúa giáo. Đạo Thiên Chúa coi quỷ là kẻ thù của Thượng đế, nhưng trong tác phẩm của Goethe thì Mephisto là “tôi tớ” của Chúa Trời (274) được Chúa Trời giao cho nhiệm vụ làm kẻ đồng hành của con người nhằm kích thích con người hoạt động (340-343). Cái ác là yếu tố đối lập với cái thiện. Vì không có cái ác thì cái thiện không có điều kiện thể hiện bản chất của mình, không có sức ì, sức cản Mephisto thì Faust không có một sức đối kháng để mình vượt qua mà vươn lên tự khẳng định mình.
Tất nhiên không thể hiểu là Goethe bênh vực cái xấu xa tội lỗi nói chung. Kẻ nào lấy cái ác làm mục đích của đời mình, chạy theo những hành động vô nhân đạo nhằm thỏa mãn lợi ích vị kỷ, đều bị Goethe hạ xuống hàng súc vật, không phải là người vì không còn tính người.
Phần I kết thúc, mọi vấn đề của vở kịch vẫn còn bỏ ngỏ. Goethe sẽ còn phải viết phần II nữa. Quá trình sáng tác vở kịch này kéo dài trong suốt 60 năm.
*
Goethe rất quan tâm đến kết cục của tác phẩm đồ sộ này, nói theo ngôn ngữ kịch, thì ông rất coi trọng việc giải quyết vấn đề, việc “cởi nút” xung đột kịch. Vấn đề của vở kịch được đặt ra ngay từ đầu tác phẩm, từ “Khúc dạo đầu trên thiên đường” và tiếp sau đó xung đột được “thắt nút” ở cuộc thách thức thi đua giữa người và quỷ (từ câu thơ 1692…). Ngay từ khi viết hai cảnh kịch đó (từ cuối thế kỷ XVIII), tác giả đã định trước việc giải quyết xung đột. Chính vì thế mà ngay khi ấy, phần I còn đang viết dở dang, vào năm 1797 Goethe đã bắt tay viết những cảnh đầu tiên của hồi V phần II, tức là hồi giải quyết xung đột kịch. Nhưng khi ấy, vì phải dành thì giờ cho việc hoàn thành phần I, nên sau khi viết được mấy đoạn của hồi V này, ông đã phải tạm gác lại. Mãi đến năm 1825 ông mới quay lại viết tiếp, và cũng phải đến 1831 mới viết xong hồi này. Quá trình viết lâu dài như thế cho thấy tác giả đã rất trăn trở trong việc tìm một cách giải quyết xung đột kịch hợp lý, phản ánh được chủ nghĩa nhân đạo của ông. Hồi III của phần II, mà người ta quen gọi là Bi kịch Helena, cũng được viết rất sớm, ngay từ năm 1800, nhưng cũng phải đến tận năm 1826 mới được viết xong. Như vậy, Faust II có năm hồi, thì hai hồi III và V đã được tác giả để nhiều công sức viết trước và viết công phu nhất. Các hồi I và II được viết từ năm 1826, nghĩa là sau khi Goethe đã viết xong hồi III. Cuối cùng đến năm 1831 ông mới viết hồi IV. Có thể nói hai hồi III và V là linh hồn của Faust II. Hồi III phản ánh quan điểm của Goethe về sự tiếp nhận nền văn hóa cổ đại, hồi V là cách giải quyết xung đột kịch. Các hồi còn lại chủ yếu chỉ có tác dụng như chất keo gắn các hồi với nhau thành một tác phẩm hoàn chỉnh. Tuy vậy, sự gắn bó này không chặt chẽ; mỗi hồi có nội dung tương đối độc lập, với một chủ đề riêng, có một hệ thống nhân vật riêng. Chỉ có hai nhân vật Faust và Mephistopheles là đi suốt tác phẩm. Hai nhân vật này tuy có biến chuyển, nhưng tính cách không phát triển và không thay đổi.
Như đã nói, ngay từ khi viết Faust I, Goethe đã quan tâm đến việc giải quyết xung đột kịch, nhưng khi ấy ông chưa hình dung được một cách cụ thể, cách giải quyết ấy sẽ như thế nào. Chúng ta nhớ, khi thách thức với Mephisto, Faust có nói:
Nếu có khi nào ta nói với phút giây:
“Hỡi thời khắc, hãy khoan chân, mi đẹp quá!”
