Một thập kỷ sau sự xâm lược của liên minh do Mỹ cầm đầu đối với đất nước Iraq, chúng ta dễ dàng nhận ra sự thay đổi trong từng biểu hiện của văn học Iraq. Trong khoảng thời gian mười năm của thời kỳ hậu Bacthist (Đảng của Sadam Hussein- BTV), lịch sử đã chứng kiến sự sụp đổ bất ngờ của chế độ độc tài lâu dài và một cuộc gặp gỡ với văn minh phương Tây. Cùng với nó là sự bùng nổ chưa từng có trong các thuyết ngôn giáo phái. Đây chính là sự kiện nổi bật nhất.

Ngoài những ảnh hưởng này, sự phát triển của văn học Iraq hiện đại còn là sản phẩm của rất nhiều biến động lịch sử đã từng xảy ra trong thế kỷ XX. Quá trình chuyển đổi đột ngột từ chế độ quân chủ Hashemite (1932 - 1958) sang chính quyền Abd al-Karim Qasim (1958 - 1963), tới chế độ độc tài của Đảng phái Bacth (1968 - 2003), trải qua một thời kỳ cấm vận hơn mười năm (1991 - 2003) và cuối cùng là thời kỳ chiếm đóng sau 2003. Tất cả tạo nên sự chia rẽ về ý thức và tạo nên mối quan hệ không mấy tốt đẹp giữa nhà nước và nhà văn.

Sự thay đổi của văn học làm nổi bật lên những thay đổi của xã hội dân sự tại Iraq. Điển hình là sự năng động trong các lĩnh vực công cộng và các quan điểm tư tưởng văn hóa.

Hiện tại, chúng ta đã thấy được các khía cạnh thể hiện sự hồi sinh của chủ nghĩa hiện thực trong cách lựa chọn vấn đề của Mahmoud Saeed với tác phẩm Cổng thông tin trong không gian (A Portal in Space) hay Abd al-Khaliq al-Rikabi với Bàn thờ ả Rập (The Arab Altar). Tuy nhiên, những khởi điểm này không mấy đặc sắc. Nó vẫn chỉ dừng lại ở sự bắt chước thế hệ cũ mà thôi. Đáng chú ý nhất có lẽ là những truyện ngắn của Luay Hamza Abbas và Hassan Blasim, viết về sự cưỡng bách và bạo lực của con người.

Một sự phát triển đáng chú ý trong văn học Iraq đã diễn ra trong bối cảnh văn hóa của thành phố Basra ở miền Nam. Trong đó, ngoài việc tạo ra một số tiểu thuyết gia nổi tiếng, những người đã hoạt động tích cực trong các cộng đồng hải ngoại, chẳng hạn như Najem Wali, khu vực này còn chứng kiến sự hồi sinh của nền văn học nhờ vào thế hệ các nhà văn viễn tưởng mới. Sự nghiệp văn học của Luay Hamzah Abbas, một trong số những nhà văn trẻ, thể hiện sự ảnh hưởng mạnh mẽ của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo và lịch sử huyền ảo mang tính địa phương. Nó là một sự nối tiếp tuyệt vời đối với các nhà văn tiên phong trong xu hướng này như Muhammad Khdhayyir, Mahdi Jabr, Mahmud Abd al-Wahhab, và Hussayn Abd al-Latif.

Rất nhiều trí thức phải chịu sự ràng buộc của chính trị hay bị trục xuất khỏi Iraq trong suốt nửa thế kỷ vừa qua đã tạo nên những làn sóng văn học đối nghịch. Người ta giả định rằng, văn học đương đại Iraq sẽ tạo nên một định hình nhị phân với các tác phẩm được chia ra hai phe, “bên trong” và “bên ngoài”, thể hiện cho sự nhạy cảm văn chương và các nền văn hóa. Tuy nhiên, so với vị trí địa lý thì các quan điểm văn hóa chiếm ưu thế nhiều hơn trong kinh nghiệm của các nhà văn. Chúng ta không thể bỏ qua thực tế rằng, những người đóng góp cho vấn đề này của văn học là những người đã từng chứng kiến tận mắt nỗi ám ảnh bởi chế độ Saddam Hussein.