… Thì kim đồng hồ có thể đứng im tại chỗ
Và đối với ta là chấm dứt bước thời gian…
Faust hạ quyết tâm là sẽ hoạt động không ngừng nghỉ, không thỏa mãn với những gì mà mình đã đạt được, không “lười biếng nằm trên giường”. Sang đến hồi V của Faust II, khi nhân vật đã 100 tuổi, đã bị quỷ Lo lắng thổi vào mắt làm cho mù. Tưởng tượng ra cảnh rồi đây sẽ có triệu triệu con người tự do sống trên mảnh đất tự do do chàng bỏ công khai phá miền đồng lầy ven biển tạo nên. Và trước quang cảnh tưởng tượng ấy, Faust đã nói:
Hãy dừng lại đi, người đẹp lắm, phút giây!
Dấu vết của những tháng năm ta sống
trên trái đất này
Không thể chìm vào trong vĩnh viễn
Một hạnh phúc như vậy trong niềm dự cảm
Ta tận hưởng phút giây cao đẹp nhất lúc này đây
(11582…)
Phải chăng như thế là Faust đã thua Mephisto, nếu ta so sánh với câu thơ 1700? Hoàn toàn không phải, vì Faust nói với phút giây trong tương lai, “trong niềm dự cảm”, cái phút giây tốt đẹp đó chưa xuất hiện, chưa phải hiện thực. Như vậy, trong cuộc thi đua giữa người và quỷ, không phải quỷ, mà người đã thắng cuộc. Điều đó tác giả đã nhìn thấy trước ngay từ khi viết khúc dạo đầu trên thiên đường (324-329). Mephisto đã không thành công trong ý định kìm giữ Faust trong trụy lạc; Faust đã không “thú vị ngốn ngấu đất bùn” (334) như Mephisto mong muốn, Faust cũng không “nghỉ ngơi biếng nhác” (341); do đó, cuối cùng linh hồn Faust đã được thiên thần đón lên trời, với lý lẽ hùng hồn: “Kẻ nào nỗ lực vươn lên không ngưng nghỉ. Thì có thể được giải thoát bởi chúng ta” (11936-11937). Lý do được cứu rỗi, được tha thứ, nằm ngay trong sự “nỗ lực vươn lên”, chủ đề chính của tác phẩm.
Nội dung thứ hai của Faust I là cuộc “tình duyên” của Faust với Helena. Nhà thơ coi Helena không chỉ đơn thuần là hình tượng một người đàn bà đẹp thời cổ đại; ông không coi tình yêu của Faust với Helena chỉ là tình yêu giữa Faust và Gretchen phát triển ở mức cao hơn; mà ông coi Helena là hiện thân của cái Đẹp. Faust yêu người đẹp này tức là yêu nền văn hóa nghệ thuật cổ đại, yêu cái Đẹp cổ đại nói chung, một cái Đẹp mà bản chất của nó, như nhà nghiên cứu Winckelmann thế kỷ XVIII đã khẳng định, là “sự giản dị cao quý và sự vĩ đại thầm lặng”. Hành động kịch ở hồi III không diễn ra ở nước Đức (phương Bắc) lạnh lẽo, mà ở ngay trên mảnh đất Hy Lạp cổ đại, đó là dụng ý của tác giả.
Bi kịch Helena được viết từ 1800, tức là vào thời gian ở nước Đức cũng như ở châu Âu, chủ nghĩa lãng mạn trong văn học nghệ thuật đang vào thời kỳ phát triển mạnh mẽ. Các nhà văn lãng mạn Đức dấy lên một phong trào khai thác chất liệu trung cổ, ca ngợi chế độ phong kiến gia trưởng, ca ngợi hiệp sĩ, đề cao đạo Cơ Đốc, tán dương cái chết. Goethe không tán thành quan điểm của văn nghệ sĩ lãng mạn. Ông cho là phản tiến bộ, phản nhân đạo, nếu coi trái đất là thung lũng nước mắt, con người là ngọn nến hiu hắt trước gió như nhà thơ trung cổ khẳng định và các văn nghệ sĩ lãng mạn tán dương. Ông coi họ là “những nhà thơ của bệnh viện”. Để đối lập với quan điểm của chủ nghĩa lãng mạn, Goethe dựng lên hình tượng Helena. Cuộc hôn phối giữa Faust và Helena tượng trưng cho sự kế thừa và phát triển nền nghệ thuật cổ đại trong nền văn học nghệ thuật dân tộc Đức.
Ở trên có nói, các hồi I, II và IV có tác dụng nối kết các phần với nhau thành một chỉnh thể hữu cơ. Tuy thế, không phải mỗi hồi không mang một nội dung riêng quan trọng. Hồi I gồm non 1000 câu thơ có ý nghĩa phê phán sâu sắc triều đình phong kiến, với tất cả cái lộng lẫy mục nát của nó. Hồi IV cũng vậy, tuy là bước quá độ sang hồi V nhưng ở đó tác giả đã phơi trần tính vô tích sự, trống rỗng của triều đình phong kiến.
Faust II có ngôn ngữ, vần điệu hình ảnh vô cùng phong phú, với những tư tưởng sâu sắc. Nhưng so với phần I, nó xa rời hiện thực hơn, nặng tính tượng trưng hơn. Có thể nói Faust II là một áng thơ suy tưởng, biểu hiện quan điểm của Goethe về nhiều mặt của cuộc sống, chẳng hạn: một khi đã phạm sai lầm, người ta cần vươn lên kiên quyết khắc phục sai lầm, không nên ngồi một chỗ mà ăn năn, tự giày vò mình (cảnh I hồi I); hoặc: người ta luôn có khát vọng tìm ra chân lý tuyệt đối của tự nhiên khách quan, nhưng đó là điều không thể thực hiện được, vì vũ trụ là vô cùng, không gian và thời gian là vô tận, cái mà hôm nay con người cho là chân lý, thì thế hệ mai sau sẽ phát hiện ra, đấy mới chỉ là cái vỏ bề ngoài hay chỉ là một bộ phận của chân lý. Vì thế theo Goethe, người ta nên hài lòng với cái “ánh phản quang” của chân lý mà con người với trình độ hạn hẹp của mình đã phát hiện ra v.v… Nhiều cảnh, nhiều hình tượng thuần túy mang tính tượng trưng, không liên quan hoặc rất ít liên quan đến hành động kịch, như cảnh hoàng đế phong chức danh cho các cận thần, cảnh hội hè của các thần biển, rồi thì hình nhân nhỏ, Euphorion v.v…
Faust II là một tác phẩm rất khó hiểu; có thể nói, gần như mỗi câu thơ đòi hỏi phải có một lời giải thích kèm theo. Để hiểu tác phẩm, người đọc cần am tường lịch sử Tây Âu từ cổ đại đến đầu thế kỷ XIX, với những cuộc thập tự chinh, những cuộc di dân, những cuộc chiến tranh giành ngôi vua, cho đến cuộc cách mạng tư sản Pháp, cùng các trào lưu văn học, các truyền thuyết, lại cần nắm vững thần thoại Ai Cập và Hy Lạp, kinh thánh đạo Gia Tô, và nhất là cần phải hiểu thế giới quan và nhân sinh quan của Goethe. Trong bản kịch này, chúng tôi cố gắng chú thích những chỗ cần thiết nhất, hy vọng giúp bạn đọc khám phá mọi bí mật của tác phẩm.
Đỗ Ngoạn. Phó Giáo sư, Tiến sỹ.
Đề tặng
Các ngươi lại đến đây ư, hỡi những bóng hình
nghiêng ngả,
Xưa các ngươi đã từng hiện ra trước mắt ta ưu sầu.
Liệu lần này ta có nên thử cầm giữ các ngươi chăng?
Trái tim ta còn nung nấu tham vọng xưa nữa không?
5 Các ngươi chen nhau đến, thôi được, các ngươi cứ
đến đi,
Các ngươi như từ sương khói hiện quanh ta.
Hơi thở thần kỳ bao bọc các ngươi,
Làm tâm hồn ta trẻ trung xúc động.
Các ngươi đem lại những hình ảnh của tháng ngày
vui sướng cũ,
10 Và bao bóng dáng thân thương hiện rõ
Tình yêu và tình bạn buổi đầu
Lại trở về như trong một truyện thần thoại cổ.
Nỗi đau tái diễn, và lời than van trở lại
Về con đường quanh co lầm lạc của cuộc đời.
15 Và gợi nhớ đến bao bè bạn thân yêu,
Mà trong giây phút tốt đẹp, bị hạnh phúc dối lừa,
đã xa rời ta.
Họ không còn được nghe những ca khúc dưới đây,
Vì họ, ta đã từng ca những bài thứ nhất.
Đám bè bạn vui tươi đó giờ đã tản mát rồi.
20 Những lời hưởng ứng ban đầu cũng không còn nữa.
Bài ca của ta giờ đây chỉ còn vang lên cho
đám đông xa lạ
Lời tán dương của họ chỉ làm ta run sợ.
Và nếu như ca khúc của ta có làm sướng vui ai đó,
Nếu họ còn sống, thì lúc này đang lưu lạc
bốn phương.
25 Và nỗi luyến nhớ cái thế giới những linh hồn thầm
lặng trang nghiêm
Đã từ lâu ta quên rồi, giờ lại trở về trong tâm tưởng.
Lời ca thầm thì của ta, tựa tiếng đàn êm dịu
Chập chờn hiện ra trong những âm thanh chưa
xác định.