Rất khó để vạch ra tất cả các dòng văn học mới cũng như các kết nối văn học bên trong và bên ngoài Iraq sau năm 2003. Mặc dù sự kiểm soát của nhà nước đã tương đối lỏng lẻo, nhưng vẫn còn tồn tại rất nhiều sự cô lập văn hóa và vấn đề kiểm duyệt. Việc tiếp thu văn hóa và văn học của nước ngoài cũng rất hạn chế.

Tuy nhiên, trong một cuộc tọa đàm văn học gần đây nhất về chủ quyền của các tác phẩm thuộc địa và văn hóa, người ta đã nhìn thấy được sự tương hỗ hứa hẹn giữa các thế hệ nhà văn khác nhau trong và ngoài Iraq. Sự tương hỗ này có thể chia sẻ lịch sử và những chấn thương trong những cuộc chiến tranh liên tiếp xảy ra ở giai đoạn văn học trước đây.

Những kinh nghiệm có được do vượt qua những cuộc chiến liên miên vẫn chiến ưu thế lớn nhất trong sự kết nối của văn học Iraq. Điều này được thể hiện khá rõ ràng qua những miêu tả thực tế hàng ngày của Al-Rikabi và Saeed, khi viết về cuộc chiến Iraq – Iran. Ali Bader thể hiện mối quan tâm đến tâm lý của người lính trong cuộc chiến này. Sinan Antoon thì đi vào tìm hiểu những tác động kéo dài của khủng bố, bạo lực, và chiến tranh. Còn Sargon Boulus thì đặt niềm tin vào những suy đoán của người đi trước.

Niềm hy vọng và sự hài hước cũng đang tràn ngập các văn bản của Iraq. Bất ngờ và tinh tế là đặc trưng chung của xu hướng này. Sự hài hòa giữa bi và hài trong chương trình One-Eyed TV của Muhsin al-Ramli là một ví dụ điển hình. Theo chân Muhsin al-Ramli, chúng ta sẽ được chứng kiến sự chuyển đổi của những ngôi làng nông thôn Iraq trong những năm 1980. Các nhân vật chính trẻ tuổi trong câu chuyện sẽ cho ta thấy được rằng, không phải tất cả ký ức thời thơ ấu của Iraq chỉ toàn là khổ đau và sự ám ảnh của ác mộng chiến tranh.

Thiên nhiên, hồi ức, và những theo đuổi ngây thơ thời thơ ấu là một chủ đề lâu bền trong văn học của người Iraq. Cảm giác lãnh đạm hay sự nghi ngờ hoặc là thơ ngây đều đánh dấu các quan điểm và hành động của một số nhân vật chính trong các văn bản. Các nhà văn khéo léo lồng ghép sự châm biếm vào trong các khái niệm, cá nhân và lịch sử mà họ mô tả. Nó buộc chúng ta phải suy nghĩ lại về sự hiểu biết của chúng ta đối với một Iraq hiện đại khác với Iraq mà ta đã từng biết.

Công việc của nhiều nhà văn đương đại Iraq và sự mất phương hướng của người đọc có lẽ là ẩn dụ tốt nhất cho sự phi lý của lịch sử văn hóa và chính trị hiện đại của đất nước này. Nó đồng thời cũng là lời nhắc nhở khéo léo, thông minh đối với người dân trong nước. Chia sẻ các suy nghĩ và quan điểm vẫn còn là một thách thức đối với văn học Iraq đương đại. Tuy nhiên, nó đã bắt đầu và đạt được những thành công rõ ràng. Điều đó phản ánh sự thất bại của nhà nước Iraq trong việc quản chế văn hóa hoàn toàn đối với giới trí thức của họ.

Việc tái cơ cấu các khái niệm mang tính biểu tượng của Iraq cũng như các công trình về Iraq ngày nay cho thấy rằng: Đất nước này đã vượt lên trên những kiến thức vốn có của chúng ta. Những trao đổi, lý thuyết trong bối cảnh quốc gia thời Saddam Hussein, những tường thuật tương phản của các cơ quan truyền thông thuộc phe đối lập, công tác tuyên truyền phía sau tường thuật chính thức của lịch sử Iraq như sự tài trợ xuất bản tiểu thuyết và truyện ngắn về chiến tranh của Đảng Bacth,… đã tạo nên một cấu trúc văn hóa mới của Iraq. Đây chính là bản sắc đa dạng trong văn học của đất nước đầy biến động này.

Vũ Thị Huế

Dịch từ wordswithoutborders.org

vanvn.net