Ta rùng mình, nước mắt tuôn rơi
30 Trái tim trang nghiêm cảm thấy mềm dịu đi.
Những gì ta đang có, ta thấy nó lùi xa,
Và những gì đã biến mất, giờ đây trở thành hiện thực.
MÀN GIÁO ĐẦU Ở NHÀ HÁT
Giám đốc nhà hát, nhà thơ tác giả kịch bản, diễn viên sắm vai hề
Giám đốc:
Này hai bạn, các vị đã bao phen giúp tôi
Trong những lúc khó khăn cơ cực
35 Các vị thử nói xem, ở nước Đức này
Liệu còn hy vọng gì về cái nghề của chúng ta
nữa không?
Tôi rất muốn làm vui lòng công chúng,
Đặc biệt là họ sống và để cho ta cùng sống.
Cửa rạp đã mở, sàn diễn đã dựng rồi
40 Và mọi người đều chờ đón một buổi hội,
Họ đã ngồi yên vị, lông mày dướn cao,
Và rất mong được ngạc nhiên thích thú.
Tôi đã từng biết cách làm vừa lòng công chúng,
Thế mà chưa bao giờ tôi lúng túng như hôm nay.
45 Thực ra họ không quen thưởng thức những vở
tuyệt hay
Vả lại họ cũng đã đọc quá nhiều tác phẩm.
Vậy ta phải làm gì để mọi cái đều mới mẻ tươi tắn
Và lại phải có ý nghĩa nữa, để làm vui lòng họ?
Vì tất nhiên là tôi rất thích nhìn bọn đó
50 Khi lũ lượt kéo đến quanh rạp ta
Và đớn đau dữ dội kêu la
Chen chúc lọt qua khuôn cửa hẹp
Ngay lúc mới bốn giờ, còn ban ngày ban mặt
Xô đẩy nhau len đến bên quầy
55 Để kiếm lấy tấm vé mà suýt gãy cổ què tay
Chẳng khác gì trong nạn đói chen nhau trước hàng
bán bánh.
Chỉ có nhà thơ thôi, anh bạn ơi, là có thể
Tạo ra điều kỳ lạ tác động đến mọi người.
Nhà thơ:
Ôi, xin ông đừng nói tới đám đông loẹt lòe đó nữa
60 Mới nhìn thấy họ cũng đủ để hồn xiêu phách lạc rồi.
Hãy che khuất mắt tôi cái sóng người chen chúc đó,
Họ quay cuồng kéo đến, trái ý muốn của ta.
Thôi thôi, hãy đưa tôi về góc trời yên lặng,
Chỉ nơi đó nhà thơ mới có được niềm vui trong sáng,
65 Chỉ nơi đó hạnh phúc của tình yêu và tình bạn
Mới được bàn tay thần thánh sáng tạo duy trì.
Ôi, cái gì nảy sinh từ sâu thẳm hồn ta
Cái gì môi ta ấp úng thốt ra,
Cái gì chưa thành hoặc may mắn đã thành công
70 Đều bị phút giây phũ phàng ngốn sạch.
Chỉ cái gì tồn tại lâu dài cùng năm tháng
Mới hiện ra thành hình tượng hoàn chỉnh.
Cái hào nhoáng chỉ sinh ra cho phút giây hiện tại,
Còn cái chân chất là dành riêng cho thế hệ mai sau.
Hề:
75 Thôi đi, tôi chẳng muốn nghe một tí gì về cái
mai sau ấy nữa,
Giả thử tôi cũng lại nói đến thế hệ mai sau
Thì còn ai làm vui cho những người đang sống?
Họ muốn được vui và đáng được hưởng niềm vui.
Sự có mặt của một trang thiếu niên tuấn tú
80 Tôi nghĩ, điều đó cũng nên trò trống được rồi.
Người nào biết cách chuyện trò rôm rả
Người đó sẽ không khó chịu về thái độ của
công chúng đâu,
Anh ta sẽ mong có một đám đông lớn
Để làm xúc động họ.
85 Bởi vậy, xin anh hãy can đảm lên, tỏ ra mình là
nghệ sĩ bậc thầy
Hãy để cho mọi cung bậc của trí tưởng tượng
được bày ra,
Cả lý trí, trí tuệ, cảm xúc và lòng ham say nữa,
Nhưng xin chớ quên, tất cả phải điên rồ hài hước.
Giám đốc:
Đặc biệt là phải cho diễn ra thật nhiều chuyện,
90 Người ta đến đây là để được xem, người ta chỉ
muốn nhìn thôi
Nếu anh đem bày ra mọi thứ
Đến nỗi công chúng phải ngạc nhiên trố mắt mà nhìn,
Thì như thế tiếng tăm anh đủ vang xa rồi đấy,
Anh sẽ là người rất được yêu thích.
95 Anh chỉ có thể chinh phục đám đông bằng hàng
loạt tác phẩm,
Mỗi người sẽ biết tìm lấy cái mà họ thích.
Ai biết cách tạo ra hàng loạt thì cũng sẽ đem cho
mỗi người một chút,
Và họ sẽ hả hê rời rạp hát ra về.
Nếu anh trình ra một vở thì xin hãy bày thật
nhiều cảnh
100 Chế biến một món ăn như vậy nhất định anh
sẽ thành công,
Dễ dàng trình diễn thì hẳn cũng dễ dàng nghĩ ra vở.
Còn như anh định đem diễn một tác phẩm hoàn chỉnh
ư, chẳng ích gì.
Công chúng rồi vẫn chẻ nát nó ra thôi.
Nhà thơ:
Ông không biết công việc ấy tồi tệ như thế nào,
105 Nó không thích hợp với một nghệ sĩ chân chính đâu,
Việc làm vô trách nhiệm của các quý ông sạch sẽ
Đã thành phương châm của ông, tôi thấy thế.
Giám đốc:
Lời chê trách đó không khiến tôi bận tâm
Một người biết cách hành động hợp lẽ
110 Thì cũng biết cách sử dụng cái công cụ tốt nhất
Anh hãy cứ cho rằng anh chỉ phải chẻ một thứ
củi mềm thôi.
Nhìn xem nào, anh sáng tác vì ai?
Nếu kẻ này đến đây vì tẻ chán,
Thì kẻ khác đến, sau khi dự một bữa ăn thịnh soạn.
115 Và, điều này nữa mới là tồi tệ nhất:
Có kẻ đến đây sau khi đã ngốn quá nhiều báo chí.
Họ dửng dưng đến rạp chúng ta như đến một
đám hội hóa trang
Chỉ thói tò mò đẩy đưa bước chân họ
Các quý bà thì điểm trang và diện áo quần thật bảnh
120 Để cũng diễn trò mà không lấy tiền công.
Vậy thì anh còn mơ mộng gì trên đỉnh Thi Sơn kia chứ?
Một rạp hát chật người có gì làm anh thích thú?
Anh hãy nhìn kỹ các vị hảo tâm xem:
Phần thì họ lạnh lùng, phần thì thô lỗ,
125 Kẻ này mong sau buổi diễn còn làm vài canh đen đỏ,
Kẻ khác mong qua một đêm tơi bời bên ngực ả
giang hồ.
Để đạt mục đích ấy, hỡi con người điên rồ khốn khổ,
Cần gì phải đem Nàng Thơ ra hành hạ?
Tôi bảo này, hãy đưa ra cho thật nhiều,
130 Như thế anh sẽ không bao giờ chệch hướng đâu.
Hãy làm cho mọi người rối trí,
Chứ còn làm cho họ thỏa mãn thì khó…
Anh nghĩ sao? Vui mừng hay đau khổ?
Nhà thơ:
Ông đi đi, đi mà tìm người hầu bút khác,
135 Chẳng lẽ nhà thơ lại vì ông
Mà nỡ hủy đi cái quyền cao quý nhất
Là quyền làm người đã được Tạo hóa ban cho?
Thử hỏi: nhà thơ làm xúc động mọi con tim
bằng chi vậy?
Bằng cách gì anh ta chinh phục được mọi người?
140 Chẳng phải là sự đồng điệu xuất phát tự tâm hồn ư?
Chẳng phải chính là thế gian lại trở về ôm ấp
tim ta đó?
Một khi Thiên nhiên bình thản quay guồng
Bắt tơ trời vô tận cuộn vào ống sợi,
Một khi âm thanh bất hòa của mọi vật
145 Vang lên hỗn độn một cách khó chịu,
Thì ai là người biết tách chúng ra thành hàng lối
Để chúng có thể cất lên nhịp nhàng hòa điệu?
Ai đã gọi từng cái đơn lẻ vì một cái Chung
Mà vang lên thành những hòa âm tuyệt diệu?
150 Ai đã để cho bão tố biến thành nhiệt tình mãnh liệt,
Và để ánh hoàng hôn rực lên trong tâm khảm
trang nghiêm?
Ai rắc mọi cánh hoa xuân
Trên đường giai nhân đang dạo bước?
Ai kết những chiếc lá xanh vô nghĩa
155 Thành vòng nguyệt quế trao người đoạt giải đua tranh?
Ai bảo vệ đỉnh Ô-lanh-pơ, tập hợp các thánh thần?
Chính là sức mạnh của loài người thể hiện
nơi nhà thơ vậy.
Hề:
Vậy thì anh hãy sử dụng đi, cái sức mạnh tài hoa ấy,
Hãy hành nghề thi sĩ của anh đi!
160 Như người ta làm một cuộc phiêu lưu tình ái, khác gì!
Người ta tiếp cận nhau, cảm nhau và ở lại,
Thế là dần dần người ta bị lôi cuốn vào cuộc.
Hạnh phúc lớn dần, rồi nảy sinh trở ngại,
Người ta sung sướng, rồi nỗi đau xuất hiện
165 Trước khi người ta nhận ra, thì đã thành một
thiên tiểu thuyết
Anh cũng hãy soạn ra một vở kịch như thế,
Hãy xọc mạnh tay vào kiếp sống con người,
Tuy ai cũng sống đấy, nhưng đã mấy ai
am hiểu sự đời.
Chỗ nào anh mó vào, chỗ ấy sẽ trở lên thú vị.
170 Hãy đem đến ít nhiều sáng tỏ trong những
hình ảnh loẹt lòe,
Và trong nhiều lầm lẫn hãy đưa vào tí ti chân lý.
Thứ đồ uống hảo hạng được pha trộn như vậy đấy,
Nó sẽ làm mát dạ tất cả mọi người.
Rồi những trang thanh niên tươi trẻ nhất
175 Sẽ tụ họp xem trò của anh và lắng nghe những
lời dạy bảo,
Mỗi tâm hồn đa cảm sẽ hút lấy
Từ tác phẩm của anh món đồ ăn ảo não.
Rồi kẻ này người khác sẽ xúc động
Nhận ra điều hắn vốn vẫn sẵn có trong tim.
180 Đám thanh niên ấy còn biết sẵn sàng cười khóc
Sẵn sàng ca ngợi thói khoa trương, vui thích về
vẻ hào nhoáng bề ngoài.
Kẻ đã lõi đời thì khó lòng mà dạy dỗ được nữa,
Nhưng những ai đang tuổi lớn thì mãi mãi biết
ơn anh.
Nhà thơ:
Nếu vậy, hãy trả lại cho tôi những tháng ngày
185 Khi tôi cũng còn đang tuổi lớn,
Khi nguồn thơ ca
Còn tuôn trào bất tận,
Khi màn sương còn che phủ thế giới quanh tôi,
Khi sự diệu kỳ còn hứa hẹn nảy lộc đâm chồi
190 Khi tôi còn được hái ngàn bông hoa thắm
Nở đầy các thung lũng.
Khi ấy tôi chẳng có gì nhưng lại quá đầy đủ,
Lòng mê say tìm chân lý và thích thú bị dối lừa.
Hãy trả lại cho tôi sự ham say không cưỡng nổi,
195 Niềm vui sướng sâu xa và nhức nhối
Sức mạnh căm thù, quyền lực của yêu đương,
Hãy trả lại cho tôi cái tuổi thanh xuân ấy!
Hề:
Anh bạn ơi, anh chỉ cần đến tuổi thanh xuân
Một khi quân thù o ép anh trên chiến địa
200 Khi các cô gái đáng yêu nhất
Với tất cả sức mạnh ôm lấy cổ anh,
Khi vòng nguyệt quế vẫy gọi
Nơi đích khó đạt trong một cuộc chạy đua,
Khi cần uống rượu cho qua đêm
205 Sau một cuộc tưng bừng vũ hội.
Nhưng còn, với lòng dũng cảm và vẻ yêu kiều,
Dạo một khúc đàn quen thuộc;
Và với sự lầm lạc đáng yêu
Mà đạt tới đích do chính mình vạch ra,
210 Thì, ông bạn già ơi, đấy là phận sự của anh
Vì việc ấy, chúng tôi sẽ kính trọng anh không ít.
Người ta bảo rằng, tuổi già không làm cho
con người có tính khí trẻ con,
Mà chỉ làm cho ta thực sự tươi trẻ lại.
Giám đốc:
Lời qua tiếng lại như thế đủ rồi đấy,
215 Hãy hành động đi thôi.
Trong khi các anh tán tụng lẫn nhau
Thì nên làm cái gì có lợi vẫn hơn.
Nói mãi đến hồn thơ phỏng có ích gì,
Nó không bao giờ xuất hiện với người do dự.
220 Nếu anh nhận mình là một nhà thơ
Thì hãy mau truyền lệnh gọi thơ ra
Anh đã rõ chúng tôi đang cần gì rồi đấy,
Chúng tôi muốn được uống thứ rượu thật mạnh
Vậy anh hãy mau mau nấu đi,
225 Cái gì hôm nay không làm, ngày mai không thể có.
Mà ta thì không nên bỏ phí một ngày nào.
Lòng quyết tâm phải nồng nhiệt
Túm ngay lấy tóc của chàng Khả năng
Như vậy lòng quyết tâm sẽ không trôi qua mất
230 Và nó sẽ phải ra tay hành động.
Anh đã biết, trên sân khấu Đức
Mọi người đều đem thể nghiệm tất cả những gì
mình có.
Vì thế hôm nay anh đừng ngại gì mà không đem dùng
Mọi thứ phông màn, máy móc,
235 Kể cả ánh sáng mặt trời, mặt trăng,
Và các vì sao nữa, xin cứ dùng thỏa sức.
Rồi nước, lửa, ghềnh đá,
Thú dữ, chim muông cũng không được thiếu.
Như vậy, tuy là trên sàn diễn chật hẹp
240 Mà các anh vẫn bước đi được khắp thế gian
Và với một tốc độ đáng nể
Lên cả trời cao, về hạ giới và xuống địa ngục nữa.
KHÚC DẠO ĐẦU TRÊN THIÊN ĐƯỜNG
Thượng đế, các thiên thần, sau đó Mephistopheles. Ba thánh bước ra phía trước
Thánh Raphael:
Theo cách cũ mặt trời cất tiếng ca
Đua tranh cùng các vì tinh tú anh em,
245 Và hoàn thành đường đi đã vạch sẵn
Bằng những bước sấm sét.
Ánh dương đem sức mạnh đến cho quần tiên
Cho dù họ không thể nào hiểu nổi,
Cái công trình cao siêu khôn lường đó
250 Vẫn tuyệt vời như buổi khai sơ.
Thánh Gabriel:
Và trái đất đẹp tươi rực rỡ
Quay vòng với tốc độ phi thường,
Ánh sáng thiên đường
Luân phiên cùng bóng đêm sâu thẳm
255 Biển cả bao la sục sôi tung bọt
Dưới vực sâu của ghềnh đá cheo leo,
Và ghềnh đá cùng biển khơi đều bị cuốn theo
Cùng vòng quay vĩnh hằng của trái đất.
Thánh Michael:
Và bão tố đua nhau gào thét
260 Từ biển vào bờ, từ bờ trở lại biển,
Giận giữ tạo thành một chuỗi
Tác động sâu xa khắp nơi.
Ánh chớp bùng lên
Soi tỏ đường đi, trước khi sét nổ.
265 Nhưng mà, lạy Chúa, lũ tôi tớ của Người
Vẫn tôn thờ bước dịu êm của Chúa.
Cả ba:
Cái nhìn của Chúa đem đến cho bầy tiên sức mạnh,
Cho dù họ không thể nào hiểu nổi.
Và tất cả các công trình của Chúa
270 Vẫn tuyệt vời như buổi khai sơ.
Mephisto:
Ôi lạy Chúa, vì một khi Người lại xuất hiện
Và hỏi xem nơi trần gian mọi sự ra sao,
Vả lại, thông thường Người vẫn thích nhìn tôi,
Nên hôm nay Người lại thấy tôi trong đám đông
tôi tớ của Người.
275 Xin Chúa tha tội, tôi không biết nói những lời lẽ
cao đẹp,
Dù cho mọi người có chế nhạo tôi,
Lời lẽ của tôi không khéo lại làm Chúa phải phì cười,
Nếu như Người còn chưa quên tiếng cười vui vẻ.
Tôi chẳng biết gì về mặt trời với tinh tú cả,
280 Mà chỉ thấy con người đang tự giày vò hành hạ,
Cái ông thánh con của thế giới ấy vẫn y nguyên
như buổi ban đầu,
Vẫn lố lăng như từ ngày nguyên thủy.
Lẽ ra hắn có thể sống khá hơn chút ít
Nếu như Chúa không cho hắn ánh sáng của
thiên đình,
285 Mà hắn gọi là lý trí và chỉ sử dụng một mình,
Để càng thú vật hơn mọi loài thú vật.
Xin Chúa tha lỗi, tôi trông hắn
Chẳng khác loài châu chấu chân dài
Luôn luôn nhảy nhót tung bay
290 Rồi lập tức rúc đầu vào cỏ mà ca bài ca cổ lỗ.
Giá như nó nằm yên trong cỏ đó,
Nhưng đằng này nó lại chúi mũi vào mọi đống
bùn nhơ.
Chúa:
Ngươi không còn gì khác nói với ta ư?
Tại sao bao giờ ngươi cũng chỉ đến đây mà tố cáo?
295 Phải chăng nơi trần gian luôn luôn là bất hảo?
Mephisto:
Vâng, lạy Chúa, tôi thấy ở đó bao giờ cũng vô cùng
tồi tệ,
Tôi ái ngại cho con người trong chuỗi ngày khốn khổ,
Nên cũng không còn muốn hành hạ họ thêm.
Chúa:
Người có biết Faust không?
Mephisto:
Cái ông tiến sĩ ấy ư?
Chúa:
Bề tôi ta đó.
Mephisto:
300 Phải! Hắn thờ phụng Chúa theo cách đặc biệt!
Đồ ăn thức uống của gã điên khùng đó không phải
thứ thông thường trần thế.
Hắn chỉ mơ ước những gì ở tận đâu đâu
Hắn cũng phần nào nhận ra sự điên rồ của mình:
Đòi chiếm những vì sao đẹp nhất trên bầu trời,
305 Và niềm vui sướng lớn nhất trên mặt đất.
Và tất cả mọi chốn gần xa
Không sao thỏa mãn trái tim đầy tham vọng đó.
Chúa:
Cho dù lúc này hắn thờ phụng ta một cách bối rối
như vậy
Thì rồi đây ta sẽ dẫn dắt hắn về nơi sáng sủa.
310 Khi mầm cây non lên xanh, người làm vườn đã
biết chắc
Hoa quả rồi sẽ điểm trang những năm tháng mai sau.
Mephisto:
Chúa cuợc gì nào? Người sẽ mất hắn cho coi.
Tôi sẽ dẫn hắn đi vào con đường của tôi
Nếu tôi được Người cho phép.
Chúa:
315 Ta không ngăn cấm ngươi làm việc đó
Chừng nào hắn còn sống ở dương gian.
Con người còn nỗ lực vươn lên thì còn mắc sai lầm.
Mephisto:
Xin đội ơn Chúa! Vì thực ra
Chẳng bao giờ tôi thích thú những thây ma
320 Mà chỉ khoái những bộ mặt tươi non sống động.
Tôi không ưa giày vò những xác chết,
Với tôi cũng ví như chú mèo vờn con chuột nhắt.
Chúa:
Thôi được, ta cho phép ngươi làm việc đó,
Hãy thử lôi kéo linh hồn ấy ra khỏi cội nguồn xem.
325 Và nếu ngươi có thể tóm được nó
Thì thử dẫn nó đi con đường của ngươi xem.
Khi ấy ngươi sẽ phải hổ thẹn mà thú nhận:
Một con người tốt thì ngay trong phút giây ham
say đen tối
Vẫn ý thức được con đường đúng đắn phải đi.
Mephisto:
330 Được rồi, không lâu đâu.
Tôi không hề lo sợ về cuộc đua này,
Nếu tôi đạt tới đích,
Thì xin phép Chúa cho tôi được reo vui thỏa thích.
Hắn sẽ lấy làm thú vị ngốn ngấu đất bùn
335 Như ả rắn trứ danh, người bà con của tôi.
Chúa:
Ngươi cũng được phép tự do đến đây
Ta không bao giờ ghét bỏ lũ ngươi.
Trong số bọn yêu ma chuyên phủ định
Thì Quỷ Dối lừa ít phiền ta hơn cả.
340 Hoạt động của con người thường hay uể oải,
Hắn chỉ thích sớm được nghỉ ngơi biếng nhác,
Bởi vậy ta cho hắn một kẻ đồng hành,
Là quỷ sứ, để nó kích thích, tác động.
Còn các ngươi, hỡi bầy con chân chính của thiên đình,
345 Các con hãy vui tươi cùng vẻ đẹp sinh sôi phong phú
Với cái vĩnh viễn sáng tạo sinh thành,
Vây bọc các con bằng vòng tay tình ái.
Và các con hãy lưu giữ bằng tư duy bền chặt
Những gì còn đang là hình ảnh chập chờn.
(Cửa thiên đường khép lại. Các thiên thần tản đi)
Mephisto (một mình):
350 Thỉnh thoảng được gặp mặt ông già, cũng thú
Ta cần giữ, đừng để đứt mối liên hệ với cụ.
Kể cũng hay, được thấy một đấng chí tôn
Trò chuyện rất nhân từ với yêu ma như vậy.
(còn tiếp)
Nguồn: Faust. Kịch thơ của Johann Wolfgang von Goethe. Đỗ Ngoạn dịch từ nguyên bản tiếng Đức (Công trình hợp tác giữa Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa quốc tế (RICC), Đại học Quốc gia Hà Nội và Nhà xuất bản AUFBAU – Berlin, được sự tài trợ của Inter Nationes – Cộng hòa Liên bang Đức). Rút từ trang 631 đến 1252 của bộ Hợp tuyển Văn học Đức, tập II. Nhà văn Triệu Xuân và Lương Văn Hồng sưu tập, biên soạn, giới thiệu. NXB Văn học, 2006.
www.trieuxuan.info
|